Merhaba,
Neler yazsak? Neler paylaşsak? Nasıl sunsak? diye düşünürken iki hafta su gibi aktı ve ikinci sayımızla karşınızda bulduk kendimizi 😊
İlk sayımıza gösterdiğiniz ilgi bizi çok mutlu etmenin yanı sıra, beğeneceğiniz ve biraz da bilgileneceğiniz yeni içerikler hazırlamak için daha da heveslendirdi.
Bu mutluluk ve hevesle sosyal bilimlerde neler araştırıldı, kimler neleri tartıştı, sizin için takip edip ilginizi çekebileceğinizi düşündüklerimizi bir güzel derledik ve “Ne var, ne yok? Hocam!” diyenlerin beğenisine sunduk.
Tarihe not düşelim, bugün 17 Mart 2021, Perşembe, menümüzde:
- Zombi Kıyamet Günü Dersleri: Felaket Sonrası Grup Davranışları
- Kaşıkla Verip Sapıyla Çıkarmak: Zarar Zinciri ve Lüks Tüketim
- Kendi Kendinin Patronu Olmak: Güneydeki Küçük Dükkan Sonumuz Olabilir mi?

“Hiç arkadaşlarınızı öldürdüğü ve sıranın size geldiğini anladığınız için birisini öldürdünüz mü? Hiç sonrasında, kendinizden korkmanıza neden olacak şeyler yaptınız mı? Hiç her yerinizin kan olduğu ve bunun sizin mi, arkadaşınızın mı, yoksa bir zombinin kanı mı olduğunu anlayamadığınız oldu mu? Ha? O zaman bilmiyorsunuz!”
Bu sözler dünyada izlenme rekorları kıran “The Walking Dead” dizisinin karakteri Michonne’e ait. Bilim kurgu ve fantastik alemlerinin en sevilen üyelerinden olan zombilerin dünyayı sardığı, bir avuç insanın hayatta kalma mücadelesi verdiği hikayelere aşinayız, ancak bu sözlerle başlayan bir akademik çalışma sanırım daha önce pek duyulmamıştır.
Hayatımıza hızla girip hepimizi etkileyen COVID-19 pandemisinden önce “dünyayı kasıp kavuran distopik salgın” dizilerini koltuğumuza gömülüp keyifle, “ya bu da biraz abartı arkadaş! Bu kadarı da olamaz!” nidaları ve “asla gerçek olmayacak bir kurgu” olduğu rahatlığıyla izliyorduk öyle değil mi? COVID-19 bize -başka pek çok şeyle beraber- izlediğimiz ve göze son derece gerçek üstü görünen her şeyin bir saniye sonra ”yeni normalimiz” olabileceğini öğretti. Artık zombie filmlerini o kadar da rahat izleyemiyoruz sanki. Araştırmayı yapanlar “ Kıyamet günü geldiğinde acaba insanlar nasıl davranır?” sorusunu benzer düşüncelerle mi sordular bilemiyoruz, ancak çalışmalarının ilgi çekici olduğu kesin.
Kıyamet benzeri büyük bir felaketten sağ çıkanlar nasıl davranırlar? Kıt kaynaklar için vahşi bir mücadeleye mi girerler? Yoksa barışçıl bir şekilde organize olup, uzmanlıkları çerçevesinde herkesin iş paylaşımı yaptığı bir düzende medeniyeti yeniden inşa etmeye mi çabalarlar? Hallgren ve Buchanan yaşadığımız dönemden ve izlediğimiz distopik kurgulardan yola çıkarak bu sorulara cevap aramışlar.
Alıştığımız üzere gerek iş yaşamı, gerekse toplumsal yaşamda beklenmeyen bir krizle karşılaştığımızda, ilk yaptığımız alanında uzman, tecrübeli ve seçilmiş kişilerden oluşan bir takım kurmak ve bu kişilerin bilgi ve deneyimlerinden yararlanarak sorunun üstesinden gelmektir. Ama büyük bir felaket sonrasında tablo farklı olur muhtemelen: tamamen rastgele bir araya gelmiş, ilgisiz konularda eğitim almış ya da tamamen eğitimsiz, sınırlı becerilere sahip kişiler, alışılmış hiçbir sosyal yapının kalmadığı ve yardımın gelmeyeceği bir durum.
