🐋 Sıradışı deniz olayları: Cebelitarık’ta artan orka saldırıları

National Trust’a göre, öngörülebilir hava modellerinin kaybedilmesi, doğa için "kaos" yaratıyor. İklim değişikliği, mevsimlerin düzenli ritmini bozarak bitkileri ve yaban hayatını hastalıklara daha açık hâle getiriyor.

• Gözlemlenen etkiler: Bu mevsimsel kayma özellikle de hayvanların yıllık davranışlarında bozulmaya neden oluyor; ağaçları ve bitkileri de etkiliyor. 
  • 2023 yılı, Birleşik Krallık kıyılarında kaydedilen en yüksek deniz sıcaklıkları ve tarihin en sıcak Haziran ayı gibi bir dizi rekora sahne oldu.
• Doğal yaşama etkiler: Anormal derecede sıcak geçen kış, zararlıları ve hastalıkları yaygınlaştırdı. Yağışların azalması ve yüksek sıcaklıklar nedeniyle nehirlerde, göllerde ve rezervuarlarda su seviyelerinin düşmesi, alg çiçeklenmelerinin artmasına sebep oldu. Bu da düşen oksijen seviyeleriyle kitlesel balık ölümlerine yol açtı.
• Dahası: Yükselen sıcaklıklar, bazı çalıların erken çiçeklenmesine neden oluyor, bu da ani soğuk dalgaları sırasında polinatörlere ve tohumlarından beslenen kuşlara zarar verebiliyor. 
  • Birleşik Krallık’ın sembol ağacı meşe, yıl boyu artan sıcaklıklardan özellikle etkilenebilir. Soğuk hava dalgaları daha kısa sürüyor, bu da hastalıkları öldürmek için yeterli zaman bırakmıyor.
• Çözüm önerileri ve dahası: National Trust, Birleşik Krallık’ın peyzajlarını ve ekosistemlerini güçlendirerek direnci artırmak için çabalarını sürdürüyor. Somerset’teki bir nehrin insan müdahalesinden önceki hâline döndürülmesi gibi projeler bu çabalara örnek teşil ediyor. 
  • Sulak alanların oluşturulmasına yardımcı olan bu tür projeler, sel ve kuraklıkla mücadelede yardımcı oluyor ve yaban hayatı çeşitliliğini artırıyor. Ayrıca, bu yeni bataklık alanı zamanla daha fazla karbon depolayabilir.
• Genel değerlendirme: National Trust, Birleşik Krallık’ın iklim değişikliğine adaptasyonu ve doğal habitatların korunması için kritik adımlar atıyor. Mevsimsel değişimlerin doğal yaşam üzerindeki etkilerini azaltmak ve ekosistemlerin direncini artırmak için yapılan bu çalışmalar, iklim değişikliğiyle mücadelede çok önemli.
• Editörün notu: Bu tür çabalar, sadece Birleşik Krallık’ta değil, dünya genelinde de iklim değişikliğinin etkilerini azaltma yolunda önemli adımlar olarak değerlendirilebilir.

Venedik, aşırı turizmin çevresel etkilerini azaltmak için 25 kişinin üzerinde turist gruplarını ve yüksek sesli hoparlör kullanımını yasaklıyor. Bu yeni kurallar, Haziran ayından itibaren geçerli olacak.

• Neden? Şehir yönetimi, hoparlörlerin "karışıklık ve rahatsızlık yaratmasının" önüne geçmek amacıyla bu kararı aldı. Aşırı turizm, tarihî kanal şehri için acil bir sorun olarak değerlendiriliyor. 
  • Şehir, 2019’da 13 milyon turist ağırladı. Ancak bu yüksek rakam, Venedik’in ekolojik dengesine ve kültürel mirasına zarar verebilir. Eylül ayında, günlük ziyaretçiler için 5 avro giriş ücreti uygulaması denendi.
• Neler oluyor? Venedik’in bu adımları, kentsel çevre üzerindeki turistik baskıyı azaltma ve sürdürülebilir turizm pratiğine doğru bir yönelişin parçası. Şehrin sakinleri, artan turist sayısının tarihî adayı boğabileceği endişesiyle yerlerini terk ediyor. Vatandaş dernekleri, hem turistler hem de yerel halk için mevcut yatak sayısını takip etmek üzere çalışmalar yürütüyor. Turist yatak sayısının yerel halkınkini aşması, şehrin demografik yapısını ve yaşam kalitesini olumsuz etkiliyor.
• Daha önce: Temmuz ayında UNESCO uzmanları, iklim değişikliği ve aşırı turizmin şehri tehdit ettiği gerekçesiyle Venedik’in tehlikede olan dünya mirasları listesine eklenmesini önermişti. Yetkililer de kentin sorunlarına stratejik bir vizyon eksikliğiyle yaklaştıkları için eleştirilmişti. 
  • Ancak UNESCO sonunda Venedik’i listeye eklemedi. 
  • 2021’de, büyük yolcu gemilerinin tarihî merkezin dışında tutulması kararı alındı. Bu adım çevresel etkileri ve kentin altyapısına olan zararları azaltmayı amaçlıyor.
• Genel bakış: Venedik’in bu çabaları, aşırı turizmin çevresel ve kültürel miras üzerindeki etkilerine karşı atılan önemli adımlar olarak değerlendirilebilir. Şehrin bu politikaları, sürdürülebilir turizm ve çevresel koruma konusunda diğer turistik destinasyonlara örnek teşkil edebilir. 

