Yeni yılda tekrar merhaba. Seneye paramızın isimlerini öğrenerek bir giriş yapalım dedik.
Roma İmparatorluğu döneminde ticaret, farklı ağırlıkları olan altın, gümüş, tunç veya bakır metallerin aktarımı ile yapılmaktaydı. İmparatorluğun çöküşünden sonra Avrupa kıtasının çeşitli yerlerinde benzer metallerin farklı ağırlıklarını kullanan parasal sistemler kullanılmaya devam edildi. Bunlardan temel olarak karşımıza troy ağırlık sistemi çıkmaktadır.
Charles Moore Watson adlı İngiliz yazara göre adını, “terazi” anlamına gelen yerel bir kelime troi’dan alan troy ağırlık sistemine göre bir troy pound’u yaklaşık 373 grama denk gelen bir ağırlık ölçüsüdür. Bu ağırlık ölçüsünü parasal bir standart olarak kullanan Avrupa medeniyetleri, terimi kendi dillerine çevirmişlerdir. Örnek olarak İngilizcede troy pound, Fransızcada troy livre, ve Latincede troy libra.
Latince libra kelimesinin, Ön-İtalyanca *leithra- kökünden geldiği düşünülür, ve birebir İngilizce pound olarak bilinen ağırlık ölçüsünü ifade eder (hatta bu sebeple İngilizcede ağırlık olarak poundun simgesi libranın kısaltması olan lb’dir) . Özellikle, bu para birimini Venedikliler kullanmaktaydı; ve onların dilinde ismi Latinceden biraz farklıydı. Venedikliler libra yerine, para birimlerine lira (çoğulu lire) demekteydiler.
Osmanlı Devleti’nde Doğu Akdeniz’deki yoğun ticari ilişkilerden dolayı, birçok parasal ve mali terimin Venedik İtalyancasından alındığı görülür. Türkçeye bu dilden kazandırılmış banka veya bilanço gibi kelimelere, lira da dahildir.
1844’te, eski paranın giderek tağşiş edilmesi ile, Osmanlı Devleti lira adı altında para tedavüle çıkarmaya başlamıştır. Para kelimesinin de bir birim olarak kullanılması ile beraber, ilk başta 40 para 1 kuruşa eşdeğer, 100 kuruş da 1 liraya eşdeğerdir. Böylece lira birimi, ana birim olarak kuruşun yerini alır. Peki kuruş nereden gelmektedir?
Venediklilerden alınan tek para birimi lira değilmiş gibi gözüküyor. Venedikliler 1193’de Enrico Dandolo’nun emri ile gümüş bir sikke olan Venedik grosso’sunu (çoğulu grossi) kullanmaya başlamışlardır. Yaklaşık 170-200 yıl kadar bir süre temel para birimi olarak kullanılan grosso, 1350 yılına gelindiğinde yaklaşık 48 denari’ye eşdeğer olmuştur. (Buradan da bazı ülkelerin para birimi dinarın da nereden geldiğini görmekteyiz.)
Grosso ise birçok Avrupa dilinde akrabalıklar taşıyan bir kelimedir. İngilizce gross, Fransızca gros, İspanyolca grueso gibi kelimeler ile kökdeştir. Geç Latincede grossus kelimesine kadar kökü takip edilebilmekte, ve bu kökte “büyük, kalın” anlamlarına gelmektedir.
Venedikliler “küçük” sikkelerine denari piccolo, “büyük” sikkelerine ise denari grosso demektelerdi. Yani buradaki küçük / büyük anlamları hem sikkelerde kullanılan metalin gerçek boyutu hem de parasal değerini kast etmektedir.
Ancak başka bir görüşe göre Osmanlıcaya ve takiben Türkçeye bu kelimenin alınışı Almanca Grosh kelimesinden gelmektedir. Almanca konuşan devletlerin para birimi olarak kullandığı grosh yine de en nihayetinde Venediklilerden alınmış olsa gerek. Nişanyan’a göre II. Mustafa döneminde, Habsburg Hanedanlığının kullandığı para biriminden esinlenerek Osmanlı Devleti ġuruş basmaya başlamıştır.
Farklı ülkelerin farklı farklı para birimlerinin adlarının hikayeleri, birbirinden özgün ve değişik hikayeler olarak da ortaya çıkabiliyor, veya burada olduğu gibi ortak bir ticaret bölgesinin paylaşılmış tarihine göndermeler içeren tarihsel bir sistemin parçası olarak da. Her zaman için ilginçtir.



