Geçen hafta İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, beyaz et sektöründeki 13 firma hakkında soruşturma başlatıldığını duyurarak bu kapsamda şirketlere “denetim kayyumu” atandığını kaydetti.&nbsp;Adalet Bakanı Akın Gürlek, beyaz et sektöründe piyasa işleyişini bozarak haksız fiyat artışlarına ve tüketici mağduriyetine yol açtığı değerlendirilen şirketlere operasyon yapıldığını, temel gıda zincirinin kesintiye uğramaması ve ticari faaliyetlerin şeffaf ve denetlenebilir sürdürülmesi amacıyla 13 şirkete denetim kayyumu atandığını belirtti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bahsi geçen şirketler arasında Şenpiliç, Banvit, Erpiliç, Lezita, Keskinoğlu, Hastavuk, Bakpiliç, Bupiliç, Akpiliç, Aspiliç, Gedik Tavukçuluk, Orvital ve AY-Pİ Tavukçuluk yer alıyor.</li></ul>12 Haziran’da 8 kentte düzenlenen operasyon kapsamında aralarında şirket CEO'ları ve üst düzey muhasebe yöneticileri de dahil 32 kişi hakkında gözaltı kararı verilmişti. Gözaltına alınan 29 şüpheli emniyetteki ifadelerinin ardından çıkarıldıkları mahkeme tarafından yurt dışı çıkış yasağı şeklinde adli kontrol şartıyla serbest bırakıldı.İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı’ndan yapılan açıklamada, bazı şirket yetkililerinin beyaz et sektöründeki fiyat belirleme süreçlerinde tüketicinin aleyhine olacak şekilde birlikte hareket ettiği ve adil rekabet ortamının bozulduğu yönünde "kuvvetli şüpheler" olduğu belirtildi. Savcılık, şüphelilere "suç işlemek amacıyla örgüt kurma" ve "fiyatları etkileme" suçlaması yöneltti. Soruşturma, İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, İstanbul İl Emniyet Müdürlüğü, Rekabet Kurumu, Piyasa Gözetimi ve Denetimi Genel Müdürlüğü ve MASAK eşgüdümünde yürütüldü.&nbsp;Daha önce beyaz et sektöründe faaliyet gösteren birçok şirkete yönelik, fiyat koordinasyonu ve rekabet ihlal iddiaları nedeniyle Rekabet Kurumu tarafından çeşitli soruşturmalar açılmıştı. Banvit, Şenpiliç, Erpiliç, Lezita, Gedik, Hastavuk ve Keskinoğlu gibi sektörün önde gelen firmaları incelemeye alınmıştı. Rekabet Kurumu, Eylül 2025'te 13 şirkete 3,7 milyar TL idari para cezası uygulanmasına karar vermişti. Bu karar, Türkiye rekabet hukuku tarihinde gıda sektöründeki en büyük yaptırımlardan biri kayıtlara geçmişti.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Peki, bugün geldiğimiz noktada beyaz et sektöründe yaşanan operasyonun içeriğinde aslında ne var? Beyaz et sektöründe piyasa işleyişini bozarak haksız fiyat artışlarına ve tüketici mağduriyetine yol açan sistem nasıl işliyor?&nbsp;</li></ul>Operasyonlar kamuoyunda epey dikkat çekti ancak konunun önemli bir boyutu oluşturan çiftçilerden daha az bahsediliyor. Denetim kayyumu atanan şirketlerle ilgili son gelişmelerin iç yüzünü Tarım Politikaları Uzmanı Ergin Kahveci ile değerlendirdik.&nbsp;Kahveci, “Bu operasyon düğmenin son iliğinden başladı, bugünlere yanlış iliklene iliklene geldi. Eğer sistemi ekonomik bir regülasyon, denge ve denetleme sistemi üzerine kurmadıysanız buradan geriye kalacak şey kaostur. İster Rekabet Kurumu ya da ister adli yapılar devreye girmiş olsun bu size kaos olarak geri dönecektir ta ki ilk düğmeyi yani nedenleri tespit edip doğru yerde duruncaya kadar…”&nbsp;diyor.