Doç. Dr. Ahmet Atıl Aşıcı tarafından yapılan yeni bir araştırma, Türkiye’nin iklim hedeflerinin yetersizliğinin karbon fiyatlarının çok düşük seyretmesine sebep olabileceğini söylüyor. Bu, 2027 yılında 17 milyonluk bir tahsisat fazlasına yol açabilir. 

• Ne anlama geliyor? Türkiye’nin sera gazı azaltım hedeflerini güçlendirmesi gerekiyor ki Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) etkin çalışabilsin.
• Genel değerlendirme: Henüz hazırlık aşamasında olan Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’ne ilişkin değerlendirmede bulunan Aşıcı, Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’nin ölü doğma riski taşıdığına ilişkin uyarıda bulundu. Türkiye’nin ETS’si, küresel emisyon azaltım çabalarına katkıda bulunma potansiyeline sahip—ancak bu potansiyelin gerçekleşebilmesi için mevcut iklim hedeflerinin güçlendirilmesi ve ETS’nin kapsamının genişletilmesi gerekiyor. 
  •  2023 yılı itibarıyla küresel emisyonların %18’i, 36 farklı ETS altında kontrol edilmeye çalışılıyor. Türkiye ise Emisyon Ticaret Sistemi kurmanın ilk adımı olan sera gazı izleme sistemini (IRD) 2017 yılında hayata geçirdi.
  • Bu çerçevede, ETS’nin sadece bir araç olduğu ve karbon piyasalarının etkinliğini artıracak ek politikaların da gerekliliği vurgulanabilir.
• Teknik detaylar: Türkiye’nin ETS’si, sadece yılda 100 ktCO2e’den fazla emisyon yapan tesisleri kapsayacak şekilde tasarlanmış. Bu durum, alçı, cam, mineral yünü ve demir üreten tesislerin dışlanmasına yol açıyor. 
  • Türkiye’nin 2023 Nisan ayında açıklanan Ulusal Katkı Beyanı (NDC) kapsamında, 2030 yılında 695 MtCO2e ve 2038’de (tepe yılı) 805 MtCO2e emisyon sınırı belirlendi.
• Neler oluyor? Tarihsel emisyonlar, NDC’de öngörülen yoldan farklı bir tablo çiziyor. Eğer tarihsel eğilim devam ederse Türkiye’nin emisyonları 2030’da 653 MtCO2e ve 2038’de 751 MtCO2e seviyesine ulaşacak, bu da NDC’de yansıtılan seviyelerin altında kalacak.
• Riskler ve öneriler: Türkiye’nin ETS’sinin 2027’de geçiş sürecinin sona ermesiyle birlikte, aşırı düşük, hatta sıfıra yakın karbon fiyatlarıyla karşı karşıya kalma riski var. Türkiye’nin NDC’sinin, gerçek ve beklenen sera gazı emisyon eğilimlerini yansıtacak şekilde gözden geçirilmesi gerekiyor. 
  • Ayrıca, fosil yakıt sübvansiyonları, vergi indirimleri ve bazı endüstrilere sağlanan özel muameleler gibi faktörler, Türkiye’deki ETS’nin etkinliğini azaltabilir.

Gece yarısı. İsviçre yatı Champagne, Cebelitarık Boğazı’ndaki İspanyol liman kentine doğru yol alırken kaptan Werner Schaufelberger beklenmedik bir sesle irkiliyor. İlk düşüncesi, yatın bir şeye çarptığı yönünde—ancak gerçek çok daha şaşırtıcı: Champagne, bir grup orka tarafından saldırıya uğramış. Schaufelberger’in anlattığına göre, saldırılar son derece şiddetli; bir büyük orka, yata yan taraftan vururken iki küçük orka da dümeni kemirerek yatın su almasına neden oluyor.

