Bir buçuk senelik aradan sonra üniversitelerin çoğu yüz yüze eğitime döndü. Birçok öğrenci ve hocamız için büyük heyecan taşıyan bu kavuşma, hak ettiği sevinci bulamadı. Üniversitelere yüz yüze eğitim ile kavuşulmuştu belki ama çözülemeyen bir meselemiz vardı: Yurt. Öğrencilerin bir kısmı yurtsuz kaldı, zira her şehirde yeteri kadar barınma imkânı yok. Evler ise anladığım kadarıyla bu aralar bırakın öğrenciyi çalışana bile (!) ateş pahası. Ben de bu yüzden bu ay güne yurtsuzluk sorunu üzerinden bakmak istedim. Yurdun diğer anlamının vatan olması yurt sorununu benim gözümde daha da bir anlamlaştırdı (iç ses: rasyonel olmayan anlamlaştırmalarını paylaşmasan mı acaba?).
Bu yazının sonunda ise sizi yine bir öykü önerisi bekliyor.
İyi okumalar,
Ayşegül
Barınma Hak Mıdır?

Ülkece karşılaştığımız sorunları ele alırken ilk olarak Anayasaya bakmak/yönlendirmek gibi bir özelliğim var (iç ses: her şeyin başı Anayasa). Bir haktan bahsediyorsak temel hak ve hürriyetlerimizin güvence altına alındığı Anayasaya bakmak ile başlamak kaçınılmaz. Peki Anayasamız barınma hakkına ilişkin bir şey söylüyor mu? Anayasada “barınma hakkı”nı kavram olarak göremeseniz de, md. 57 ile konut hakkının düzenlendiğini görüyorsunuz. Anayasa md. 57 uyarınca “Devlet, şehirlerin özelliklerini ve çevre şartlarını gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır, ayrıca toplu konut teşebbüslerini destekler.” Bu madde Devlet’e herkese konut sağlama yükümlülüğünü getirmiyor ama kişilerin konuta erişim sağlayabilmeleri için tedbir alma ödevini yüklüyor. Fakat unutmamak lazım. Anayasa’nın 65. maddesi ekonomik ve sosyal haklar bakımından Devlet’in bu ödevlerini “mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde” yerine getirmesi alanını sağlıyor. Yani barınma hakkının varlığını kabul etsek de Devlet’in, bazı durumlarda yeterli mali kaynağı olmadığını söylemesi de ihtimal dahilinde. Bu arada, bu yazı için araştırma yaparken 1961 Anayasasında konut hakkının “Devlet, yoksul veya dar gelirli ailelerin sağlık şartlarına uygun konut ihtiyaçlarını karşılayıcı tedbirleri alır” hükmü ile düzenlendiği fark ettim. Bu yazının konusu olmamakla birlikte bana iki madde arasında önemli farklar var gibi geldiği için bu maddeyi de sizinle paylaşmak istedim.
Anayasa md. 57’de yer alan konut hakkı bir yana, öğrencilerin barınma hakkını konuşurken yalnızca bu madde ile sınırlı kalmamalıyız. İçinde bulunduğumuz durum itibariyle başka sorular da sormak gerekiyor. Sizce yurt bulamayan öğrenciler Anayasa md. 42 ile güvence altına alınan eğitim haklarından ya da md. 130 ile kurulması öngörülen üniversitelerden faydalanabiliyor mu? Ya da yurtsuzluk Anayasa md. 58’de yer bulan gençlerin korunması görevi ile bağdaşıyor mu? Bana buradan pek öyle gözükmüyor.
