16 Nisan Salı sabahından herkese günaydın.
Dün veri akışı açısından oldukça yoğun bir gün oldu. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın açıkladığı tarihî zarar, 500 milyar TL'yi aşan bütçe açığı ve Ekim 2023'ten bu yana en düşük seviyesini kaydeden işsizlik oranı akışın ana gövdesini oluşturdu. Bunların yanı sıra Hazine ve kamu bankaları tarafından yürütülen tahvil ihraçları da takip edildi.
Günün Hikayesi'nde Ernst & Young Türkiye Strateji ve Kurumsal Finansman Bölümü Şirket Ortağı İlhami Koç tarafından kaleme alınan "Yatırım dünyasını değiştiren bir psikolog: Daniel Kahneman'ın ardından" başlıklı yazıyı bulabilirsiniz.
Günlük ruh gıdası dozunuz ise burada: This is Nancy Sinatra
İyi okumalar!
-Emircan
EXANTEFinans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.
Küresel piyasalarda son durum ve günlük değişimler.
Değerler piyasa kapanışının ardından Investing üzerinden sağlanmıştır.
• BIST 100 endeksi günü 111,0 milyar TL hacim ve %1,37 kayıpla 9.679 puandan tamamladı. Güne yatay bir açılışla başlayan ve öğle saatlerinde 9.800 seviyelerinde tutunmaya çalışan endeks, kapanışa doğru gelen sert satışların etkisiyle kapanışını günün en düşük seviyesinden yaptı.
- Endekste haftalık kayıp %0,79 seviyesinde olmakla birlikte; aylık kazanç %9,64, yılbaşından bu yana kazanç ise %29,58 seviyesinde yer alıyor.
- BIST 100'e dahil olan şirket payları arasından günün en çok kazananları sırasıyla %9,94 kazanç yaşayan Kocaer Çelik (KCAER) ve Akfen Yenilenebilir Enerji (AKFYE) ile %9,91 kazanç yaşayan Çan2 Termik (CANTE) payları oldu.
- Günün en çok öne çıkan sektörel endeksi %2,41 artış gösteren BIST Spor Endeksi (XSPOR) oldu. BIST Bankacılık Endeksi günü (XBANK) %0,57 değer kazancıyla tamamlarken, BIST Sanayi Endeksi (XUSIN) ise %1,30 kayba uğradı.
• Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Şubat ayında işsizlik oranının bir önceki aya kıyasla 0,3 puan azalışla %8,7’ye gerilediğini; işsiz sayısının ise yine aynı döneme kıyasla 109 bin kişi azalışla 3 milyon 78 bin kişiye indiğini duyurdu. TÜİK verilerine göre Mart ayında işgücüne katılım oranı %54,0 seviyesinde sabit kalırken, istihdam oranı ise 0,2 puan artışla %49,3'e yükseldi.
- 👉🏻 Öte yandan: Söz konusu dönemde geniş tanımlı işsizlik olarak da bilinen atıl işgücü oranı 1,9 puan azalışla %24,5’e geriledi. Aynı dönemde 15-24 yaş arası genç işsizlik oranı ise 0,8 puan azalışla %15,6’ya indi.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) 2023 yılına ilişkin bilançosunu açıkladı. Açıklanan bilançoya göre TCMB, 2023 yılında 818,2 milyar TL ile tarihinin en büyük zararını elde etti. Tarihî zarar, çoğunlukla taşınan döviz pozisyonları ile kur korumalı mevduat hesapları için yapılan kur farkı ödemelerinden kaynaklandı.
- 👉🏻 Öte yandan: 2023 yılın itibarıyla TCMB toplam aktifleri 6,9 trilyon TL’ye yükselirken; bankanın realize edilmemiş giderlerini ifade eden değerleme hesabı ise 817,8 milyar TL düzeyinde gerçekleşti.
- 💾 Cep bilgisi: TCMB'nin gelirlerinin büyük kısmı, paranın üretim maliyeti ile üzerinde yazan değer arasındaki fark olan senyoraj gelirlerinden oluşuyor. Dolayısıyla bu zararın çoğunlukla para yaratımı yoluyla finanse edildiğini ve bu paraların hâlihazırda piyasada dolaşmakta olduğunu söylemek yanlış olmaz.