En azından The New Yorker’da yayımlanan The Year of the Orca yazısı, olayları bu şekilde hikayeleştiriyor ve yaşananlar, orkalar ve insanlar arasındaki etkileşimin karmaşıklığını ve bazen beklenmedik doğasını ortaya koyuyor. İnsanların deniz yaşamıyla olan ilişkisini anlamak için bu tür karşılaşmaları ele almak hayati önem taşıyor. Bu yazı da orka davranışlarının arkasındaki nedenleri ve bunların geniş çevresel bağlamda ne anlama geldiğini keşfetmeyi amaçlıyor.

Orkaların gizemli dünyası: Zira son birkaç yıldır, Cebelitarık Boğazı’nda yaşanan olağandışı orka saldırıları, denizcilik ve deniz biyolojisi topluluklarında büyük ilgi uyandırdı. Bu saldırılar genellikle agresif davranışlar ve teknelerin rudder (dümen) sistemlerine zarar verme şeklinde gerçekleşiyor. Örneğin bazı raporlar, orkaların teknelerin dümenlerini ısırdıkları ve bazı durumlarda teknelere ciddi hasar verdikleri veya onları batırdıkları yönünde. 

Bu olaylardan bölgede aktif olan ve sayıları yaklaşık 15 olan küçük bir orka grubu sorumlu tutuluyor. Bu davranışların nedenleri tam olarak anlaşılamamış olsa da bazı bilim insanları, orkaların bu etkileşimleri oyun olarak gördüğünü veya tekneleri tehdit olarak algıladıklarını öne sürüyorlar. Bu olaylar, hem deniz güvenliği hem de orka davranışları üzerine yeni soruları gündeme getiriyor ve insanlara deniz hayatıyla olan karmaşık ilişkilerini yeniden değerlendirme fırsatı sunuyor.

_{Tasarım: Alara Demirel}

Orka saldırıları: Cebelitarık Boğazı’nda olağanüstü vakalar ve sonrası

Son yıllarda Cebelitarık Boğazı’nda meydana gelen orka saldırıları, deniz biyolojisi ve denizcilik toplulukları arasında ilgi odağı hâline geldi. 2022 yılında yapılan bir çalışma, bu saldırıların bir geminin White Gladis adlı dişi bir orkayı yaralamasından sonra başladığını öne sürerek olayların olası nedenlerine ışık tutuyordu. Özellikle, 4 Mayıs’ta meydana gelen bir saldırıda, 3 orka tarafından bir yatın rudder (dümen) sistemi öylesine zarar görmüş ki tekne kısa süre sonra batmış. Smithsonian Magazine’e göre bu, Cebelitarık Boğazı’nda orkalar tarafından batırılan dördüncü tekne.

Bu saldırılar, genellikle orkaların teknelerin dümen sistemlerine zarar vermesi şeklinde gerçekleşiyor ve bazı durumlarda tekneleri batırıyor. The Times’ın bir raporunda, 4 Mayıs’taki bir saldırıda, 2 küçük ve 1 büyük orkanın bir yatı vurduğu ve rudder sistemini delip tekneyi batırdığı belirtilmiş. New Scientist, geçen yılın başlarında Cebelitarık Boğazı’nda birçok orka saldırısı olduğunu bildirerek bu olayların devam ettiğini ve 31 Ekim’de bir orka sürüsünün bir yelkenliyi kuşattığını rapor etmiş.

_{Tasarım: Alara Demirel}

Popüler kültürde orkalar: 'Katil balina'

Orkalar, deniz memelileri arasında benzersiz bir yere sahip. Genellikle "katil balina" olarak bilinen bu büyük siyah-beyaz yunuslar, etkileyici boyutları ve zekalarıyla tanınıyor. Yaygın olarak okyanusların soğuk sularında yaşayan orkalar, karmaşık sosyal yapıları ve çeşitli avlanma stratejileriyle biliniyor.

Tarihten günümüze insan ve orka etkileşimleri: Orkalarla insanların tarihî etkileşimi, antik çağlardan bu yana kaydediliyor. Pliny the Elder’ın anlattığı Ostia limanında yaşanan orka olayı ve Bizans İmparatoru Justinian’ın Porphyrios adında bir balinayla—muhtemelen bir orka—olan mücadelesi, bu etkileşimin derin köklerini gösteriyor. Bu hikayeler, orkaların insan kültüründeki yerini ve nasıl algılandığını da yansıtıyor.