Aslına bakarsanız, insanlık böylesi senaryolara yabancı değil. Mesela: Hiroşima ve Nagazaki. İlgili kaynaklara baktığımızda atom bombalarından sağ kalanların duygusuz davrandıklarını ve birbirlerine yardım etmek için pek de çabalamadıklarını görüyoruz. Düşünülenin aksine, genel eğilim duygusal destek ve yardımlaşma değil, diğer felaketzedelere yabancı ve uzak durmakmış. Böyle davranmalarını sebebi yaşadıkları yıkımın büyüklüğü ve radyasyonun etkisiydi hiç kuşkusuz.
14. ve 19. Yüzyıllar arasında yaşanan “küçük buz çağı” bir başka örnek. Tarih bu dönemde insanların kıtlık, kuraklık ve salgın hastalıklarla boğuştuğunu; bununla beraber suç oranlarının patladığını, hırsızlık, cinayet, cinsel saldırı ve “farklı olanların vahşice hedef alınması” gibi olayların çok yaygınlaştığını gösteriyor.
Hallgren ve Buchanan çalışmalarında bu tarihsel olayları ve bir dizi kurguyu inceleyerek büyük bir felaket sonrası grup davranışları üzerine şu sonuçları elde ediyor:
- Gruplar genelde rastgele bir araya gelen, ortak noktaları olmayan, son derece farklı kişilerden oluşuyor
- Bir lider atama mekanizması olmadığından genellikle otokratik ve kült kişiler lider olarak seçiliyor
- Grupların diğer gruplardan izole olma ihtimalleri yüksek
- Grup hedeflerine ulaşamamanın sonucu çoğunlukla ölümcül
- Tahmin edilemeyen tehditlere ani cevaplar vermek gerekiyor.

Tüm bunlar grup içinde ateşli ve yer yer şiddet içeren tartışmalara, liderlik yarışlarına, bazı üyelerin dışlanması ve yalnız bırakılmasına ve bazen de öldürülmesine sebep oluyor.
Ayrıca gruplar arasında kaynaklar ve barınma için rekabet, adam kaçırma ve fidye, ihanet ve intikam, hatta dişe dişe savaş yaşanabiliyor. Sağ kalanlar için varoluşsal tehdit büyüdükçe karanlık davranışların ortaya çıkma ihtimali de büyüyor. İnsan genlerinde kodlanmış “soyunu ne pahasına olursa olsun devam ettir” güdüsü bu davranışları daha da körüklüyor olsa gerek.
İçinizi çok mu kararttık? Bilim bazen duymak istemediğimiz şeyler söylese de, asıl amacı bu olumsuz ihtimallere karşı ne yapabileceğimizi düşündürmek ve göstermek. Böylelikle bu tatsız durumlarla karşılaştığımızda, ne yapabileceğimizi bilir ve olanlarla başa çıkabiliriz.
Bu çalışma özellikle düzenin temsilcisi olan devlet kurumları ve yöneticilerine ileride yaşanması muhtemel büyük felaketlerde insan doğasının karanlık tarafıyla karşılaşmamak için şunu öneriyor:
- Kurgu felaket senaryoları üzerinde çalışmak, böylece hiç akla gelmeyecek durumlar üzerinde önceden düşünüp yaratıcı çıkış yolları bulmak ve hazırlık yapmak. Devlet hazırlıklı olduğunda sosyal yapıların devamlılığını sağlamak ve insanın karanlık tarafını dizginlemek mümkün oluyor.
Sözümüzü yine çalışmadan bir tavsiye ile bitirelim: ideal bir kıyamet sonrası “ertesi gün” ekibine doktor, mühendis, çiftçi gibi meslek erbabının yanı sıra dövüş uzmanı, atlet, müzakereci, yaratıcı çözümler geliştirebilecek bir üye ve bir de koç eklemeliymişiz.