- 🗣️ Yorumlar: TCMB bilançosuyla ilgili Bloomberg HT’ye konuşan Koç Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Selva Demiralp, “Performansını değerlendirirken sen zarar etmişsin demek bir Merkez Bankası’nın tek başına ne iyi olduğunu gösterir ne kötü olduğunu gösterir. Bu kadar ciddi bir zarar söz konusuyken esas hassasiyetin bunun bir servet transferi olması ile ilgili, doğrudan Merkez Bankası’nın para basıp Kur Korumalı Mevduat (KKM) tutabilecek olan daha varlıklı kişilere kaynak aktardığını görüyoruz” dedi.
- Konuyu değerlendiren TCMB eski Başekonomisti Hakan Kara, “Dünyanın en pahalı iktisadi deneyinin faturasının ilk taksidi” ifadelerini kullandı.
• Hazine ve Maliye Bakanlığı, merkezî yönetim bütçesinin Mart ayında 209,0 milyar TL açık verdiğini duyurdu. Bir önceki yılın aynı döneminde bütçe açığı 47,2 milyar TL düzeyinde kaydedilmişti. Söz konusu dönemde hazine gelirleri yıllık bazda %68,7 artışla 483,8 milyar TL’ye ulaşırken, giderleri ise %107,4 artışla 692,8 milyar TL’ye çıktı. Böylece 2024'ün ilk çeyreğinde verilen toplam bütçe açığı 513,5 milyar TL düzeyine ulaşmış oldu.
- 📖 Detaylar: Yılın birinci çeyreğinde Hazine giderleri arasından cari transferler %80,1 artışla 837,2 milyar TL'ye ulaşırken, personel giderleri %142,0 artışla 664,3 milyar TL'ye, Hazine yardımları %117,1 artışla 398,6 milyar TL'ye, sağlık, emeklilik ve sosyal yardım giderleri ise %123,1 artışla 338,0 milyar TL'ye yükseldi.
- 💸 Faiz: Mart ayında bütçeden yapılan faiz ödemeleri yıllık bazda %65,4 artışla 74,5 milyar TL'ye, Ocak-Mart döneminde yapılan toplam faiz ödemeleri ise %148,8 artışla 250,5 milyar TL'ye çıktı. Bu dönemde faiz hariç bütçe açığı da bir önceki yıla kıyasla %76,1 artışla 263,0 milyar TL seviyesinde gerçekleşti.
• Hazine, dün düzenlediği iki tahvil ihalesi ile toplamda 21,3 milyar TL borçlandı. Düzenlenen ilk ihale olan 1 yıl vadeli hazine bonosu ihracında ortalama bileşik faiz %49,41 seviyesinde belirlenirken; ikinci ihale olan 2 yıl vadeli altı ayda bir kupon ödemeli devlet tahvili ihalesinde ise %44,55 seviyesinde belirlendi.
- 👉🏻 Öte yandan: Hazine ayrıca 7 bin 726 kilogram altın karşılığında iki yıl vadeli altın tahvili ve 10 bin 794 kilogram altın karşılığında yine 2 yıl vadeli kira sertifikası (sukuk) ihracı gerçekleştirdi.
• Vakıfbank, AT1 cinsinden sermaye benzeri eurobond ihracına yönelik Standard Chartered, Abu Dhabi Commercial Bank, Emirates NBD Capital, First Abu Dhabi Bank, ING Bank, JPMorgan, MUFG, QNB Capital ve Societe Generale bankalarını yetkilendirdi.
• ABD'de perakende satışlar, Mart ayında aylık bazda %0,7; yıllık bazda ise %4,0 artarak piyasa beklentilerinin üzerinde gerçekleşti. Söz konusu dönemde 13 alt grup arasından 8'inde artış kaydedilirken, en çok artış yaşanan gruplar sırasıyla %2,7 ile mağaza dışı perakende, %2,1 ile akaryakıt, %0,7 ile inşaat malzemeleri ve %0,5 ile gıda grupları oldu. Aynı dönemde diğer alt gruplar hobi harcamaları %1,8, giyim harcamaları %1,6, elektronik ve beyaz eşya harcamaları ise %1,2 azaldı.
• Uluslararası yatırım bankası Goldman Sachs; yaklaştığı tahmin edilen Fed faiz indirimleri ve ABD Başkanlık seçimlerinin sonuçları nedeniyle yatırımcıda güvenli liman arayışının artması ihtimali, ayrıca özellikle Çin tarafında artan emtia talebi nedeniyle yıl sonu ons altın hedefini 2300 USD'den 2700 USD'ye yükselttiğini açıkladı.
