Apartman boşluğunda yayılan yemek kokusu, bazen akşam menüsünü bizden önce haber veriyor. Soğan kavruluyor, ekmek fırında pişiyor ya da komşulardan birinin mutfağında balık pişiyor. Burnumuz daha sofraya oturmadan bir şeyler anlatmaya başlıyor. Peki yemek kokusunun işi tabağa gelene kadar mı sürüyor?
İlk lokmayı aldığımızda koku da devrede; çiğnedikçe yiyeceğin aromaları açığa çıkıyor, yuttuktan sonra bile burnumuza ulaşmaya devam ediyor. Yani lezzet dediğimiz deneyim yalnızca dilimizin üzerinde olup bitmiyor. Üstelik aynı yiyeceğin kokusu pişerken, çiğnerken ve yuttuktan sonra farklı biçimlerde karşımıza çıkıyor. Sarımsağın ezilince keskinleşmesi ya da çikolatanın ağızda bıraktığı aromanın yutkunma sonrasında da sürmesi bu yolculuğun küçük ama ilginç duraklarından.
Bugün apéro'da burnumuzun yemekle kurduğu ilişkiye biraz daha yakından bakıyoruz. Koku molekülleri mutfaktan burnumuza nasıl ulaşıyor, çiğneme sırasında neler değişiyor ve yutkunmak lezzet deneyimini nasıl tamamlıyor? Cansın Gelişli'nin kaleme aldığı “Yemeğin kokusunu ne zaman alıyoruz?” başlıklı yazıda koku duyusunun yemek deneyimindeki rolünü inceliyoruz.
İyi okumalar.
Reyhan
Yemeğin kokusunu ne zaman alıyoruz?
Lezzet ilk lokmadan çok önce başlıyor; çiğnerken değişiyor, yuttuktan sonra da devam ediyor. Koku duyusunun yemek deneyimindeki rolünü, burnumuzdan beynimize ulaşan yolculuğu ve mutfaktaki kimyasal süreçleri inceliyoruz.

Akşam eve döndüğümüzde, apartmanın merdivenlerini çıkarken burnumuza kokular geliyor. Bir katta yağda kavrulan soğan, bir üst katta fırından gelen portakallı kek. Hangi kapıdan ne sızıyor, içimizden tahmin yürütüyoruz: Soğan mı bu, tarçın mı, yoksa biri yine kızartma mı yapıyor? Daha yemeği görmeden ağzımız sulanıyor. Yemek insanı sofrada buluşturuyor. O sofraya davetiyeyi ise çoğu zaman koku yazıyor. Tabak gelmeden, daha kapı bile açılmadan.
Bir önceki yazı Tada dair: Burnumuzun bildiği, dilimizin bilmediği’nde lezzetin burnumuzdan başladığını konuşmuştuk. Diyelim ki artık bir şeyi ağzımıza götürmeden önce kokluyor, sonra tadıyoruz. Peki o ilk kokuyla tam olarak ne yaşanıyor? Lokma ağzımıza girince nasıl bir hikaye başlıyor?

Merdivenden beyne
Merdivenleri çıkarken burnumuzu havaya kaldırmamız boşuna değil: Gerçekten de kaldırırız. Normal soluk alıp verirken havanın yalnızca küçük bir bölümü koku reseptörlerinin bulunduğu burun boşluğunun üst kısmına ulaşır. Koklarken çektiğimiz kısa ve hızlı nefes ise havanın daha büyük bir kısmını yukarıya, burun boşluğunun tavanına taşır. Orada, iki gözümüzün arasına denk gelen bölgede, koku reseptörleriyle kaplı küçük bir alan var. Havadaki koku molekülleri burnun içini kaplayan ince nemli tabakaya karışır, reseptörlere bağlanır ve bir sinyal başlatır.
İnsanda yaklaşık 400 çeşit koku reseptörü olduğu düşünülüyor. Bir kokuyu tek bir reseptör değil, farklı reseptörlerin oluşturduğu bir kombinasyon temsil ediyor; tıpkı birkaç notanın biraraya gelip bir akor meydana getirmesi gibi. Reseptörlerden çıkan sinyal, burun boşluğunun hemen üstünde, beynin alt yüzünde duran koku soğanına, oradan da beynin koku algısı, duygu ve hafızayla bağlantılı bölgelerine ulaşıyor. Kokuyu böyle, dışarıdan ve burun deliklerimizden aldığımızda buna ortonazal yol diyoruz.
Peki bu koku nereden geliyor? Biraz geri saralım ve mutfağa doğru yol alalım.
Aynı malzemenin çiğ hâliyle pişmiş hâli neredeyse iki ayrı yiyecek gibi. Çiğ soğan keskindir, yağda kavrulunca tatlanır. Mayalı hamurun kokusu hafiftir, pişince ekmek kokusuna dönüşür. Aynı kesim et haşlandığında ayrı, ızgarada mühürlendiğinde bambaşka bir koku bırakır. Bunun sebebi pişirme yöntemi kadar ısının malzemeyle kurduğu ilişkidedir de.
Haşlanırken et, kaynayan suyun sıcaklığına, yani normal koşullarda en fazla 100 dereceye maruz kalır (düdüklü tencere hariç). Izgara ve fırın ise özellikle yüzeyi çok daha yüksek sıcaklıklara çıkarabilir. Isı, malzemenin içindeki bileşenlerin kimyasal tepkimelere girmesini sağlar. Bazı moleküller parçalanır, bazıları birbirleriyle tepkimeye girerek daha önce bulunmayan uçucu ve kokulu bileşikler oluşturur. Kimi zaman da yepyeni moleküller doğar.

