kozalak

Peki kelimesi nereden gelmektedir? Sözlük bizi en başta daha sade bir kelimeye, koza kelimesine götürmektedir. Takibinde koza kelimesi, sözlükte bu anlamlara sahip:

1. isim, bitki bilimi İçinde tohum veya krizalit bulunan korunak, kozalak:
Pamuk kozası. İpek kozası.

2. isim İpek böceğinin ördüğü ve içine kapandığı korunak

Bu anlamlardaki “korunak” anlamı adeta bir anahtar. Bu anahtarı kullanarak, kelimenin köklerine ulaşabiliriz. Nişanyan, bize kullanıldığı bir örnekle ipucu veriyor: [Câmiü'l-Fürs, 1501] Hindistan kozı ve çam kozağı.

Demek yine Hindistan, şaşırmamak lazım. Büyük bitki örtüsü çeşitliliğiyle tarih boyunca üzerine dikkat ve takdir çekmiş Hindistan yarımadası bir sürü dünya diline onlarca kelime katmıştır. Bu kelimelerden biri önceden gördüğümüz şeker, bir diğeri de koza. O zaman Hint dillerinden birine, Sanskritçeye bakmamız gerek.

Sanskritçede koza kelimesinin şekli kosa कोश. Sanskritçe kosa kelimesi, bir sürü anlama sahip. Bu anlamların bazıları: “kutu, sandık, kın, kasa, kabuk”. Aslında “barındırma” anlamı ile ilişkili bir sürü kelime, Sanskritçede kosa kelimesi ile karşılanıyor.

Koza kelimesinin ardına iliştirilen +lak son eki, günümüzde işlek olmayan bir ektir. Zeynalov’a göre çağdaş kelimelerden yola çıkarak bu ekin anlamını çözmek güç olsa da, bir nesnenin çokluğunu veya topluluğunu belirtiyor gibi gözükmektedir. Örnek olarak, otlak (ot topluluğu), dişlek (diş çokluğu), sulak (su topluluğu) verilebilir.

Örüntülenen her bir parçasını birer ‘koza’ olarak alırsak, kozalak kelimesinin de “kozalar topluluğu” anlamını elde edebiliriz. +Lak/lek ekini bu anlamda kelime türetiminde işlekleştirebiliriz: yıldızlak (galaksi), araçlak (trafik), karlak (tundra), ve uydurabileceğimiz nicesi...

Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici

Twitter'da @KelimeKosesi