Algoritmalar artık iş dağıtıyor, çalışanları puanlıyor ve hatta işten çıkarma kararlarında belirleyici oluyor; insan denetimi ise otomasyon yanlılığı ve gig ekonomisinin hukuki boşlukları nedeniyle her zaman gerçek bir güvence sağlamıyor. Kaliforniya, “Robot Patrona Hayır” yasası ile işten çıkarma ve disiplin kararlarının yalnızca yapay zekaya bırakılmasını yasaklayan ilk ABD eyaleti oldu belki ama asıl sorunun kapitalizmin ulaştığı noktayla ilgili olduğunu hatırlamak gerekiyor.

Yazı: Ümit Alan

Ölümünden sonra kitaplarının yayımlanmasına da vesile olan arkadaşı Max Brod’un yazdığı biyografiden öğreniyoruz ki Kafka bir gün şöyle demiş:

“Ne kadar alçakgönüllü bu insanlar… Kurumu basıp darmadağın edeceklerine, bize gelip yalvarıyorlar.”

Kurum diye kastettiği yer Kafka’nın 1908 yılından 1922 yılına dek çalıştığı Bohemya Krallığı İşçi Kaza Sigortası Kurumu. Yani Kafka, eserlerini yazdığı sırada, işçileri birer insandan önce risk grupları, istatistikler ve poliçe numaraları olarak gören bir kurumun memuruydu. Yazarımızın gündüzleri bu kuruma, geceleriyse yazınına ve romanlarına aitti.

• Gelin şimdi, Dava ve Şato romanına hâkim olan hantal, anlaşılmaz, yüzü olmayan sistemi gözümüzde canlandıralım. Hatta Dönüşüm’ün meşhur Gregor Samsa’sının bir sabah devcileyin bir böceğe dönüştüğünde dahi ilk endişesinin insanlığını kaybetmek değil işe geç kalmak ve patronuna hesap verememek olduğunu hatırlayalım.

Kafka’nın edebi dehası, insanın çaresizliğini, yani kendi yarattığı, kağıtlardan ve kurallardan oluşan devasa bir makinenin içinde nasıl öğütüldüğünü içeriden görmesinden geliyor olabilir miydi? Biz soruyu masaya bırakalım. Analizini edebiyat tarihçilerine havale edelim ve günümüzün makinelerine uzanalım.

‘Robot Patrona Hayır’ yasası ve dahası

Kaliforniya Valisi Gavin Newsom, 30 Eylül’de, görevi başındaki son iş olarak, halk arasında "Robot Patrona Hayır" diye bilinen SB 947 sayılı yasayı imzalamış. Kaliforniya böylece işverenlerin işten çıkarma ve disiplin kararlarında sadece yapay zekaya dayanmasını yasaklayan ilk eyalet olmuş.

Benzer bir ilke, Avrupa Birliği’nin GDPR’ında 2018’den bu yana var. Hollanda mahkemeleri 2021’den bu yana “robotla kovma” davalarında işçi lehinde karar veriyor. ILO da Haziran 2026’da algoritmik kararlar için insan incelemesini öngören ilk uluslararası sözleşmeyi imzaladı.

Dolayısıyla yazının derdi, Kaliforniya kararını bir ilk olarak çerçevelemek değil. Asıl derdimiz buraya nasıl geldiğimiz ve insan kararının makine kararından daha iyi olup olmadığı tartışması. Bu nedenle Kafka’dan başladım. İnsanın çelişkisi ve kendi eliyle yarattığı sistemin içerisinde oyuncak oluşu yapay zekadan çok önceydi çünkü.

YAZININ DEVAMI