• Dünya Bankası, yükselen petrol fiyatlarının petrol ihracatçısı ülkelerin ekonomik büyümesini artırabileceğine işaret ederek Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA) bölgesi ekonomisinin 2024 yılında %2,7 büyüyebileceği tahmininde bulundu. Bölge ekonomisi 2023 yılında %1,9 büyümüştü. Banka tarafından yayımlanan raporda ayrıca bölge ekonomilerinde borçlanmanın da artmakta olduğuna işaret edilirken, 2013-2019 döneminde söz konusu ülkelerde borç/GSYH oranının %23'ten fazla arttığı ifade edildi.
- 👉🏻 Öte yandan: Raporda ayrıca İsrail ablukası ve çatışmalar nedeniyle Gazze şeridinde ekonominin adeta durma noktasına geldiği ve 2023 son çeyreğinde GSYH'nin %86 oranında daraldığı da kaydedildi.
• İsrail Maliye Bakanlığı, ülke hükümetinin 2023 yılında aldığı dış borç tutarının bir önceki yıla kıyasla %100'den fazla artışla 43 milyar USD düzeyinde gerçekleştiğini açıkladı. Açıklanan verilere göre söz konusu borç tutarının yarısı, İsrail-Hamas çatışmalarının başladığı Ekim ayından sonra alınmaya başlandı.
• Beşyüzyedi: "TCMB 2023 yılı bilançosu açıklandı. Buna göre realize edilen zarar 818,2 milyar TL oldu. Ayrıca, henüz realize edilmemiş 'diğer' kalemler toplamı da 817,8 milyar TL olarak sabitlendi. Bu iki kalem; taşınan açık döviz pozisyonları ve KKM kur farkı ödemelerinden kaynaklandı.
'MB'ler zarar edemez' diye bir şey yok. Fed, ECB ve nice benzerleri zarar etti. Bu, bir politika tercihinin sonucu olabiliyor. Asıl sorular; o politika doğru muydu, işe yaradı mı, o zarardan daha fazlası bir katkı yarattı mı?
Sonuç olarak: para yaratıcısı kurumların kendi paraları cinsi iflası söz konusu değil. Buna Hazine'leri de dahil. Amaçları enflasyonu önlemek. Bolca zarar edip ek para yaratmak bu amaca ters. Bilinçli ise, başka yönden fiyatları kontrole yarıyorsa belki açıklanabilir.
İki not daha: 1. Bu zararı Hazine ödemeyecek. Bu, bir yere ödenen bir şey değil zaten. MB para yarattı ve yüksek kurdan $ aldı, KKM kur farkı ödedi. Bu paralar çoktan piyasada. Zarar sonradan çekilen fotoğraf. 2. bilançoda bu kalem ötelenir. İleride kâr edilirse mahsup edilir."
• Selva Demiralp: "Diyelim Merkez Bankası bir ürün geliştirdi (olmaz ya, varsayalım olsun). Bu üründen GSYH'nin %10'u kadar zarar etti, ama karşılığında fiyat istikrarını sağladı. Kimse Merkez Bankası'na niye zarar ettin diye sorabilir miydi?
Önemli olan zarar edilmesi değil, hangi amaç için kullanıldığı ve nasıl bir toplumsal maliyet yaratıldığıdır."
40 yıldır kalplerin koruyucusu: Dardanel
Türkiye’ye balığı sevdiren Dardanel’in kalplere iyi gelen yenilik tutkusu 40 yaşında. “Kalplerden sağlık, sofralardan iyi balık eksilmesin” diyen Dardanel, bu özel yaşı yine Kalp Sağlığı Haftası’yla bir arada kutluyor.
Neler oluyor? Her yıl nisan ayının ikinci haftası, kalp hastalıklarının önlenmesi ve topluma sağlıklı yaşam alışkanlıkları kazandırılması amacıyla Kalp Sağlığı Haftası olarak kutlanıyor. Kalp sağlığı için gerekli yağlardan olduğu bilinen Omega 3’ün en önemli kaynaklarından biri ton balığı. Ton balığı, içerdiği Omega 3’le kandaki yağ seviyesini düşürerek damar sertliğinden korurken damar içinde pıhtı oluşumu riskini azaltıyor ve birçok sağlık sorununun önlenmesine yardımcı oluyor. Yenilik tutkusuyla Türkiye’yi ton balığıyla buluşturan ilk marka olan Dardanel, 1984 yılından beri Atlantik ve Hint Okyanusu’nun tertemiz sularında yetişen balıkları bizlere sunuyor.
