cringe

Bu yazılışıyla , 16. yüzyıldan beri İngilizcede bulunan bir sözdür, yeni sayılmaz. Orta İngilizcede crengen, crenche şeklinde bulunan kelimenin o dönemdeki kullanımı “yaltaklık veya korku ile eğilmek, bükülmek” anlamındadır. Bu anlamıyla en çok Türkçe sinmek eylemine benzediği söylenebilir.

Orta İngilizce kelimenin kökeni daha da derine takip edilebilir. Eski İngilizce *crenċan, *crenċġan, veya *crengan “düşürme, döndürme” anlamına gelmektedir, Eski İngilizce crinċġan “düşme, dönme” fiilinin ettirgen halleridir.

İngilizce kökenlerin ardında Germen Anadili *kringaną, *krank- biçimleri yatmaktadır, yine “düşme, dönme, pes etme” anlamlarındadır.

Bu kökenin “dön(dür)me” anlamlarının genişleyerek “yaralama, zarar verme” anlamlarını da almasıyla, Almanca ve Felemenkçe krank “hasta” sözü türemiştir. Başka bir türeme yolu “dönme” anlamının “çevirme” ile genişlemesiyle İngilizce crank sözüne varmasıdır.

Ancak günümüzde cringe kelimesinin “döndürme, çevirme” anlamlarıyla veya “sinme” anlamıyla kullanılmadığı aşikardır.

Muhtemelen kelimenin “bük(ül)me” anlamının mecazlanması yoluyla İngilizce sözlükte cringe yükleminin “istemsiz kasılma” ve “hoşnutsuzluk ile geri çekilme” anlamları da geçmektedir.

Hatta yüklemin bu anlamları, kelime bir sıfat olarak kullanıldığında bir kez daha değişime uğrar, ve “istemsiz kasılmaya yol açan”, “geri çekilten”, “cringeleten” anlamlarını da edinir.

İşte ancak bu yolla cringe kelimesinin Türkçedeki sıfat anlamlarına yaklaşmaktayız: “genellikle utanç verici bir durumdan dolayı kasılmaya yol açan, iğrendiren, itici”.

O zaman İngilizce cringe kelimesine Türkçede nasıl bir karşılık bulmalı?

Orta İngilizce anlamına yakın bir şekilde cringe için Türkçede “sinmek, sindirici” denebilir. Ya da Eski İngilizce anlamına paralel bir şekilde Türkçe “dönmek, döndürücü, çevirmek, çevirici” mi demeli? Bizce bunların hiçbiri kelimenin günlük kullanımının yerini karşılamıyor.

Kelimeyi cringe şeklinde olduğu gibi bırakmak isteyenler olabilir, ya da okunuşunu Türkçeye kırinç olarak uydurmak isteyenler.

Gerçi bu kelimeyi kırinç şeklinde yazmak bize bir başka kelimeyi hatırlatıyor...

TDK Güncel Türkçe Sözlük, kasınç kelimesini bir tıp terimi olarak “bir veya birkaç kasın irade dışı, ağrılı ve geçici olarak kasılması” diye tanımlamaktadır.

Günümüz ‘argosunda’ kasınç kelimesi bir sıfat olarak kullanılmıyor mu? Çok kasınç bir durum, kasınç bir insan, vb.

Bize sorarsanız cringe kelimesinin Türkçesi VAR, hem de okunuşuna oldukça benzeyen bir kelime: kasınç.

Türkçe konuşanların İngilizce kelimeyi tercih etmeleri, kasınç kelimesinin sıfat olarak kullanımının sözlüğe katılması gerektiğini ifade eder.

Türkçesi varken İngilizce kelime kullanmak çok kasınç bi’ şey...

Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici

Instagram'da @kelime_kosesi