Hak konuşuyorsak ululsararası hukuktan da bahsetmek lazım. Konut hakkı uluslararası hukuk ile de güvence altına alınmış durumda. Konut hakkı İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (Universal Declaration of Human Rights) (bkz. md. 25) ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights) (bkz. md. 11) ile de “right to housing” adı altında düzenlenmiş durumda. Anayasa düzenlemelerinden bahsederken ben merak edip Constitute Project’in internet sitesinden diğer ülke Anayasalarına da baktım. (Bu websitesinden ülkelerin Anayasalarına ulaşabilirsiniz. Güncelliğinden emin olamasam da faydalı olduğunu düşünüyorum. Hem konu özelinde de arama yapabiliyorsunuz.) Örneğin İsveç Anayasası idareye konut hakkını güvence altına alma yükümlülüğünü yüklerken (“…the public institutions shall secure the right to employment, housing and education…”), Güney Afrika Anayasası da Devlet’e konut hakkına ilişkin olarak kendi imkanları ölçüsünde tedbir alma yükümlülüğü yüklemekte (“Everyone has the right to have access to adequate housing. The state must take reasonable legislative and other measures, within its available resources, to achieve the progressive realisation of this right”). Meksika Anayasası ise her ailenin yeterli ve temiz konuta ulaşım hakkı olduğunu belirttikten sonra bu amaca erişimin sağlanmasını kanuna bırakmakta (“Any family has the right to enjoy a decent and respectable house. The law will set the instruments and supports necessary to achieve such objective”).
Yurtları Kimden Talep Etmeliyiz?

Devlet’in kaçma alanı olmakla birlikte, konut hakkının güvence altına alındığını ve aynı şekilde diğer hak ve özgürlüklerin sağlanabilmesi açısından yurtlara erişimin önemli olduğunu anlatmaya çalıştım, naçizane. Peki bu yurtları biz kimden talep etmeliyiz? İlk olarak karşımıza Gençlik ve Spor Bakanlığı ve onun hizmet birimi olan Kredi ve Yurtlar Genel Müdürlüğü çıkıyor. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile “Yurt yapmak, yaptırmak, işletmek, işlettirmek, desteklemek ve yurt hizmetlerine ilişkin usul ve esasları belirlemek” Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın görevleri arasında sayılmış (md. 184). Kredi ve Yurtlar Genel Müdürlüğü’ne de “Yurt ihtiyacını belirlemek, yurtların her türlü ihtiyacını temin etmek, yurtların sevk ve idaresini yapmak, öğrencilerin iaşe, ibate ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanması için yurt alanlarında ilgili düzenlemeleri yapmak” görevlerinin verildiğini görüyoruz (md. 188). Bu durumda muhataplarımızdan ilki Devlet tüzel kişiliği temsilcisi Gençlik ve Spor Bakanlığı. Diğer muhatabımız ise belediyeler. Nitekim, Belediye Kanunu’nda belediyelerin görevleri arasında “yüksek öğrenim öğrenci yurtları” hizmetlerini yapmak/yaptırmak bulunuyor (md. 14).
Devlet ve belediyenin görevleri arasında yurt yapmak bulunmakla birlikte, yurt hizmeti sunulması özel kişiler tarafından da gerçekleştiriliyor. Burada ise Devlet’in yapması gereken bu hizmetleri denetimi altında tutmak. Bunu ne şekilde yapacağı da çeşitli mevzuatta düzenlenmiş durumda. Yükseköğrenim Özel Barınma Hizmetleri Yönetmeliği bu mevzuatlara örnek verilebilir. Bu konuyu da ayrıca belirtiyorum ki neye hizmet ettiği belli olmayan ya da belirli bir kaliteden yoksun öğrenci yurtlarının özel yurt olmasının Devleti sorumluluktan kurtarmadığını fark edelim.
Öğrenciler Yurtsuz Mu?

2020-2021 Yükseköğretim istatistiklerine (Öğrenci Sayıları Özet Tablosu) baktığımızda 2020 yılında yükseköğretime yeni kayıt yaptıran 2 milyona yakın öğrenci var. Toplamda ise öğrenci sayısı 8 milyonu aşkın. Peki yurt kapasitesi ne kadar? Bir üst başlıkta görevli olduğunu söylediğimiz idaremiz Kredi ve Yurtlar Genel Müdürlüğü’nün sağladığı verilere göre 2020-2021 yılı itibariyle toplam 700 bine yakın kapasiteli 773 yurt olduğu görülüyor.
