Diyakritiklere ilişkin farkındalık artıyor.

Dünya nüfusunun %70’inden fazlasının okumak, yazmak ve genel olarak iletişim kurmak için kullandığı Latin alfabesi, en popüler yazı sistemlerinden birisi, ses zenginliğini ise yirmi altı temel harfe eklediği ve genellikle diyakritik olarak bilinen özel işaretler ile sunuyor. İngilizce diacritic veya diacritical mark olarak geçen, Türkçede aksan işaretleri veya ayırıcı im olarak da kullanıldığı görülen diyakritik, bir harfe veya bir glife eklenen başka bir gliftir. Görünümlerinde veya konumlarında bir değişiklik olduğunda, hatta kullanılmadığı durumlarda yanlış anlamalara yol açabildiği ve sözcüklerin anlamlarını büyük ölçüde değiştirdiğinden diyakritikler oldukça önemlidir. İngiltere’deki Sussex Üniversitesi gibi İngilizce konuşan kurumlar dahi öğrencilerine “diyakritikleri aslına uygun bir şekilde yeniden üretmek için her türlü çabayı göstermelerini” önerir.

Yazı tasarımcıları, tasarladığı yazı sisteminde hitap ettiği kitleyi genişletebilmek adına çeşitli dillerdeki diyakritikleri tasarlar ve yıllardır, yazı tasarımcıları arasında diyakritiklerin doğru biçimleriyle ilgili tartışmalar sürer. Özellikle Türkçe gibi diyakritiklere sahip Orta Avrupa dilleri için iyi referanslar aranır. Kuşkusuz bu tartışmaların ve arayışların arkasında, diyakritikleri daha doğru tasarlama ve bu tür gliflerin iyi uygulamalarını paylaşma arzusu var.

Diyakritikler hakkında içinde bulunduğumuz yılın mart ayında, TypeTogether kurucu ortağı Veronika Burian, Latin alfabesiyle ilgili mutlaka bilinmesi gereken başlıca bilgileri tartışmaya açtığı bir yazı yayımladı. Burian yazısında, diyakritiklerin kısa tarihinden başlayarak yüzey üzerinde oluşturduğu dokuya kadar geniş çapta temel bilgilere değiniyor.

^{© Jean François Porchez’in tasarladığı çengeller.}

Fransız yazı tasarımcısı Jean François Porchez ise Typofonderie adlı ağ sayfasında Türkçede de bulunan çengel (cedilla) ile ilgili paylaştığı yazısında, estetik kanonlara uymayan diyakritiklerin kesin olarak belirlenmiş kuralları olmadığını ve bunun bilim değil, basit bir zevk meselesi olduğunu vurguluyor. Aynı yazıda Porchez, 1990 ila 2021 yılları arasında çizdiği işaretlerden bazılarını paylaşarak bir yazı tasarımcısının estetik tercihlerini daha iyi anlatabilmek için çengel işaretlerini —yukarıdaki görselde görüleceği üzere dört farklı renkle— dört kategoride topluyor.

^{© Manual of Diacritics}

Diyakritiklere yönelik kılavuz eksikliği görülmüş olacak ki, Briefcase Yazı Evinden Radek Sidun tarafından yazılan ve çağdaş yazı tasarımında diyakritiklerle ilgili “Manual of Diacritics”, 2021 yılının Kasım ayında okurlarla buluşacağı haberi dolaşıma girdi. The Academy of Arts, Architecture & Design in Prague’da mezuniyet tezi olarak hazırlanan ve şu sıralar ön sipariş verilebilen kitap, Latin alfabesini kullanan dillerde diyakritiklere yönelik kapsamlı bir kılavuz niteliği taşıyor.

^{© Problems of Diacritic Design for Central European Languages}

Radek Sidun’un “Manual of Diacritic” adlı kitabının ardından diyakritiklere dair bir diğer kitap, Orta Avrupa tipografisi hakkında bilgi paylaşımını amaçlayan araştırmaların ürünü olarak Insects Project’ten geldi. Çekçe, Macarca, Lehçe ve Slovakça yazı tasarlayan tasarımcıların ihtiyaçlarına karşılık vermeyi amaçlayan, davetli uzmanlar tarafından yazılmış dört makale içeren ve ağ sayfasından ücretsiz olarak indirilebilen kitap, belirli dillerdeki iyi diyakritik uygulamalarına yönelik tarihsel olmayan genel bakış ve kılavuz sunuyor. Palo Bálik, Filip Blažek, Robert Kravjanszki tarafından yazılan kitabın editörlüğünü Agnieszka Małecka ve Zofia Oslislo yapmış.

İlerleyen günlerde diyakritikleri doğru tasarlamaya ilişkin daha fazla içerik ortaya çıkacağa benziyor. Yazı tasarımcılarının artan farkındalığıyla Türkçe başta olmak üzere Çekçe, Macarca, Lehçe ve Slovakça gibi görece az kullanıcı sayısına sahip diller için daha fazla diyakritik tasarımı görebiliriz.