Bunun en bilineni Maillard tepkimesi: İndirgen şekerlerle amino asitler ısıyla buluşuyor. 1912'de Fransız kimyager Louis-Camille Maillard tarafından tanımlandığı için onun adıyla anılıyor. Soğanın kavrulurken kahverengileşmesi, ekmeğin kabuğu, ızgarada kızaran et, kavrulan susam ve fındık bu tepkimenin farklı örnekleri.
Isının açtığı ikinci bir yol da karamelizasyon: Amino asit gerekmiyor, şeker yeterince yüksek bir sıcaklıkta tek başına parçalanıp karamel kokusunu veren bileşiklere dönüşüyor. İki süreç de iştah açıcı kokuların ortaya çıkmasına katkıda bulunuyor. Maillard genellikle daha zengin, kavrulmuş notalar verirken karamelizasyon daha sade, tatlı kokular yaratıyor. Kekin koyulaşan kenarında ise ikisi birlikte çalışabiliyor.

Kokunun bu çekim gücünü fark edenler de var. Pastanelerin ve fırınların pişirirken açığa çıkan havayı bilerek sokağa doğru verdiği söylenir, kokuyu alan içeri girmeden duramasın diye. Kokunun kendi başına bir pazarlama stratejisine dönüşebildiği örneklerden biri bu. Günümüzde kokunun bu etkisini doğal yollarla değil, ucuz ve sentetik alternatifleriyle yaratmaya çalışanlar bile var, maalesef.
Peki burnumuzun alarmı mı var? Koku yalnızca çağırmaz, daha ilk lokma ya da yudumdan önce bize haber de verir. Bir önceki yazıda ekşimiş süt ya da küflenmiş ekmek gibi bozulma belirtilerini fark etmemizin koku duyusunun koruyucu işlevlerinden biri olduğundan söz etmiştik. Balık bu işin bir diğer örneği. Balıkçıda burnumuza gelen koku, balığın tazeliği hakkında önemli ipuçları verir. Taze deniz balıklarının kokusu genellikle hafiftir; bazıları hafif bir deniz ve yosun kokusu taşır. Balık öldükten sonra, özellikle bazı deniz balıklarında bulunan ve kendisi kokusuz olan TMAO bileşiği, bozulma sürecinde bakterilerin etkisiyle TMA'ya, yani trimetilamine dönüşür.
Bizim "balık kokusu" dediğimiz keskin ve balıksı kokunun oluşumunda TMA'nın önemli bir payı var. TMA, özellikle TMAO bakımından zengin türlerde bozulmayı izlemek için kullanılan göstergelerden biri. "Taze balık kokmaz" sözü, halk bilgisiyle bilimin buluştuğu yerlerden biri. Benjamin Franklin'e atfedilen bir söz de var: Balık da misafir de üç günde kokar. Misafir için bilmiyorum ama balık için bilimin Franklin'le aynı fikirde olduğunu söyleyebiliriz.