Üniversite sayısının ve üniversite öğrenci sayısının yüksekliği ya da bu kadar üniversite açılmasının sebepleri ayrıca ele alınması ve çözüm üretilmesi gereken sorunlardan, naçizane. Fakat her ne sebeple olursa olsun karşımızda 8 milyon öğrenci ve 700 bin kapasiteli devlet yurdu var. Bu iki sayı arasındaki fark korkutucu. Tabii bu sayıları doğrudan karşılaştırmak ve neden 8 milyon öğrenci için yurt yok diye sormak olmaz. Zira, yükseköğretim kurumlarının (ör. vakıf üniversitelerinin sunduğu yurtlar) kendi sundukları yurt imkanları, ailesi ile yaşamaya devam eden öğrenciler, özel ve daha geniş imkanlara sahip yurtlarda kalmayı isteyen öğrenciler ya da yurt imkânı sunulsa da evde kalmayı tercih edecek öğrenciler de var. Fakat tüm bu istisnalar yurt imkanlarının yeterli olduğunu göstermiyor. Türkiye genelinde yurt talebinde bulunan öğrenci sayısını gösterir doğrulanabilir bir veriye ulaşamadım (elinizde böyle bir veri varsa iletirseniz sevinirim). Verilere gitmeye de gerek yok belki. Öğrenci yurtlarından bahsediyorsak yapacağımız en iyi şey öğrencileri dinlemek. Bizlere yurt sorununun mevcudiyetini öğretenler de nitekim yurtsuzluğa ve pahalı evlere tepki gösteren ve “barınamıyoruz" diyen öğrencilerdi.
Öğrenciler barınamadıklarını söyledikten sonra, iktidar partisi mensupları çeşitli mecralarda yurt sayısının yıllar içinde arttırıldığı bilgisini paylaştı. Fakat bu artışın üniversite ve öğrenci sayısı artışına yetişememiş olması hizmet sunmada ve sanırım sosyal devlet olmakta biraz geri kalındığının göstergesi. Peki bu sorunun çözümü ne olabilir? Herkesin ailesinin bulunduğu şehirde üniversite okuması bir çözüm olabilir; ama benim anladığım kadarıyla üniversite böyle bir şey değil. Kısa vadeli çözüm olarak mevcut yurtlara ek yatak atılabilir dense de pandemi döneminde olduğumuzu unutmamalıyız. Bu çözüm uzun vadede de hayat kalitesi üzerine olumsuz etki yaratacaktır. Öğrencilerin zor durumlarını fırsat bilip kiraları artıran ev sahiplerine engel olmak için tavan kira uygulamasına geçmeyi de düşünebilirsiniz ama kişilerin mülkiyet hakkına müdahale etmek anayasal olarak ayrıca ele alınması gereken bir konu. Belirtmek gerek, Berlin tavan kira uygulaması yöntemini denedi ama bu düzenleme Alman Anayasa Mahkemesi’nin engeline takıldı. Fakat bu düzenlemenin yetki bakımından iptal edildiğini ve mahkemenin mülkiyet hakkı bakımından bir değerlendirme yapmadığını da belirtelim. Geriye öğrencilere en kısa sürede yurt hizmeti sunulması ve/veya kira yardımı sağlanması kalıyor. Bu arada, üniversite okumak için şehir değiştirmeyi göze aldıysa Devlet’i ilgilendirmemeli diyenleriniz olabilir. Ama tahmin edeceğinizi üzere ben fikirlerimi Devlet’in “sosyal” olması gerektiğini düşünen biri olarak paylaşıyorum. Neyse ki Anayasamız da hala öyle düşünüyor (!). Peki çözüm nereden geliyor?
