ABD’de “Yüce” Mahkemesi’nin Etkisi

Geçen haftaki yazımda Ruth Bader Ginsburg’ün hayattayken ABD hukuk sistemine katkısından ve vefatının ABD siyasetini ne kadar etkileyeceğinden söz etmiştim. Bir Yüksek Mahkeme yargıcının tüm dünya tarafından bilinerek insan hakları savaşçısı ilan edilmesinin elbette büyük bir sebebi var. ABD sisteminde Yüksek Mahkeme’den çıkan bir karar birçok ülkenin hukuk ve siyasetine etki edebiliyor. ABD hukuk sistemi alışık olduğumuz sistemlerden oldukça farklı. Kısa, öz ve çok eski bir Anayasa’ya rağmen temel haklara ilişkin ilerici ve özgürlükçü reformları ABD’de görebiliyoruz; bunun en büyük sebebi ise Yüksek Mahkeme yargıçları.

• Anayasa: 1787’de yazılan, 1788’de onaylanan ve 1789’da yürürlüğe giren ABD Anayasası’nı değiştirmek oldukça zor. Anayasa, dönemin ihtiyaçlarını karşılamak için güçlü görülse de yalnızca sınırlı vatandaşların garantili haklarını korumak için ulusal bir hükümet tarafından hazırlanmıştı. Anayasa’nın yürürlüğe girmesi üzerinden yüzyıllar geçmesine rağmen bugüne kadar yalnızca 27 değişiklik yapıldı, fakat yine de ABD, vatandaşların temel hak ve özgürlükleri alanında en özgür bilinen ülkelerden biri. Bunun en büyük sebebi ise Yüksek Mahkeme kararlarının Anayasa gibi etki etmesi. Her karar oldukça ses getiriyor, çünkü uygulanan hukuk aslında Yüksek Mahkeme’nin pratikleri üzerinden şekilleniyor. Bu sistem, Yüksek Mahkeme’nin Anayasa’daki geniş hükümleri somut olaylarda yorumlayarak bireysel hakların güvence altına alınmasını sağlıyor, böylece yargıçlara "yaşayan bir Anayasa" oluşturma imkânı veriyor.
   
• “Yüce” Mahkeme: Yüksek Mahkeme'nin, toplumun beklentilerini karşılamaya yönelik önemli bir yeri var. Siyasilerin, "politika üretimi" (policy making) konusunda mahkemenin önemli işlevini anlamasıyla beraber Başkanlar yaptıkları yargıç atamalarıyla Mahkeme'nin üzerinde kendi etkilerini hissettirmek istiyor.
   
• Yüksek Mahkeme üyelerinin yorumları ve aldıkları kararlar siyaseti etkiliyor ama etkinin aldığı yön de dönem dönem değişiklik gösteriyor. Ülkenin içinde bulunduğu koşullar, doğal olarak, mahkeme kararlarını da etkiliyor. Bu da mahkeme üyelerinin çoğu zaman, ülke başkanın siyasete etkisinden çok daha fazla etki bırakmasına sebep oluyor.
   

John Adams dört yıl başkan olmasına rağmen, atadığı baş yargıç 34 yıl görev yapmıştır. Yüksek Mahkeme'nin siyaset yapımında etkin bir rol oynamasının en temel nedenleri şöyle:

• Mahkemeye atanan pek çok yargıç, siyasal yaşamın aktif yüzleri. Üstelik bu atamalar önemli siyasal çekişmelerin ardından yapılıyor. RBG’nin vefatının ardından Trump’ın atayacağı yargıcın en az seçimler kadar çok konuşulması da buna örnek verilebilir. Çünkü mahkeme yönelimi; halkın siyasal eğilimi ve Kongre tarafından etkilenir. Bu nedenle yargıçlar, sık sık Kongre üyeleri ve diğer politik liderlerin suçlamalarıyla karşılaşır.
   
• Korkusuz yargıçlar: Yargıçların atanmasında siyasetçilerin rolü olmasına rağmen yargıçların görevlerinin sonlandırılmasında hiçbir etkileri yoktur. Yargı kurumu oluşturulduktan sonra, dış etkilerden korunmuştur. Bu da yargıçların görünürde bulundukları konumdan ayrı bir karar verebilme imkânını açar. Kimi zaman muhafazakâr bir yargıç liberal yönde oy kullanabilir ve bunun sonucunda yalnızca eleştirilere kurban gider, koltuk kaygısı yaşamaz.
   

Yüksek Mahkeme'nin yasaların yorumu yoluyla, siyasette oynadığı rolü iyi anlamak için bazı örnekler:

• 1973'teki ROe v. Wade davasıyla mahkeme, devletlerin kürtajı yasaklama güçlerine sınırlamalar getirmiştir. Kürtajı yasaklayan devlet yasaları, Anayasaya aykırı bulunmuştur.
   
• 1974'te US v. Nixon davasındaki kararıyla büyük yankılar uyandırmış ve sonunda Nixon istifa etmek zorunda kalmıştır.
   
• 1996 US v. Virginia: Ülkedeki son erkek devlet lisans okulu Virginia Askeri Enstitüsü'ne (VMI) karşı Ginsburg’ün açtığı dava sayesinde okulun cinsiyetçi politikası Anayasa’ya aykırı kabul edildi. ABD Anayasası’nda Eşit Koruma Maddesi olarak geçen 14th Amendment Clause'a paralel olarak daha çok ırk temelli eşitsizliklerde yüksek standartlar üzerinden eşitlik değerlendirmesi yapan mahkeme artık cinsiyet eşitsizliklerinde de yüksek standartlar uygulayarak yargısal değerlendirme yapmaya başladı.
   
• 2015’te Obergefell v. Hodges kararıyla evliliğin Anayasal bir hak olduğunu vurgulandı. Böylece bazı eyaletlerde geçerli olan eş cinsel evlilik, tüm ülkede yasalaşmış oldu.
   
• Yüksek Mahkeme’nin bu rolü yalnızca ABD’yi değil; dünyayı etkiliyor. Dünyanın dört bir yanındaki yargıçlar, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana, ABD Yüksek Mahkemesi’nin kararlarını referans alıyor. ABD Anayasa hukuku; Avustralya, Kanada, Almanya, Hindistan, İsrail, Japonya, Yeni Zelanda, Güney Afrika ve başka yerlerdeki sayısız mahkeme kararında bahsedilip tartışılıyor.