Koku bazen "yeme" der, bazen de "mutlaka yemelisin". Şalgamın ve turşunun keskin ekşi kokusu ikincisine güzel bir örnektir. Bozulma değil, fermantasyon. Laktik asit fermantasyonunda tuzlu suda bekleyen sebzelerin üzerindeki bakteriler şekeri laktik aside çevirir. Ortam ekşir ve oluşan asit hem yiyeceğin korunmasına yardımcı olur hem de bozulmaya yol açan bazı zararlı mikroorganizmaların işini zorlaştırır. Mayalanma sırasında yalnızca ekşilik oluşmaz; süreç boyunca başka uçucu bileşikler de ortaya çıkar ve kokuya katman katman derinlik verir. Biz de o kokuyu iştahla ararız. Aynı ekşilik bir yerde alarm verirken bir yerde de davet eder.
Çiğnerken: Aroma lokmada doğuyor
Şimdi sofraya geçelim. Keki ısırdığımız anda koku arka kapıdan, retronazal yoldan gelmeye başlıyor. Çiğnemek lokmayı küçültmekle kalmıyor, aromayı da açıyor, bazen de yeniden yaratıyor. Çünkü yiyecek parçalandıkça içindeki aroma bileşikleri açığa çıkıyor; tükürükle karışıyor ve ağız sıcaklığıyla birlikte havaya daha kolay karışabiliyor.
Sarımsak bunun en açık örneği: Soyarken elimize bulaşan koku hafiftir, asıl keskinlik onu ezdiğimiz ya da çiğnediğimiz anda patlar. Hücreler yırtılınca içlerindeki alliinaz enzimi, alliin denen bileşiği allisine çevirir; o bildik keskin koku tam o an doğar. Çiğneme arttıkça burna taşınan aroma miktarının da arttığını gösteren çalışmalar mevcut. Bu da esasında, aceleyle yutulan bir lokmanın anlatacaklarının bir kısmını bize anlatamadan geçip gidebileceği anlamına geliyor.

Yiyeceği çiğnerken burun boşluğuna ulaşan aroma bileşikleri, ağızdan boğazın arkasına ve oradan burun boşluğuna uzanan yolu kullanıyor. Yutkunma sırasında ise yumuşak damak yukarı kalkarak burun boşluğuna açılan geçidi kısa süreliğine kapatıyor; böylece yiyeceklerin burnumuza kaçması önleniyor. Yutma tamamlandıktan sonra geçit yeniden açılıyor. Yani aroma yolculuğu çiğneme sırasında başlıyor, yutma ve ardından gelen nefesle devam ediyor.
Yuttuktan sonra: Geriye kalan koku
Yuttuğumuz anda geçit yeniden açılıyor ve hemen ardından kısa bir nefes veriyoruz. Araştırmacıların "swallow breath", yani yutma nefesi dediği bu küçük nefes, ağız ve boğazda biriken aromalı havayı burun boşluğuna, koku reseptörlerinin üzerine taşıyor.
Özellikle içecekler üzerinde yapılan araştırmalarda, yutma sırasında ağız boşluğundaki aromalı havanın bir bölümünün boğaza ve oradan burun boşluğuna taşındığı, yutma nefesinin başlangıcında belirgin bir aroma sinyali oluştuğu görülmüş. Üstelik yiyecek ve içeceklerin bir kısmı yutulduktan sonra da boğazda kalabiliyor; buradan açığa çıkan uçucu bileşikler sonraki nefeslerle burnumuza ulaşmaya devam ediyor. Kısacası yuttuktan sonra da koku almaya devam ediyoruz.

Böylece koku bize üç ayrı yerde uğramış oldu: Lokmadan önce, çiğnerken ve yuttuktan sonra. Hangisi daha önemli? Belki de soru yanlış, çünkü her an farklı bir soruya cevap veriyor.
Merdivendeki koku "Bu neyin kokusu?" diye soruyor. Çiğnerken gelen aroma "Ne yiyorum?" sorusunu yanıtlıyor. Yuttuktan sonra kalan koku ise "Geriye ne kaldı?" diyor. Biri olmadan diğerinin cümlesi eksik kalır. Lezzet dediğimiz şey de bu üç sorunun cevabının biraraya gelmesinden doğar.
Aynı çikolata parçası, farklı kokular. Bunu kendi burnumuzla duymak için ne bir mutfağa ne de bir tadım odasına gerek var. Kakao oranı %70 ve üzeri bir çikolata parçası yeter.
Önce çikolatayı burnumuza götürüp koklayalım: "Bu neyin kokusu?" Sonra damağımızda erimeye bırakıp hafifçe çiğneyelim: "Ne yiyorum?" Kakao yağı vücut ısımıza yakın bir sıcaklıkta erir, aromalar da çoğu zaman o sırada açığa çıkar. Yuttuktan sonra da burnumuzdan yavaşça nefes verelim: "Geriye ne kaldı?"
Büyük ihtimalle ilk ikisinden farklı, daha yumuşak ve daha uzun süren bir koku gelir. Çoğumuz ilk koklamada kavrulmuş kakaoyu, belki hafif meyvemsi notaları yakalarız; erirken ve yuttuktan sonra ise kahvemsi, odunsu ya da kuruyemişi andıran izler belirir. Bizim bulduğumuz kelimeler farklı olabilir, önemli olan o farkın kendisini duymak.