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">'Çiftçi ayağı çözülmeden operasyonun bir anlamı yok'</h2>Kahveci, beyaz et sektöründeki üreticiler ile çiftçiler arasında işleyen sistemi şu şekilde anlatıyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Eğer siz 30-35 yıldır kümesçileri, çiftçileri, birincil üreticileri maraba sistemiyle çalıştırıyorsanız ve çiftçiye söz hakkı bırakmıyorsanız işin içinden çıkamazsınız. Bu maraba sistemi ne demek? Adı geçen 13 ve biraz daha fazlası 17-18 firma kümesçilerle sözleşme yapar. Sözleşmenin içeriğine göre, civcivleri kendileri verirler; yemi, ilacı kendileri verirler, veteriner hizmetlerinin parasını kendileri gider kalemine koyarlar ama bunların hiçbirinin parasını nakit olarak tahsil etmezler, bunları çiftçiye avans veriyor gibi gösterirler. Çiftçi sadece elektrik, su parası verir. Aradaki tüm bedelleri entegre tesisler belirler.&nbsp;Burada iki önemli konu var. İyi bir kümesçi 43. günde civcivi 2,8 kg ağırlığına getirerek, kesime hazır hâle getirir. Firmalar 43. günde almaz, 46-47’inci günde alırlar, bütün manipülasyonun yapıldığı yer de bu 43-49 gün arasındadır. Bu, '13 firma aralarında fiyat belirledi' denen yer de tam burası.&nbsp;Bugün itibarıyla kaç ton tavuk eti, kanat, but, baget vs satılacak hepsi bu firmaların derneklerinin kayıtlarında var. Firmalar, kümesçinin elindeki günlük arz miktarı bilgisine sahip. Eğer bu rakamın üzerinde bir kesim tablosu duruyorsa bu kez sen şu kadar kes, bu kadar kes diyerek dağıtıyorlar. Çiftçi 5 gün geç keserse tüm o kazandığı paranın yüzde 25-30’unu kaybediyor. Kümesçilerde 15 bin kapasiteye kadar olanlar aile işletmesi şeklinde çalışıyor. Bolu hattındakilerin çoğu böyle. Bu 30 yıllık maraba sistemi çiftçilere kabul ettirilmiş.&nbsp;Sistemde çiftçi, civcivi kendi satın alma şansına sahip olsa pazarlık gücü olur, yemi istediği yerden alır, 45-50 gün vadeli satın alma şansı olur. Burada ise kesim bedeli çiftçiye 30-35 gün sonra ödenir. Şirketler daha tavuğu kesmeden yüzde 25-30 kazanmış olur, bütün her şeyi kendi verdiği için. Üretim periyodları düzenli olsa, çiftçinin yılda bu sirkülasyonu 6 kere yapması gerekir. 6 dönem besleyip büyütüp satması gerekir ki, fizıbıl bir işletme olsun.&nbsp;2009’da Türkiye ortalaması 5,4 dönem iken, 2026’da bu 4,3 döneme inmiş durumda. Bu da 12 ay yerine çiftçiye 9 ay üretim yaptırılıyor anlamına geliyor. Firmalar, çiftçiler arasındaki rekabeti kızıştırıp buradan pay almaya çalışıyor.Yani, çiftçi ayağı çözülmeden bu yapının dengelenmesi, düzenlemesi mümkün değil. Şu an yapılan denetlemenin hiçbir faydası yok. Dengelemediğiniz ve düzenlemediğiniz bir sistemi denetlemeye çalışıyorsunuz. Tarım sektöründe birinci ve ikinci kademeleri regüle etmediğiniz zaman, üçüncü kademe sizin kaosunuz demektir.”</blockquote>Sadece denetlemenin yeterli olmadığı&nbsp;bu sistemin hem çiftçilere hem de tüketiciye ne getireceğine dair Kahveci, şöyle devam ediyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bu firmalar ilk etapta fiyatları düşürecekler. Şimdilerde Ankara’da marketlerde 70-80 liraya tavuk satılıyor. Bu düşen fiyatları 13 şirket mi finanse edecek? Tabii ki, bu fiyatlar çiftçinin edeceği kârdan karşılanacak. Çünkü sahibi olmayan, organize bir yapı olmayan onlar. Bu işin çiftçi ayağına dair tek bir söz söyleyen yok. Çiftçiler mağdur olacak.&nbsp;Bu işler Adalet Bakanlığı’nın işi gibi görünse de, esas yetki Tarım Bakanlığı’ndadır. Bu 13 şirketin büyük çoğunluğu yabancı sermayeli, bunlar bu cezaları ödeyip yavaş yavaş Türkiye’den çıkacaklar, olan çiftçiye olacak. Bu şirketler batarken, konkordato ilan ederken ve yabancıların eline geçerken neredeydiniz diye de sormak gerekiyor. Kaosun boyutunu tek bir açıdan izah etmek mümkün değil.”</blockquote>Bu son operasyonun ardından üretim tarafında sistem değişikliğine yol açacak bir düzenleme gelecek mi şimdiden bir şey söylemek zor. İşin bir de elbette tüketici boyutu var. Bu açıdan baktığımızda mevcut durum bize ne gösteriyor bir de oraya kulak verelim.