Haziran ayını, bizim için sevindirici bir haber ile açıyoruz. Aposto, bültenlerin kendi ekonomilerini yaratacağı yeni bir medya modelini hayata geçiriyor. Biz de, İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk? bülteni olarak bu yeni modelin içerisinde yer alacağız.
Temmuz ayından itibaren bültenimizin iki sayısı sadece Aposto Premium üyelerinin görebileceği şekilde yayımlanacak. Diğer iki sayısı herkese açık olacak. Bu şekilde ayda dört sayı yayımlaya devam edeceğiz.
Bülten olarak bunu sevindirici bir haber olarak görüyoruz. Çünkü en azından sadece kitap ve efemera giderlerimiz için küçük de olsa kendi fonumuz olacak. Daha fazla kitap alıp, efemeralar toplayıp metinlerimizde daha özgün ve kapsamlı içerikler üretebileceğiz.
Peki bakalım, sözü fazla uzatmayalım: Bu hafta yolumuz Maçka'ya düşüyor. Maçka Parkı'nın 1930’lardaki hâlinde bir geziye çıkıyoruz.
Bu hafta neler var?
İstanbul’da nasıl eğleniyorduk? - Dünyanın en latif vadisi
Satır arasından - Asıl Maçka neresi?
Kısa kısa - Kazanova, Safiye Ayla sarhoş kavgasında bayıldı!
Radyoya git - Asmalarda Üzüm
Zamanda yolculuğa başlıyoruz.
Bugüne döndüğünüzde tekrar görüşmek üzere
Oğul Doğa Gökşin - Göktuğ İpek
Not: Bülteni tarayıcıdan okumanızı tavsiye ederiz.
Dünyanın En Latif Vadisi
Beyoğlu’nun yanı başında bir kır manzarası seyretmek isterseniz Maçka’ya gidiniz
Maçka’nın Kazanova’sı: Bütün mahareti her rast geldiği kadına şiirlerinden birini okuyup fikrini öğrenmek
Mehmet Selahattin, 15 Haziran 1929
Beyoğlu’nun hemen yanı başında dünyanın belki en latif vadisini seyretmek isterseniz hiç durmadan Maçka’ya koşun. Burada kendinizi bayındırlıktan uzak, şehirle irtibatı kesilmiş bir yerde sanırsınız. Sağınızda bakarsınız emsalsiz bir kır manzarası uzanmış, solunuzda ve karşınızda lacivert bir deniz. Rüzgâr iki dağ yamacının ortasından uğultulu bir nehir gibi çağlayarak geçer. Yerler taraf taraf kır menekşeleri, yaban gülleri ve binbir renkte vahşi çiçeklerle bezenmiştir. Aşağıda Beşiktaş muhteşem sarayı ve fakir evleriyle güneş altında uyuklar gibidir. Karşıda Beylerbeyi, ileride Kuzguncuk yeşil koruların arasından size gülümser gibidir. Maçka işte böyle bir yerdir.
Tramvaydan indiğim zaman vakit öğleye yaklaşıyordu. Ellerinde mini mini yemek sepetleriyle kim bilir İstanbul’un nerelerinden kalkıp gelen aileler, rahatça nevalelerini açıp döke saça gövdeye atacakları bir yer arıyordu. Sonra daha arkada Maçka’nın yerli hanımları, itinalı tuvaletler içinde toz pembesi yüzlerinden sıhhat fışkıran beslemeleriyle Küçük Çiftlik Parkı’na giden patikaya sapıyorlar. Zaten ben de oraya gitmiyor muyum?
Kapıda mutat giriş parasını verdikten sonra parkın en yüksek mevkiinde kurulan köşkün içinden geçerek ağaçların arasına dağılan çiftlere biz de karıştık. Çiftlere diyorum çünkü burada benden başka “tek” yok gibiydi. “Eh,” dedim. “Ne yapalım, biz de gölgemizle beraber gezeriz!”
