Kelime Köşesi'nden bütün okuyucuların kurban bayramını kutlar, iyi haftalar dileriz.
Arada sırada, bir iki ayda bir yaptığımız "Türkçesi Var Mı" küçük serimizin yeni bölümüne hoş geldiniz. Bu seride dilimizde kullanılan yabancı uyruklu kelimelere yeni veya daha uygun karşılıklar keşfetmeye çalışıyoruz.
Hem Fransızcada hem de İngilizcede genre yazılışıyla bulunan, ve Türkçeye okunduğu şekliyle janr olarak alınmış bu kelime için TDK sözlüğü şu anlamları verir: Tarz, tür.
Bu kelimenin Türkçesini veya yabancı dillerdeki halini sanat dalları tartışılırken duymuş veya okumuş olabilirsiniz. Özellikle film janrı veya müzik janrı tabirlerinde.
Bu örneklerde janr kelimesinin nasıl “tür” anlamına geldiğini görebiliriz. Peki kelimenin kökenine bakarak Türkçedeki karşılıkları hakkında bilgi edinebilir miyiz?
Şüphesiz ki janr kelimesi Türkçeye Fransızcadan geçmiştir. Fransızca kelimenin kökü ise eskidir, 12-13. yüzyıllara dayanır. O zamanlardan beri “tür, tarz” anlamında, özellikle farklı resim/çizim türleri için kullanılırken, 15. yüzyılda bu kelime genişleyerek “cinsiyet” anlamını da içermeye başlamıştır.
Her ne kadar “tarz” anlamındaki genre İngilizceye aynı şekilde geçmiş olsa da, “cinsiyet” anlamındaki genre İngilizceye gender olarak geçmiştir. Fransızcada iki anlam da genre kelimesiyle karşılanır.
İşte burada kelimenin gerçek Türkçe karşılığına değindik aslında. Biraz daha derine inersek Fransızcadan önce kelimenin Latincede kullanıldığını, Aristo’nun Yunanca genos terimine çeviri olarak türetildiğini görürüz.
Burada bize bir ışık tutuluyor. Aristo’nun genos kelimesi, Klasik Çağ Yunan felsefesinin mirasçışı olan Arap felsefesine de alınmıştır: cins جِنْس şeklinde. Yunancadan Arapçaya geçişte ara dil olarak Süryanice bulunmuş olabilir.
Türkçede de hem “tarz, tür” anlamlarına denk olarak, hem de Latince ve Fransızcada olduğu gibi “cinsiyet” kelimesinin kökeni olarak cins kelimesiyle karşılaşırız.
Demek ki janr kelimesi ile cins kelimesi aslında aynı kelimedirler, hem anlam hem de köken olarak. Ve her ne kadar “film cinsi, müzik cinsi” demeye kulak alışkanlığımız olmasa da (“ne cins müzikler dinlersin?”), cins kelimesini bu şekilde kullanmakta bir sakınca yoktur. Aksine doğrusu budur!
Sonuç olarak janr kelimesinin Türkçesi var. Cins kelimesi, janr anlamını birebir karşılamaktadır, çünkü sadece benzemekle kalmaz, bizzat aynı kelimedir!
Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici
Twitter'da @KelimeKosesi