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kartel oluşturanlar para cezasıyla kurtulamayacağını gördü</h2>Şimdilerde kayyum atanan firmalara 2024 yılında piyasadaki hâkim durumlarını kötüye kullanarak, fiyat kırıcı, kısıtlayıcı ve kendi aralarında anlaşarak fiyat performanslarını etkileyici hareketler yaptıkları için Rekabet Kurumu’nun para cezası verdiğini hatırlatan Tüketici Birliği Federasyonu Yönetim Kurulu Üyesi Bingül Ceviz, son yıllarda beyaz et fiyatlarındaki değişimlere ilişkin tespitlerini paylaştı:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Tüketici Birliği Federasyonu olarak her ay market endeksi çalışması yapıyoruz, her ayın 1’inde marketlere giderek kendi belirlediğimiz 360 civarında ürünün market raflarından etiketlerini fotoğraflıyoruz ve bu verileri işleyerek tüketicinin aylık enflasyonunun ne kadar olduğu yönünde bir market endeksi çıkartıyoruz. Sadece market bazında temel ihtiyaç gıda maddeleri ve paketli ürünlerden seçiyoruz. Bu listedeki ürünlerden bir tanesi de tavuk. Yaklaşık beş yıldır bazı firmaların ürünlerinin fiyatlarını alıyoruz.&nbsp;Kayyum atandıktan sonra bu firmalar beş yıldır ne yapmış diye geri dönüp baktım. Bu firmalardan sadece bir tanesinin rakamlarından bahsedelim. Ocak 2024’te bu firmanın 1 kg tavuk satış fiyatı 63,90 TL olarak alınmış. Mayıs 2024’te bu fiyat 124,90 TL’ye çıkmış. Aralık 2024’te 94,95 TL’ye inmiş. Aynı firmanın aynı markette satılan ürününden bahsediyoruz. 1 Haziran 2026’da yine aynı firmanın aynı ürününü aynı marketten aldık, bu kez fiyatın 113,30 TL olduğunu gördük. Mayıs 2024’te 124,90 TL olan ürün aradan iki yıl geçmiş, hâlâ o fiyata gelememiş. Dolayısıyla bu firmaların kendi başlarına buyruk, kendi maliyetlerinin çok üzerinde, piyasada fiyatları istedikleri gibi oynatabilecekleri bir kartel oluşturdukları çok aşikar.”</blockquote>Rekabet Kurumu bu firmalara ciroları üzerinden para cezası&nbsp;kestiğini dile getiren Ceviz, mevcut gelişmeleri tüketici açısından şöyle değerlendiriyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Cironun maksimum yüzde 10’u kadar bir para cezası veriliyor. Bu tür firmalara cironun yüzde 10’u üzerinden ceza vermek, firma açısından çok cüzi bir rakama denk geliyor. Diğer taraftan, 2024’ten 2026’ya baktığımızda fiyatlarda çok fazla zikzaklar var. Market endeksi çalışmasında bu fiyatları her ay aldığımız için anormal fiyat artışlarını ve düşüşlerini grafik üzerinde görebiliyoruz. Kendi aralarında anlaşarak belirledikleri için piyasayı manipüle ediyorlar. 2026’da sonunda Adalet Bakanlığı bu işe nokta koydu ve firmalara kayyum atandı.Bu gelişme, kartel olan firmalara sadece para cezasıyla kurtulamayacaklarının, kayyum gibi ciddi durumların başlarına gelebilecek olmasının gösterilmesi açısından bizler için çok önemli. Para cezasını öder kurtulurum, yine bildiğimi okurum şeklinde davranamayacaklarının göstergesi.&nbsp;Tüketici açısından da, 'şikayet etsek de bir şey değişmiyor' algısının değişmesi açısından önemli olduğunu görüyoruz. Tüketici tarafında 'Söylediklerimiz hayata geçiyor' şeklinde bakış açılarının değişmesi yönünde firmalara verilen cezaların yerinde ve yeterli olduğunu düşünüyoruz.”</blockquote>

Pareto

13 beyaz et üreticisine kayyum atanmasıyla ilgili Tarım Politikaları Uzmanı Ergin Kahveci, üretimde denge ve düzenlemenin olmadığı bir sistemde denetlemenin işe yaramayacağını söylerken Tüketici Birliği Federasyonu’ndan Bingül Ceviz, kayyum uygulamasının kartel oluşturan firmalara para cezasıyla kurtulamayacaklarını göstermesi açısından önemli olduğuna dikkat çekiyor.

Şenpiliç ile ilgili hikayeler