Biz payımıza düşeni COVID-19 pandemisi ile almış olduğumuzu umalım ama yine de kıyamet sonrası grupların tercih edilen üyelerinden olmak için kendimizi bu alanlarda geliştirmeyi düşünebiliriz :)
Tedarikçiden müşteriye uzanan ve şirketlerin tüm paydaşları için değer yarattıkları, Porter’ın deyimi ile “değer zinciri” (Value-chain) kavramı iş hayatında sıklıkla kullanılıyor. Biz değer zincirine başka bir pencereden bakalım. Özellikle tüketimde kontrolü kaybedildiği bu devirde farklı bakışlara çok ihtiyaç var, çünkü başta kazanma ve başarı hırsı ile üretim ve tüketim çarklarını son sürat çeviren dev uluslar arası şirketler olmak üzere pek çok kurum değer zinciri boyunca zarar da üretiyor: kaynaklara, çevreye ve paydaşlara zarar.
Zarar zinciri (Harm Chain) ve zarar azaltma kavramları üzerine araştırmalara baktığımızda, odak noktasının gıda ve tütün üreticileri olduğunu görüyoruz. Oysa günümüzde zincir boyunca zarar üreten sadece onlar değil: mesela en bilinen ve göz önünde olan sektörlerden biri moda. Günümüzde modada egemen iki kavram hız ve lüks. Moda şirketleri hızlı ve lüks tüketimin ihtiyaçlarını karşılayacak malları üretirken, aynı hız ve savurganlıkla kaynakların tüketilmesi, insan emeğinin sömürülmesi ve çevreye geri döndürülemeyecek zararlar verilmesi konularında sabıkalılar. Moda sektöründe zarar zinciri yaklaşımının yaygınlaşması ve şirketler tarafından benimsenmesi gezegenimiz ve geleceğimiz için iyi bir haber olurdu.

Zarar zinciri yaklaşımı temel olarak şirketlerin üretim öncesi, üretim, tüketim ve tüketim sonrası süreçlerini tek tek analiz edip verilen zararları tespit ve takip etmesini öneriyor. Yaklaşım paydaşları üç gruba ayırmayı da içeriyor: zarar görenler, zarar verenler ve zararın anlaşılmasına yardım edenler. Doğru süreç analizi, yerinde tespitler ve paydaşların gruplandırılmasıyla birlikte şirket, zarar ve paydaşlar üçgeninde ilişkileri ve süreçleri yöneterek zararı azaltmak, hatta tamamen ortadan kaldırmak mümkün hale geliyor. En önemli ve ilk adım fark ve kabul etmek.
Hangi sektör ya da coğrafyada olursa olsun “hangi kurumsal güç ve sistemler zarar üretiyor?” sorusuna doğru ve dürüst yanıtlar bulunduğunda, bu güç ve sistemleri zarar değil fayda / değer üretecek şekilde yeniden tasarlamak mümkün.
Ne yazık ki lüks moda sektöründe verilen zarar ciddi boyutlarda, bu konuda sizleri rakamlara boğmamıza gerek yok sanırız. Bir çoğumuz acımasız emek sömürüsünün ve kaynakların bilinçsiz tüketiminin sonuçlarını görüyoruz. Bu zarar zincirinde bir tarafta sadece karlılık ve büyümeye odaklı şirketler varken diğer yanda bir giydiğini bir daha giymeme anlayışı, eski kıyafetlerin geri dönüştürülmemesi ve hayvanların kürk, deri veya tüyleri için zulüm görmelerine göz yuman tüketici var. Gösterişli ve lüks tüketimin etik tüketime evrilmesi artık bir gereklilik.

Yaşadıklarımızın bize verdiği bir mesaj var: okyanusları dolduran çöp dağları, uzak coğrafyalarda bir öğün yemek karşılığı sağlıksız koşullarda çalıştırılan çocuk işçiler ve artık sadece kitaplarda görebileceğimiz nesli tükenen hayvanlar. Sizce de, insanları ne giydiklerinden çok kim oldukları, ilkeleri, düşünceleri ve sürdürülebilirliğe dair kaygıları ile değerlendirmek daha kıymetli değil mi?