Hem lezzeti hem de güvenilirliğiyle kalpleri kazanan Dardanel, tam 40 yıllık yenilik tutkusunu arkasına alarak sağlıklı nesillerin olmazsa olmazı balık ürünlerini en yenilikçi hâliyle sofralara taşıyor. 40 yıldır kalpleri koruyan Dardanel’i buradan ziyaret edebilir, ürün seçkisi ve değerli tarihini yakından inceleyebilirsiniz. Dardanel’le nice sağlıklı yıllara…
Yatırım dünyasını değiştiren bir psikolog: Daniel Kahneman'ın ardından
Geçen ay hayatını kaybeden, Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Amerikalı psikolog ve davranışsal finansın kurucularından Daniel Kahneman'ın ardından...
Princeton Üniversitesi Psikoloji bölümü akademisyenlerinden, Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Daniel Kahneman'ı 27 Mart'ta 90 yaşında kaybettik.
Onunla ve davranışsal finansla Prof. Kahneman'ın Nobel Ekonomi Ödülü'nü aldığı 2002 yılında tanışmıştım. O dönemde İş Yatırım olarak, ekonomi ve finans alanının önde gelen isimlerini İstanbul’a davet edip, yatırımcılarla buluşturacağımız etkinlikler planlıyorduk. Geniş Açı isimli bu etkinlik dizisinin 7 Ocak 2003 tarihinde düzenlediğimiz ilk toplantısında konumuz davranışsal finans, konuğumuz ise bu alanın kurucularından Prof. Kahneman olmuştu. Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği Başkanı olduğum dönemde, 2016 yılında yaptığımız Sermaye Piyasaları Kongresi için kendisini tekrar İstanbul’a davet ettiğimizde, bu defa çok yaşlandığı ve uzun uçuşlar yapamadığı için gelemedi.
Şahsen de tanıma fırsatı bulduğum bu değerli bilim adamını kaybetmemiz üzerine, davranışsal finans ve Prof. Kahneman üzerinde bir şeyler yazmak istedim.
Klasik ekonomi teorisi, insanların ekonomik kararlar verirken her zaman rasyonel düşündüğünü varsayar. Ekonomi teorisi, varsayımsal bir “homo economicus” yaratmıştır. Bu düşünce, finans ve yatırım alanına da yansımıştır. Geleneksel finans teorisi, yatırımcıların risk ve getiri değerlendirmelerinin rasyonel analizlere dayandığını varsayar. Başka bir deyişle yatırımcıların, piyasalarda alım-satım yaparken her zaman düşünüp, hesap yaparak, servetlerini maksimize etmeye çalıştığını kabul eder. Bu anlayışı en iyi yansıtan ve genel kabul gören teorilerin başında da “Etkin Piyasa” gelir.
1970’li yıllardan itibaren risk ve belirsizlik karşısında karar verme konusunda çalışmalar yapan Prof. Kahneman’ın, alanın önde gelen diğer isimleri Richard Thaler ve Amos Tversky ile birlikte ekonomi ve finans dünyasına yaptığı çığır açıcı katkı ise insanların aslında rasyonel karar veremediğini göstermesi olmuştu.
Kahneman’ın temel katkılarından biri, yatırımcıların potansiyel kazançları ve kayıpları nasıl değerlendirdiğini açıklayan olasılık teorisidir. Buna göre, insanların kazançlarla ilgili risklere yönelik tutumları, kayıplarla ilgili risklere yönelik tutumlarından farklı olabilir. Kahneman’ın çalışmaları, insanların kazançlarla karşılaştıklarında riskten kaçınma, kayıplarla karşılaştıklarında ise risk arama eğiliminde olduklarını öne sürer.
Örneğin, kesin olarak 1.000 dolar kazanmakla yüzde 50 ihtimalle 2.500 dolar kazanmak arasında bir seçim yapılması gerektiğinde, yapılan deneyler, belirsiz seçeneğin matematiksel beklentisi 1.250 dolar olmasına rağmen insanların kesin olan 1.000 doları almayı tercih ettiğini gösteriyor. Buna karşılık, aynı test grubuna, 1.000 dolar kayıp karşılığında, yüzde 50 olasılıkla 2.500 dolar kazanç teklif edildiğinde, çoğunlukla riskli alternatifi tercih ediyorlar.