İlk lokma her zaman en konuşkanı. Bir yemeğin ilk lokması çoğu zaman en canlısı. İkinci, üçüncü, dördüncü lokmada ise sanki sesi kısılır. Bunun nedeni esasında burnumuzun alışması. Kokuya uzun süre ya da tekrar tekrar maruz kaldığımızda koku reseptörlerimiz ve beynimiz bu uyarana giderek daha az tepki vermeye başlar. Buna duyusal adaptasyon diyoruz.
Bir mekanın, bir insanın ya da bir yemeğin kokusu, içinde kaldıkça silikleşir. Dışarıdan yeni giren biri ise aynı kokuyu daha yoğun duyar. Tadım yapanların lokmalar arasında su içip sade bir kraker yemesi de benzer bir amaca hizmet eder: Ağızdaki önceki tat ve aroma izlerini azaltıp yeni lokmayı daha net algılayabilmek. Kısacası yemeğin ilk cümlesini çoğu zaman en net duyarız.
Tatlı, ekşi, tuzlunun ötesinde
Bir yemeği tarif ederken refleksimiz çoğunlukla dilin sözlüğünden konuşmak: Tatlı, ekşi, tuzlu, acı. Bu kelimeler yanlış değil, fakat hikayenin yarısını anlatıyor. Kokuya gelince kelimelerimiz azalıyor, çoğu zaman diğer duyulardan ödünç alıyoruz: Keskin, yumuşak, sıcak, tatlı. Çünkü koku bize önce bir duygu, bir hatıra olarak ulaşıyor, kelimeye ise en son dönüşüyor. Hadi bir sonraki öğünde "Tuzlu mu, tatlı mı?" sorusunun yanına bir soru daha ekleyelim: Neye benziyor?

Cevap çoğu zaman bir benzetme: Yaz yağmuru, yanmış şeker, yeni açılmış kitap. Bu benzetmeler tadımcıların kelimeleri kadar geçerli, hatta tesadüf de değil: İki farklı şeye aynı kelimeyi yakıştırmamıza bazen ortak bir koku molekülü yol açıyor. Doğru kelimeyi bulamamak da sorun değil, çünkü kokuların bizde ilk bağlandığı yer çoğu zaman kelimeler değil, anılar.
Kelimeleri ortak bir zemine oturtmaya çalışanlar da olmuş. 1980'lerde Kaliforniya Üniversitesi Davis'ten Ann Noble'ın geliştirdiği şarap aroma çarkı, kokuları meyvemsi, çiçeksi, baharatlı gibi gruplara ayırıp herkesin aynı kelimelerle konuşabilmesini sağlıyor. Ben de sofraya göre sadeleştirilmiş küçük bir çark hazırladım. Her lokmada çark şart değil; kavrulmuş mu, meyvemsi mi, topraksı mı, sütsü mü diye sormak yeter.
Yemeğin kokusunu ne zaman alıyoruz? Aslında tek bir anda değil. Merdivende, çiğnerken ve yuttuktan sonra, kokunun eşlik ettiği bu yolculukta üç ayrı durakta. Her biri başka bir cümle kuruyor, sonuncusunu çoğu zaman o küçük nefes söylüyor. Hepsi biraraya geldiğinde de lezzet dediğimiz hikaye açığa çıkıyor.
Afiyet olsun.
GODIVA, 100. yılını İstanbul’da sanatla kutluyor

1926 yılında Belçika’da başlayan GODIVA hikâyesi, aradan geçen bir asırda dünyanın farklı noktalarına uzanan köklü bir marka mirasına dönüştü. Marka, yüzüncü yılını sanatçı Ekrem Yalçındağ’ın bu özel yıl için hazırladığı eserle kutluyor.
GODIVA’nın yüz yıllık geçmişini çağdaş sanatın diliyle buluşturan çalışma, markanın tarihine, üretim anlayışına ve estetik yaklaşımına farklı bir perspektiften bakmaya davet ediyor. İstanbul’da gerçekleşen özel buluşmada, sanat ve tasarımın marka kimliğiyle kurduğu ilişki ön plana çıkarken, bu iş birliği de GODIVA’nın geçmişinden aldığı ilhamı günümüzün yaratıcı dünyasıyla nasıl buluşturduğunu ortaya koyuyor.
Sanattan ilham alan Godiva çikolatalarını incelemek burayı ziyaret edin.
Mutlaka göz atın
Londra'da bir İstanbul meyhanesi: Kısmet | apéro Cumartesi
Rockstar şefler BBC'de, lakerda Sinop'ta | apéro gazete






