Arzu krizi ve vasıfsızlaşma kıskacında: Yeni nesil kimlerin eseri olacak?

Gençler güvencesiz bir dünyada yaşıyor. Kendilerine fatura ödeyecek maaş dışında onurlu bir hayat sağlayacak işleri bulabildikleri, işe girdikleri yerde emekli olabildikleri, doğdukları mahalledeki ağaçlarla beraber büyüdükleri, doğdukları ülkenin yurttaşı olarak birtakım güvencelere sahip olduğu zamanlar geride kaldı. Evet, belki bu imtiyazlar hiçbir zaman herkese tamamen tanınmış değildi. Ancak güvencesizliğin artık yeni normalimiz olması konusunda herkes hemfikir. Gazapizm, “Heyecanı Yok” şarkısında ne güzel özetliyor: 

"Temel güvenin yok
İllegal legal düzenin yok
Para kesesi yok
Bekleme rüzgarın esesi yok
Her şey boş yere, tasarı yok
Bak büyüdüğün sokakta masalın yok"

Bu sözler, güvencesiz dünyaya dair olabilecek en rafine betimlemelerden birisi olabilir. Gazapizm’in şarkısı, daha yoksul gençlere hitap etse de görece müreffeh gençlerin de kendilerinden yoksul akranları gibi ruhu aç. Keyifsiz bir memleket ve dünya hâli. Gençler ne mutlu ne umutlu.

Geçen günlerde Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanmasını protesto eden gençlerden birisi, pankartına “Hiçbir şey böyle yaşamaktan daha korkunç olamaz” yazmıştı. Gençseniz, hayatın sizin için heyecanı yoksa ve “hiçbir şey böyle yaşamaktan daha korkunç olamaz”sa sıkıntı büyük demektir. Ancak sıkıntı sadece gençlerin değil. Sıkıntı hepimizin. Türkiye’nin ve dünyanın. 

Bunca metaya, görüntüye, bilgiye ve ilişkiye erişim vaadi sunan bu dünyada kocaman bir anlam krizi yaşıyoruz. Anlam ve anlatı üretemediğimiz, bunun yerineyse moda tabirle içerik, iş ya da proje ürettiğimiz, hatta kendimizi bir proje gibi kurmak yönünde teşvik edildiğimiz bir dönemdeyiz. Sıkıntıya ya da sessizliğe asla yer yok. Her andan keyif almak şart. Ve fakat kimsenin bir şeyden keyif aldığı falan yok zira keyif alma ve anlam üretebilme kapasitelerimiz, memleketin hâli bir tarafa, içinde debelendiğimiz dikkat ekonomi nedeniyle de derbeder olmuş durumda. 

Bu sorunlara çareler üretme iddiam yok ancak bu yazıda, bir ebeveyn olarak da kafamı kurcalayan bir soruyu tartışmak istiyorum: “Her şey boş yere, tasarı yok” ve “Büyüdüğün sokakta masalın yok” ise çocukların ve gençlerin kendilerine anlam üretebilmesi nasıl mümkün kılınabilir? 

Otoriterlik ve ekonomik güvencesizliğin anlam üretme ve umut edebilme kapasitemizi ne kadar olumsuz etkilediği yadsınamaz. Ancak bu yazıda, anlam üretme kapasitesini, usta-çırak ilişkisi ve teknoloji bağlamında ele almak istiyorum. “Hayatın heyecanı nasıl geri gelebilir?” ya da “Böyle yaşamak, nasıl daha az korkunç hâle getirilebilir?” sorularının peşinden gideceğim. 

• Bir anlam üretme ve hikaye yaratabilme alanı olarak usta-çırak ilişkisi fazlasıyla parçalı hâle geldiyse ve dijital platformlar, öğrenme ve iletişim amacıyla geçirdiğimiz zaman açısından neredeyse usta-çırak ilişkisinin yerini aldıysa çocuklar ve gençler için sağlıklı bir anlam üretme kapasitesi nasıl inşa edilebilir?

Cevabı ararken yazar Ercan Kesal ve filozof Bernard Stiegler’le birlikte düşünme niyetim var. Stiegler’in teknoloji ve gençlere dair çalışmaları uzun zamandır ilgimi çekiyor, ancak Ercan Kesal’la birlikte düşünme isteğim, Socrates Club söyleşi dizisinin “Yeni Nesil Kimlerin Eseri Olacaktır?” başlıklı son bölümüyle alakalı. 

Okul inancı yerlerde

Bireyin yolculuğunda akıl hocalarının, öğretmenlerin ve ustaların işlevinin tartışıldığı söyleşinin “Yeni nesil kimlerin eseri olacaktır?” şeklindeki ana sorusuna Kesal, “Umarım TikTok olmaz” diyerek cevap verirken kendi çocuğunda dahi etkisinin az olduğunu vurguluyor. Kendisini Avanos Kütüphanesi’yle buluşturan öğretmenine ek olarak yönetmen Metin Erksan’ı da anan Kesal, birilerinden bir şey öğrenmenin gerektirdiği sebata, arzuya ve bunların neticesinde ortaya çıkan usta-çırak ilişkisine dikkat çekiyor. 