Çözüm getirmeye çalışanlara bakmadan yurt meselesini konuşurken bahsetmeden geçmek istemediğim bir konu daha var. Bu süreçte #barınamıyoruz etiketi ile yurt taleplerini dile getiren öğrencilerin ve onlara destek olan kişilerin seslerinin kısılmaya çalışıldığını gözlemledik. Bazı öğrenciler gözaltına alındı. Biz buradan hatırlatalım. İfade özgürlüğü de toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı da demokrasinin olmazsa olmazlarından. Bir kısmınız “geç bunları artık” diyor olabilir. Bu hakları korumakla yükümlü olanların böyle bir hak yokmuş gibi davrandığını farkındayım. Fakat biz dile getirmekten vazgeçmemeliyiz.
Çözüm Nereden Geldi

Yurt sorununun ortaya çıkmasıyla birlikte bu soruna çözüm belediyelerden gelmeye başladı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi ilk olarak 650 yatak kapasiteli üç kız öğrenci yurdu açtı ve ikinci dönem açılması öngörülen erkek yurduyla birlikte 1000 kişiye ulaşmayı hedefliyor. Belediye ayrıca önümüzdeki senelerde 5 bin kişilik öğrenci yurdu hedefleri olduğunu söyledi. Ankara Büyükşehir Belediyesi de 800 öğrencinin kullanımına uygun taşınmazını yurt olarak kullanılmak üzere tahsis etti. İzmir Büyükşehir Belediyesi ise “İzmir Gençlere Kucak Açıyor” projesi kapsamında misafirhaneleri öğrencilere açtığını duyurdu. Belediyelerin iletilen soruna hızlı bir şekilde çözüm bulabilmesi ve çözümün hızlı olmasına rağmen bu yurtların belirli standartların üzerinde olabilmesi (Twitterda bu yurtlardan (ve verilen hediyelerden) övgüyle bahsedildiğine sıkça şahit olmuşuzdur) takdir edilmesi gereken bir şey. Her ne kadar belediyelerin bu imkanları tüm yurt sorununu çözer gözükmese de yurt sorununun farkında olmaları, buna yönelik çözüm iradesi ortaya koymaları ve bir kısım öğrencinin yurtlarına kavuşması önemli. Bu sadece yurt açısından değil, muhalefetin ülke sorunlarına kısa sürede çözüm üretme potansiyelini göstermesi açısından da kıymetli. Bu arada, her ne kadar Gençlik ve Spor Bakanı yurtlarda kapasite sorunu olmadığını belirtse de bazı AKP’li belediyelerin de yurt sorununa çözüm getirmeye çalıştığını görüyoruz. Takip edebildiğim kadarıyla AKP’li belediyelerin sürece dahil olması CHP’li belediyelerin dahil olmasından sonra başladı (yanlışım varsa lütfen düzeltin). Bu da beni yine muhalefeti takdir etmeye itiyor. Çünkü aslında bu durum muhalefetin çözüm üretip iktidar partisine örnek olabildiğini de gösteriyor.
Yurt konusunda asıl sorumluluğun Gençlik ve Spor Bakanlığı’nda olduğunu düşünmekle birlikte, belediyelerin görevleri arasında sayılmışken henüz sorun oluşmadan yurt imkânı sunulabilir miydi sorusu da aklıma geliyor (evet, eleştirmeden edemiyorum). Özellikle İstanbul ve Ankara açısından bu soruyu sormak haksızlık gibi durabilir; zira seçimlerin üzerinden yalnızca 2 sene geçti. Fakat ben yine de sorunların çözüldüğü değil sorunların oluşmadığı bir gelecek hayali için daha önceden fark edilip yeterli sayıda yurt imkânı sağlanabilir miydi sorumu yinelemeyi tercih ediyorum.
Öykü Önerisi

Günebakan’ın bu ayki öykü önerisi Sait Faik Abasıyanık’ın Hişt Hişt adlı öyküsü. Bu öyküyü okurken “hişt” sesinin hayatınızdan eksik olmamasını istediğinizi fark ediyorsunuz. Ben öyle hissetmiştim.
Keyifli okumalar…