Yakın tarihteyse orkalar, özellikle SeaWorld gibi "eğlence parkları"nda "gösteri yapan hayvanlar" olarak popüler hâle geliyor. Ancak belgeseller ve araştırmalar, bu algıyı değiştirerek orkaların zeka ve duygusal karmaşıklığını vurguluyor: Örneğin Blackfish belgeseli, orkaların zorlu yaşam koşulları ve insanlarla olan karmaşık etkileşimlerini gözler önüne seriyor. 

Bu etkileşimler, hem antik dünyada hem de günümüzde insanların doğal dünyayla karmaşık, tahakküm kuran ve çatışmalı ilişkisini de yansıtıyor. Bu tarihsel bağlam, orkaların bugünkü davranışlarını anlamak için önemli bir perspektif sağlayabilir.

_{Pliny the Elder’ın Doğa Tarihi adlı kitabında anlatılan olayı tasvir eden çizim
Künye: Jan van der Straet, 16. yüzyıl}

Saldırılara karşı teorilere geri dönüş: İnsan ve deniz arasındaki karmaşık ilişki

Hatırlayalım: 2020 yılından bu yana, Cebelitarık Boğazı’nda bir orka grubu, yatlarla giderek daha çok etkileşime geçiyor ve bundan Champagne’in batışı dışında, diğer yatlar da etkileniyor. Deniz biyologları, bu olayları kendi perspektiflerinden yorumluyorlar: Alfredo López ve Atlantic Orca Working Group’un çalışmaları, Iberya orkalarının yatlarla etkileşimlerin orkaların oyun davranışı veya yeni bir trend olabileceğini öne sürüyor. Bu davranışlar, orkaların kendi kültürlerini ve davranışlarını nasıl geliştirdiklerini gösteriyor. 

Deborah Giles, Puget Sound’daki orkaların avlanma sırasında insanlara veya teknelerine asla saldırmadığını vurguluyor. Bu görüşler de orka davranışlarının karmaşık doğasını ortaya koyuyor. Iberya orkalarının kritik tehlike altında oluşu, insan aktivitelerinin bu türler üzerindeki etkisini gözler önüne seriyor. Bu, özellikle deniz trafiği, balıkçılık ve kirlilik gibi faktörlerin orka popülasyonları üzerindeki potansiyel etkileri açısından önemli.

Deniz yaşamının sürdürülebilirliği: Mevcut çabalar, tehlike altındaki türleri korumak için yetersiz kalıyor. Bu durum, orkaların korunması ve deniz yaşamının sürdürülebilirliği için daha etkili önlemlerin alınmasının gerektiğini vurguluyor. İnsanların deniz yaşamıyla etkileşimlerinin sürdürülebilir ve sorumlu bir şekilde yönetilmesi gerektiği konusunda farkındalık yaratmak da bu konuda atılacak ilk adımlardan biri.

Diğer taraftan bazı araştırmacılar, orkaların geçmişte yaşadıkları travmalar veya insan faaliyetlerine bir tepki olarak bu davranışları sergilediğini düşünüyor. Örneğin, orkaların tekneleri hedef alması, balıkçılık ekipmanları veya tekneler tarafından yaralanmış olabilecek bir orka tarafından başlatılmış olabilir. Hatta bu, orkaların zeka ve adaptasyon yeteneklerinin bir göstergesi olarak değerlendiriliyor.

Teori özelinde: Daha önce de bahsedildiği gibi, özellikle White Gladis adlı yetişkin dişi orkanın birçok olayda yer alması, orkaların tekneler veya balıkçılık ekipmanları tarafından gördükleri zarara bir tepki olarak yorumlanarak bu teoriyi destekliyor.

_{Tasarım: Alara Demirel}

Çevresel adaletin sembolü olarak orka temsilleri

İnsanlar genellikle orkaları antropomorfik özelliklerle tanımlıyor: Bu, medya tasvirlerinde de oldukça belirgin. Son olaylar, sosyal medyada ve geleneksel medyada geniş yankı buluyor: Sosyal medya kullanıcıları orkaları "devrimci" veya "anti-kapitalist" gibi sembollerle tanımlarken bu yorumlar, orkaların insan kültüründeki yerini ve çevresel sorunlara karşı toplumsal tutumları yansıtıyor.

Medya ve halk algısı akabinde: Orkaların tekneleri hedef alması, doğanın insan müdahalelerine tepkisi olarak yorumlanıyor ve bu, onları çevresel adaletin bir sembolü hâline getiriyor. Bu, orkaları iklim değişikliği ve çevresel tahribat konusunda farkındalık yaratan birer figür olarak konumlandırıyor. Bu tür yorumlar, orkaların insan hayal gücünde nasıl bir yer tuttuğunu ve çevresel konulara olan duyarlılığımızı nasıl etkilediğini gösteriyor.