Fakat aşağı yukarı dolaşırken baktım gölgemde sarsıntı alametleri var. İkimizde yorulmuştuk. Havuzun başında kırmızı şemsiyelerden birinin altına sığındık. Karşımda, yanımda, sağımda, solumda güzellik müsabakalarına girmek lüzumunu hissetmeyecek kadar güzel mahluklar var. Havuzun fıskiye hâlinde savrulan sularına bakarak düşünürken koluma biri dokundu. Kendim pek zevk ehli değilim ama zevk erbaplarından çok tanıdığım vardır. “Aa sen misin?” demeye kalmadan teklifsizce yanıma çöktü.
“Demek bu Cuma İstanbul?”
“Evet, burada eğleniyor.” dedim.
“Öyleyse hadi dolaşalım.”
“Nereye?”
“Dolaşalım.”
Yorgunluğu filanı ileri sürdüm ama işitmemezlikten geldi. Yürüdük. Parkın köşesini bucağını dolaşıyorduk. Bir aralık eliyle karışık ve uzun saçlı birini gösterdi:
“Maçka’nın Kazanova’sı.”
“Ya!”
“Evet. Yalnız zavallının bütün mahareti her rast geldiği kadına şiirlerinden birini okuyup fikrini öğrenmekten ibarettir.”
“O hâlde Kazanovalığı?”
“Hiç canım. Biçare ile alay eder dururlar. Fakat o hezimetten bıkıp uzanmaz. Kadınların alayına uğramaktan âdeta zevk alır.”
Bu esnada muhterem şair (!) büyük bir çitlembik ağacının yukarı dallarına bakarak bir şeyler mırıldanıyordu. Sordum:
“Acaba ne bekliyor?”
“Mutlaka randevusu vardır.”
“Ağacın üstünde mi?”
“Dur bakalım acele etme, şimdi anlarız. Vakıa çok geçmeden şairin tavrı değişti. Saçları diken diken oluverdi. Gözleri parıl parıl yanmaya başladı. Meğerse ruhunun mülhimesi geliyormuş. Beyazlar giyinmiş, kızıl saçlı, civelek bir kız. Şairde göğüs kabardı, gözler büsbütün döndü. Kızcağızın ellerine sarılır gibi, üstüne düşer gibi hareketler yapmaya başladı.
“Ayol,” dedim. Bu şair değil, âdeta zıpır!”
Kolumu çekti.
“Aman sus, bülbülü ürkütmeyelim!”
Kız karşıdan aşığının hâline katılacak gibi gülüyordu. Şair başladı:
“Siz bir zehirli ok, ben küçük bir kuş
Aşkınızla oldum vallahi medhuş.”
“Bu nasıl şiir böyle?”
“Basbayağı şiir.”
“Şiiri de kendi gibi acıklı desene.”
Bir ağaç arkasını siper alarak onları seyrediyorduk. Fakat bu gülünç sahne çok devam etmedi. Kız gülerek uzaklaştı. Şair de hayran hayran arkasından bakakaldı. Benim gibi işin alayında olan arkadaşım dedi ki:
“Bu fasıl burada bitti. Kendimize başka eğlence arayalım. Tekrar ağaçlar arasında dolaşmaya başladık.
“Aa… Bu da ne?”
“Ne olacak, bir sarhoş meclisi.”
Üç kadın, bir o kadar da erkek ceplerinde birer yassı şişe, doldurup doldurup “Şerefe!” diye parlatıyorlar. Erkeklerden biri karşısındaki bej rengi mantolu esmer bir kadını işaret ediyor:
“Yanımdaki yanımda, karşımdaki canımda.”
Öteki büsbütün cıvımış, mırıl mırıl söyleniyor:
“Asmalarda üzüm, üzüm… Aman aman yosmalarda… Ah anam yosmalarda gö…züm!”
Yosmalarda bir kırıtma bir kırıtma ki hiç sormayın. Fakat iş bununla kalmadı, el peşrevleri başladı. El peşrevlerinden sonra dudaklar harekete geldi. O sırada ince saz ağır bir şarkıya başlamıştı. Arkadaşım bilmem ne münasebetle sordu:
“Acaba hangi fasıldan bu?”
Dudak dudağa gelenleri gösterdim:
“Tahir buselik olacak!”
Küçük Çiftlik Parkı’nda bir saatlik gezip dolaşmanın bendeki intibaları bunlar oldu. Lambalar yanıp da yabancıların gözlerinin kapandığı demlerde buralarda neler olup neler bittiğini kolayca tahmin edebilirsiniz.