Kahneman, İş Kuleleri’ndeki konferansında bu davranışa örnek olarak, yazı-tura oyununu göstermişti. Anlattığına göre, yaptığı deneyde öğrencilerine, yazı gelirse 10 dolar kaybedecekleri, tura gelirse 10 dolar kazanacakları bir yazı-tura oyununa katılıp katılmayacaklarını sormuştu. Öğrenciler, kazanç ve kayıp olasılığı aynı (yüzde 50) olmasına rağmen çoğunlukla oyuna katılmamıştı. Buna karşılık, yazı geldiğinde 10 dolar kaybedecekleri, tura geldiğinde 20 dolar kazanacakları söylendiğinde, kazanç ve kayıp olasılığı yine yüzde 50 olmasına rağmen bu kez çoğunlukla katılmayı tercih etmişlerdi.
Risk tercihlerindeki bu asimetri, insanların yatırım kararlarını alırken her zaman rasyonel davrandığı varsayımını çürütüyor. Davranışsal finans teorisine göre, karar alma süreçlerini etkileyen bilişsel ve sezgisel etkiler söz konusudur. Esasen, piyasalardaki fiyat anomalilerinin ana sebeplerinden biri de budur. Aksi takdirde, hisse piyasalarından örnek vermek gerekirse, borsalardaki hisse fiyatlarının her zaman gerçek olması gereken fiyatları yansıtması gerekirdi ki, böyle olmadığını biliyoruz.
Ülkemizde sıkça karşılaştığımız, yüksek gelir vaadiyle para toplanmasına katılan yatırımcıların motivasyonunu da belki davranışsal finans teorisiyle açıklayabiliriz.
Finansal varlıkların fiyat oluşumunda davranışsal finansın etkileri
Günümüzde piyasalarda finansal varlıkların fiyat oluşumunda davranışsal finansın etkilerini sıkça görüyoruz.
Bunların başında “zarardan kaçınma” etkisi gelir. Yatırımcılar, kazanma beklentisiyle yaptıkları bir yatırımdan zarar ettiklerinde ve piyasa koşullarına göre bu zararlarını kapatmaları gerektiğinde, çoğunlukla zarar eden pozisyonları devam ettirmeyi tercih ediyorlar. Bunun nedeni, insanların kayıp karşısında çok acı hissetmeleridir.
Bir diğer örnek de “sürü davranışı”dır. Bazen bir finansal varlığın fiyatının çok yüksek olduğu bilinmesine rağmen yatırımcılar, fiyatların daha da artacağına ilişkin genel eğilime uyabilirler. Kahneman, insanların belirsizlik koşullarında diğerlerinin hareketlerini taklit etme eğiliminde olduklarını öne sürer; bu da piyasalardaki fiyat hareketlerini aşırı hâle getirebilir. Ülkemizde gördüğümüz hisse bazlı manipülasyonlar esasen bu sürü psikolojisine dayanır. Bir hissenin fiyatının 1 ayda 10 TL’den 100 TL’ye çıkmış olduğu bilinse dahi, yatırımcılar hissenin daha fazla artacağı beklentisiyle hareket eden bir yatırımcı grubunu takip ederek yatırım yapmayı tercih edebilir.
Aslında piyasa katılımcıları, yatırımcıların her zaman rasyonel kararlar alamadığını, yatırım kararlarını etkileyen başka faktörler de olduğunu görüyorlardı ancak bunun bilim dünyasında bir karşılığı yoktu. Davranışsal finansın kurucu babaları arasında sayabileceğimiz Richard Thaler, Amos Tversky ve Daniel Kahneman’ın çalışmaları, finansal piyasalardaki insan davranışının karmaşıklığını anlamamıza yardımcı oldu. Geleneksel ekonomi ve finans teorileri rasyonelliği varsayarken davranışsal finans, insanların duygularını, yanılsamalarını ve sezgilerini dikkate alarak yatırımcıların irrasyonel kararlar alabildiğini ve sistemli hatalara eğilimli olduğunu gösterdi.
Prof. Kahneman’ın bu alandaki çığır açan çalışmaları kısa sürede karşılık buldu. Bugün davranışsal finans, üniversitelerde okutulan bir ders hâline geldiği gibi piyasa katılımcılarının da analizlerinde dikkate almaları gereken önemli bir faktör oldu.
Bu makale, Exante'nin Türkiye Finans Yöneticileri Vakfı - Finans Kulüp ile işbirliği çerçevesinde yayımlanmıştır.
