Afganistan ordusu neden ülkesini savunmadı?

11 Eylül 2001'de İslamcı silahlı terör örgütü El-Kaide’nin ABD’de düzenlediği dört koordineli saldırının ardından Afganistan’da Taliban’ın El-Kaide üyelerine güvenli bölge sağlaması üzerine ABD, George W. Bush hükümeti kararıyla önce Afganistan’ı sonra Irak’ı işgal etmişti. Brown Üniversitesi Cost of War projesi hesaplarına göre 2001-2021 yılları arasında ABD Afganistan’da toplam 2,26 trilyon dolar harcadı. Harcamalar arasında en önemli kalemler Afganistan ordusunun devam eden savaşı (800 milyar dolar) ve eğitimi (85 milyar dolar) olmasına rağmen 20 yılın sonunda 300 bin askeriyle Afganistan ordusu neden 75 bin kişilik Taliban karşısında bir ay bile dayanamadan dağıldı? Taliban’ın örgüt organizasyonunun Afganistan ordusundan daha iyi olabileceği neden öngörülmedi?

Afganların askerî eğitimi: Araştırmacı gazeteci Craig Whitlock’un The Afghanistan Papers: A Secret History of the War kitabı için yaptığı 400’ü aşkın röportaj, 20 yıl boyunca Afganistan gerçeklerinin dünya kamuoyundan gizli tutulduğunu belgeliyor. ABD başkanlarının ve üst düzey ordu mensuplarının optimist basın açıklamalarının aksine röportajlarda, ülkede askerî eğitimin “aşılamaz” zorlukları arasında okuma yazma sorunu, farklı aşiret üyeliklerinden dolayı askerler arasında çıkan kavgalar, yozlaşmış emir-komuta zinciri ve motivasyon eksikliği belirtiliyor. Var olan sorunlara ek olarak Obama hükümetinin 200 bin personellik Afganistan ordusunu 350 bine çıkarma kararı, başkentte “miktar uğruna nitelikten ödün verileceği” uyarılarına sebep olmuştu. Hükümetin kararından dönmemesi de yine Afganistan’da görev alan üst düzey askerler tarafından yapılan hatalar arasında sayılıyor. En genel hâliyle, Afganistan toplumunu anlamaya çalışmadan verilen Amerikan tipi askeri eğitimin tutmadığı ve askerlere görev bilinci ve motivasyonun yerleştirilmediği sonucuna varılabilir. Geçtiğimiz haftalarda Afganistan askerlerinin üslerini terk etmeleri de ancak yıllar içinde ABD tarafından yapılan yanıltıcı açıklamalar doğrultusunda şaşırtıcı karşılanabilir.

ABD subayları ve stratejiler: 2015 yılında US Army War College tarafından yayımlanan ABD ordusunun bütünlüğünü sorgulayan raporda, Afganistan gibi ülkelerde görev yapan subayların “gereksiz evrak işi” olarak gördükleri düşmanla temas raporlarını yazmamak için bu durumları bildirmedikleri örneği veriliyor. Raporların sayısı Afganistan’da düşmanın varlığını olduğundan daha az gösterdiği için subayların yanlış öngörülere sebep vermiş olması yüksek ihtimal. Afganistan gazisi Hartley, “ABD ordusunun tanımlanmamış kontrgerilla harekâtının başarılması imkânsız bir girişim olduğunu Afganistan’da görev yaptığı sırada anladığını” yazıyor. Hartley, yerel halkın Afganistan kanununa göre illegal olan haşhaş üretimiyle geçimleri sağladıklarını ve ABD güçlerinin engel olamadıkları haşhaş üretiminin Taliban’ın haşhaş ticaretini devam ettirdiğini anlatıyor.

Afganistan ordusunun morali: 20 yıllık sürecin haricinde, ABD’nin geçen yıl Afganistan hükümetini çağırmadan Taliban üyeleriyle yaptığı anlaşma, Afganistan’da belirsizlik, korku ve umutsuzluğa yol açtı. ABD ordusunun ülkeden çekilmesi demek, Afganistan ordusunu avantajlı duruma getiren hava kuvvetinin de kaybolması demek olduğu için askerler arasında savunmayı bırakıp ülkeden kaçmak veya kazanan tarafın yanına geçmiş olmak için Taliban’la iş birliği yapmak çözüm olarak görüldü.

Taliban’ın teşvikleri: Afganistan ve ABD yetkililerine göre Taliban, silahıyla beraber teslim olan askerlere para teklif ediyor ve böylece hem destekçi hem de askerî mühimmat elde etmiş oluyor. Ülkede belli bir tabanı olduğunu da hesaba katarsak Taliban’ın beklendiğinden daha iyi örgütlenmesi ve oldukça stratejik ilerlemesinin getirdiği avantaj oldukça büyük. Şu an, 20 yıl yüz binlerce can ve trilyonlar harcandıktan sonra terör örgütü olarak bilinen bir grubun ülkeyi ele geçirmesine şahit oluyoruz. Örgüt üyelerinin devlet yönetimini ve bölgeye getireceği etkileri ise önümüzdeki aylarda gözlemleyeceğiz. 

Son olarak, ülkeden yüklü miktarda parayla kaçtığı söylenen Cumhurbaşkanı Eşref Gani'nin yardımcısı Emrullah Salih'in General Raşid Dostum'un kontrolündeki 10 bin askerle Kabil'e yakın Panjsher bölgesinin kontrolünü aldığı iddiası ve Salih'in Taliban'a her koşulda direneceğini söylemesi ise dikkate değer.