*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.
Parlatmak: Argoda kafayı çekmek anlamına geliyor. İçinde küçük bir mizah var sanırım. Alkol sebebiyle çok da iyi düşünemediğimiz anlarda “kafamızın parıl parıl parladığını” iddia etmek bugünlerde yaşamaya devam eden bir mizah.
Cıvımak: Asıl anlamı “yumuşayıp sıvaşık duruma gelmek.” Mecazen ise ciddiyetten uzaklaşmak, lâubâli bir durum almak, sululaşmak, cıvıklaşmak olarak da kullanılıyor. Bizimkiler dizisindeki Abbas’ın efsane olmuş repliği: "Cıvık affedersin!"
Yosma: Aslında edalı, işveli anlamına gelen yosma ifadesi zamanla cinsiyetçi bir anlamla yüklenip “süslü ve modaya düşkün kadın” veya “hafifmeşrep” anlamlarına gelmeye başladı.
Kırıtmak: (Üzerine ilgi çekmek, hoşa gitmek için) hareketlerine veya yürüyüşüne cilveli, nazlı, edalı bir hâl katmak anlamına geliyor.

1928’de Muhittin Üstündağ belediye başkanı olduğunda İstanbul Belediyesi ile tramvay şirketi arasında bir anlaşma imzalanır. Bu anlaşmayla yapılması zorunlu olan yeni tramvay hatları belirlenir, yapılması mecburi olmayan yani isteğe bağlı hatlar da tespit edilir. Bu ikinci gruba girenlerden biri de Maçka-Beyazıt tramvay hattının Beşiktaş'a uzatılması olur. Böylece 1930’lar boyunca Maçka’nın tramvay meselesi ile gündeme gelişi başlar. Bu hat I. Dünya Savaşı’nda önce Nişantaşı’ndan Maçka’daki silahhaneye kadar uzatılmış, savaş zamanı buradan tramvaylarla silah taşınmış, 1926’dan itibaren ise Maçka ie Beyazıt arasında çalışmaya başlamıştı. Ancak 1930’ların ortalarında itibaren Maçka’ya çok katlı apartmanlar yapılmaya başlanır, semtin nüfusu günden güne artmaya başlar. Sadece burada oturanlar değil Valideçeşme, Beşiktaş ve bütün Nişantaşı sakinleri bu hattı kullanınca hattın Beşiktaş’a uzatılması isteğe bağlı olmaktan çıkarılır, zorunlu hâle getirilir. Ardından hattın güzergahının tespit çalışmaları başlar. 1934’e gelindiğinde Belediye ile tramvay şirketi Maçka’nın sınırları konusunda ihtilafa düşer. Belediye, tramvay hattının Topçu Mektebi’ne kadar getirilmesini, çünkü asıl Maçka’nın orası olduğunu söyler. Şirket ise asıl Maçka’nın o zamanki Maçka istasyonunun bulunduğu yer olduğu konusunda ısrar eder. İş bu şekilde çıkmaza girince bir heyet kurulmasına ve asıl Maçka’nın neresi olduğununun tespit edilmesine karar verilir.
Kazanova’nın ünü nereden geliyor?
1927 yılında gösterime giren The Loves of Casanova filmiyle birlikte hem medya dünyasının ve sosyal hayatın içine giren “Kazanova”, uzun yıllardır çapkınlar için kullanılan bir ifade. Son olarak Petek Dinçöz’ün Foolish Casanova şarkısıyla popüler kültürde kendini tekrar gösteren Kazanova’nın, birçok medya ürününde kendine yer bulmuş bu ismin, gerçekten yaşamış biri olduğunu, bir yazar, bir maceracı olduğunu çoğu insan bilmez.
2 Nisan 1725’te hayata gözlerini açan Giacomo Girolamo Casanova’nın otobiyogrofisi olan Hayatımın Öyküsü, 18. yüzyılda Avrupa sosyal yaşamını, gelenek ve normlarını en özgün anlatan kaynaklarından biri olarak kabul edilir. Bu anlamda da önemli bir eserdir.