Artık insanların üstlerine başlarına ne kadar harcadıkları yerine, geleceğimiz için neler yaptıklarını önemsememiz gerekiyor. Satın alma davranışlarımıza başkalarının düşünceleri, başarılı ve ayrıcalıklı bir imaj oluşturma isteği değil, topluma, gezegenimize ve tüm canlılara duyulan sorumluluğun yön vermesi gerekiyor.

Şu an birçoğumuz, bizi sömürdüğüne ya da yeteneklerimizi körelttiğine inandığımız işten kurtulup, istifayı basıp, güneyde küçük sevimli bir kafe açmak, ya da butik otelinde misafirlerini ağırlamak için can atıyor. Kendi işini kurmak ve kendinin patronu olmak. Pek çok beyaz yakalının gelecek planları arasında var. Aslında oldukça da harika bir şey, “kendinin patronu olmak”. Ama şimdi lütfen o istifa mektubunu yavaşça masanıza bırakın ve insan kaynaklarına gitmeden önce size madalyonun öteki yüzünü anlatmamıza izin verin.
O küçük kafe hafta sonları ve hatta akşam müşteriler dağılıp gittikten sonra da çalışmanızı gerektiriyor, kendi kendinin patronu olmak yedi gün yirmi dört saat süren bir mesai ve talepkar bir uğraş. Araştırmalar gösteriyor ki kişinin sağlığı ve iyilik hali üzerinde potansiyel etkileri var. Bu etkilerin başında da baş belamız stres ve strese bağlı fizyolojik ve psikolojik olumsuz sonuçlar geliyor. Yani o küçük sevimli dükkan, size yüksek tansiyon, depresyon ya da farklı sıkıntılar olarak geri dönebilir aman dikkat!

Tabi ki siz sevgili okuyucularımız bir kötümserlik havuzunun ortasında bırakıp gitmeyeceğiz. Sadece olumsuzu söyleyip kaçmak bizim tarzımız değil. Alamet-i farikalarımızdan biri de derdin yanı sıra çareyi de göstermek. Kendinizin patronusunuz ve elbette ki pek çok sıkıntı, sorun ve mücadele ile baş başasınız. Sağlığınızı korumak için ne yapacaksınız? Bizim basit ancak işe yarar önerimiz problem odaklı bir başa çıkma yaklaşımı benimsemeniz. Yani sizi zorlayan bir sorunda öncelikle bilgi toplamanız, ardından işin uzmanlarından tavsiye almanız, çevreniz ve paydaşlarınızla bu sorunu müzakere etmeniz, sonunda da geçmiş tecrübeler süzgecinden geçirerek çözümü üretmeniz.
Ben problem odaklı yaklaşımı beğenmedim derseniz size bir alternatifimiz daha var. O da duygu odaklı başa çıkma yaklaşımı: strese bağlı duyguları yönetmek, duygusal destek almak, kendinizle konuşmak, ya da insanlardan uzaklaşmak. Eğer problem kontrolünüz dışındaysa ve yakın zamanda çözme olasılığı yoksa kısa vadeli bir strateji olarak işe yarayabilir. Ama uzun vadeli kullandığınızda sağlığınız üzerinde olumsuz etkisi var.
Bize soracak olursanız siz yine de en iyisi problem odaklı başa çıkma yaklaşımını benimseyip kontrolü ele alın. Hayata bir kez geliyoruz, patron olmak için sağlığımızı feda etmeye gerek yok.
Mümkün olduğu kadar farklı konulardan bahsetmeye çalıştık ve bir baktık bültenin sonuna gelmişiz. Sizler için farklı bir gündem oluşturabildiysek ne mutlu bize. Umarım sizler de okurken en az bizim yazarken aldığımız kadar keyif almışsınızdır. İki hafta sonra tekrar buluşuncaya dek şen ve esen kalın.
Lütfen bize burada görmek istediğiniz konuları yazmayı unutmayın ve bizi takip edin, sevgiler..
Dr. Ela Burcu Uçel Dr.Mert Günerergin
e-mail: [email protected]
instagram:@nevarneyokhocam