Kurgudan uzak geleceğe bir bakış: Orkalar ve sürdürülebilir deniz yönetimi

İklim değişikliği, deniz kirliliği ve aşırı balıkçılık gibi faktörler orka popülasyonlarını ve davranışlarını etkiliyor. Bu bağlamda, orkaların yaşadığı ekosistemdeki değişikliklerin, onların davranışlarına nasıl yansıdığını anlamak, deniz biyolojisi ve koruma çabaları için kritik öneme sahip.

Koruma ve çevresel zorluklar: Orkalar, özellikle Iberian orkaları, bugün ciddi çevresel tehditlerle karşı karşıya. Dolayısıyla durum, onların korunması ve geleceği için hayati önem taşıyor. Bilim insanları, bu türlerin sayılarının azalmasında iklim değişikliği, deniz kirliliği ve aşırı balıkçılık gibi faktörlerin büyük rol oynadığını belirtiyorlar. Örneğin, Esteban et al. (2016) çalışmasında, Iberian yarımadası civarındaki orka popülasyonlarının besin kaynaklarındaki azalmanın, onların beslenme davranışlarını ve göç alışkanlıklarını önemli ölçüde değiştirdiğini gösteriyor. Bu değişiklikler, orkaların teknelerle olan etkileşimlerini de etkileyebilir. 

_{Tasarım: Alara Demirel}

Ayrıca, Marine Pollution Bulletin dergisinde yayımlanan bir araştırmada, deniz kirliliğinin, özellikle ağır metallerin ve plastik atıkların, orkaların sağlığını ciddi şekilde tehdit ettiği belirtiliyor (Foote et al., 2009). Bu faktörler, orkaların yaşam alanlarını daraltıyor ve onların sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratıyor. Bu nedenle, Iberian orkalarının korunması ve sağlıklı popülasyonların sürdürülmesi, deniz ekosistemlerinin sağlığı açısından kritik öneme sahip. Koruma çabaları, habitat koruma, kirlilikle mücadele ve balıkçılık yönetimini içermeli—böylece bu muhteşem deniz memelilerinin geleceği güvence altına alınabilir.

Bir özet: Geniş çevresel yansımalar üzerine

Orkaların davranışları, iklim değişikliğinin ve deniz ekosistemlerindeki değişimlerin daha geniş etkileriyle de bağlantılı. İklim değişikliği, deniz canlılarının yaşam alanlarını ve gıda kaynaklarını etkiliyor—bu da davranış değişikliklerine yol açabilir. Kısacası orkalar ile insanlar arasındaki etkileşimler, insanların denizlerle karmaşık ilişkisini de yansıtıyor. Bu, hem hayranlık uyandıran hem de korkutucu bir ilişki—deniz yaşamına olan etkimizi acilen sorgulamamız gerekiyor.

Özet olarak bu durum, insanların deniz yaşamındaki değişen davranışlarda oynadığı rolü ve daha sürdürülebilir uygulamalara yönelik acil ihtiyacı vurguluyor. Cebelitarık Boğazı’ndaki orka karşılaşmalarının altında yatan nedenleri, bunların insanlar ve deniz yaşamı üzerindeki geniş çevresel etkilerini ele almak, koruma çabalarının öneminin altını çiziyor. Orkaların bu etkileşimleri, doğayla insan arasındaki karmaşık ilişkiyi ve karşılıklı bağımlılığı göstermiyor mu?

_{Bibliyografya}

_{1. Colby, Jason M. Orca: How We Came to Know and Love the Ocean's Greatest Predator. Oxford University Press, 2018.}

_{2. Cowperthwaite, Gabriela, yönetmen. Blackfish. CNN Films, 2013.}

_{3. Esteban, R., et al. "Conservation Status of Killer Whales, Orcinus Orca, in the Strait of Gibraltar." Endangered Species Research, cilt 29, 2016, sayfalar 39-48.}

_{4. Foote, A. D., et al. "The Evolution of Ecotype Differences in the Killer Whale (Orcinus Orca)." Marine Pollution Bulletin, cilt 58, no. 5, 2009, sayfalar 621-627.}

_{5. Ford, John K. B., Graeme M. Ellis, ve Kenneth C. Balcomb. Killer Whales: The Natural History and Genealogy of Orcinus Orca in British Columbia and Washington State. University of British Columbia Press, 2000.}

_{6. Jackman, Jennifer L. "Marine Mammals and the Media in the Whale Watch Era."}

_{7. Whitehead, Hal, ve Luke Rendell. The Cultural Lives of Whales and Dolphins. University of Chicago Press, 2015.}