Safiye Ayla sarhoş kavgasında bayıldı
Eskiden bir körfez olan Küçükçiftlik Park, 17. yüzyılda toprakla doldurulmaya başlandı. Bu dönemde park, Bektaşi Karaabalı Mehmet Baba’ya atfen "Karaabalı Mesiresi" adıyla anılıyordu ve mesire alanı olarak kullanılıyordu. Yıllar içinde burası Küçükçiftlik Park olarak anılmaya başladı.
Safiye Ayla, 1934 yılında Milliyet gazetesine verdiği söyleşide assolistliğe yükseldiği Küçükçiftlik Park’tan da bahseder. Parkta şarkı söylediği bir hatırasını anlatan Ayla, "...Bir takım sarhoşlar karşısında, şarkı okumaktan duyduğum azabı size tarif edemem. Küçükçiftlik Parkı’nda şarkı söylerken düşüp bayıldığımı hatırlarım. Bütün duygularımı ortaya döktüğüm, kendimi şarkının ahengine kaptırmış olduğum sırada bir sarhoş kavgası, beni öyle altüst etmiş ki kendimden geçip yere düşmüşüm. Kaldırmışlar götürmüşler. Farkında bile değilim.” diyerek düştüğü durumu ifade ediyor.
Ayla sözlerine şöyle devam ediyor: “Türk musikisinin yalnız meyhanede dinlenebilecek bir musiki olmaktan çıkarmaya çalışanlar varolsunlar! Seviyesi biraz yüksek kimseler bizi dinlemek istedikleri halde şarkı söylediğimiz gazinolara giremiyorlar. Çünkü muhit yoktu, muhit."
Asmalarda Üzüm adıyla da bilinen Ankara yöresine ait Yürü Dilber Yürü şarkısı uşşak makamıdır. Bu şarkının Udi Nevres Bey’e ait olduğu söylense de bunu doğrulayacak bir bilgiye başka bir yerde rast gelemedim. Ama madem bir şekilde kendisinin adı geçti, Osmanlı ve Cumhuriyet döneminin bu ünlü ismine kısaca bir göz atalım.
Udi Nevres Bey 1873 yılında Malatya’da doğar. Önce annesi, sonra babası vefat edince bir paşa tarafından himaye edilir. Musiki yeteneğini kendi kendine geliştirir. Hayatının dönüm noktası ise Tanburi Cemil Bey ile tanışmasıyla olur. 1900’lerde udi olarak üne kavuşur, 1908’de Tepebaşı Gazinosu’nda düzenlenen ve dönemin ünlü hanende ve sazendelerinin katıldığı bir konserde daha da ünlenir. I. Dünya Savaşı öncesi Batı müziğine olan ilgisi ve plak çalışmaları için Almanya’ya gider. Cumhuriyet döneminde ise ilk defa 1930 yılında Münir Nurettin Selçuk’un Fransız Tiyatrosu’ndaki konsere katılır. Radyo yayınları başlayınca burada uduyla performanslar icra etse de yayınların kalitesini beğenmediği için hiç radyo dinlemediği söylenir. Soyadı Kanunu ile “Orhon” soyadını alır, 1937’de vefat eder.
Türkiye’nin en büyük udileri arasında yer alan Nevres Bey, kendi bestelerini yapmanın yanı sıra derlemeleriyle ve hocalığıyla da Türkiye muziğine önemli katkılar yapmıştır.
Şarkının klasik bir yorumunu buradan, daha yenilikçi bir yorumunu ise Black Cat Orchestra’dan dinleyebilirsiniz.
Günümüzde araba yarışları denilince akla hemen Formula 1 geliyor. Teknolojinin, hızın, tehlikenin, rekabetin, lüksün birleşimi olan bu yarışların daha ilkel ve amatör diyebileceğimiz versiyonları 1930’larda ülkemizde de yapılıyordu. İşte haftaya bu yarışlardan birini takip edeceğiz.
Geçmiş sayılardan;
El peşrevi kelimesinin anlamı 16.sayımızdaki, nevale kelimesinin anlamı 28.sayımızdaki Argo Sözlüğü’nde.
E-posta: [email protected]
Instagram: İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk?