• “Çıraklığa razı olmanın kıymetini” vurgulayan Kesal, aslında hayatı da buradan okuyor ve hem öğrenmekle hem ustayla yaş sınırı ya da diploması olmayan bir ilişki kurmak gerektiğini vurguluyor. 

Kesal, ustalara ve öğretmenlerine minnettar çünkü onların–biraz romantize etme tehlikesi barındırsa da–bir beklentileri olmadan bizlere “armağanlar” verdiğini dile getiriyor. Asla bir Whiplash tınlaması vermeden, çırağın biraz ustasının yanında gezinmesi, ona “sürünmesi” gerektiğini vurguluyor. Ancak burada sürünmek acı çekmekten ziyade hem fiziksel bir birlikteliği hem de dokunmayı çağrıştırıyor çünkü usta-çırak ilişkisi, en nihayetinde bir iletişim ve devamlılık içeriyor. 

Hiç kimse kendi kendine olmadığına ve gökten düşmediğine göre, ustalık aslında bir yandan da gelenekle, kökle, geleceğe uzanmak ve anlatıyla alakalı. Kesal, şu sözlerle vurguluyor ustaların önemini: 

"Ustasız olmuyor. Ustasız eksik kalıyorsunuz. Belki de yeni nesil, kendine yeni ustaları bularak yetişecek ve büyüyecek. Onları, kendilerine ustalık yapacak kişilerle karşılaştırmalıyız. Ustalık bulacakları alanlarla meşgul olmalarını sağlamalıyız."

Burada yavaştan somut bir öneriyle karşılaştığımızı kavrıyoruz çünkü kendisi, söyleşinin ilerleyen kısımlarında “Okul inancı yerlerde” diyerek, eğitimin özel sektöre devredilmesini, çocuklarımızı teslim ettiğimiz öğretmenlerin sıradan çalışanlara dönüşmesini–her ne kadar o adı vermese de–öğretmenlerin proleterleşmesini eleştiriyor. Her ile bir üniversite açılmasını kutlamak bir yana, “Çocukların zamanını, çocukların umudunu çalıyoruz” diyor. 

O hâlde şu tespiti yapabiliriz: Sertifika dağıtmak dışında neredeyse fonksiyonu kalmayan, gençlerin zamanını ve umudunu çalan eğitim kurumları hiçbir şeyden keyif alamayan gençlerin ve proleterleşen öğretmenlerin buluştuğu bir mekana dönüşmüş durumda.

Dijital teknolojiler, kültürel proleterleşme ve arzu krizi

Tespit doğru olsa da kurumların çürümüşlüğü meselesi bugüne özgü değil. Bugüne özgü olan, Kesal’ın söyleşisinin başında gülerek değinip geçtiği TikTok ve benzeri mecraların okulların yerine geçmiş ve günümüzün ustaları hâline gelmiş olmaları. 

Zamanın çoğu bu mecralarda geçiyor. "Her şey YouTube’da yok mu zaten?!?!" Zevk de sıkıntı da, beklemek de kavuşmak da burada. “Hiçbir şey böyle yaşamaktan daha korkunç değil” diyen insanlar ve benzer hisler beseleyenler, nasıl yaşamaları gerektiği konusunda usta-çırak ilişkisini uzun vadeli olarak birisiyle ya da birileriyle değil, sosyal medya platformlarıyla parçalı bir şekilde kuruyor. 

Ustalara dokunmak yerine, ekranları kaydırıyoruz. Neyi neden izleyip okuyacağımızı listeler hâlinde yutuyoruz ama eylemimize dair bir hikayeden ve tarihsellikten uzak bir şekilde... Yani günümüzün ustaları, her şey hakkında bilgi sahibi olan akıllı telefonlar. Yanlış anlaşılmasın, hayatlarımızdaki korkunçluğun tek sebebi tabii ki bu cihazlar değil. Ancak akıllı telefonların üzerine kurulduğu algoritmik dikkat ekonomisi nedeniyle hepimiz Bernard Stiegler’in deyişiyle "Bilişsel ve duygusal açıdan proleterleşiyor ve vasıfsızlaşıyoruz."

Teknoloji felsefecisi Stiegler’in düşünme biçiminde teknoloji merkezde ancak sebep-sonuç ve bir belirlenim ilişkisinden çok, bir var oluşa işaret eder. Ona göre teknoloji ve teknik olmadan insanlık hâlini düşünmemiz, insanlığı ve insan olma durumunu ve kurtuluşu teknikten bağımsız ele almamız mümkün değil. 

Peki bu teknik içerisinde var oluş nasıl bir şey? Bizler herhangi bir teknolojiyi geliştirdiğimiz andan itibaren bilgimizi ve yeteneklerimizi dışa aktarmış oluruz. Bu araçlar aslında bizim uzvumuz olur. Fakat bu araçlardan faydalanacaksak onları tekrar içe aktarmamız gerekiyor. 

• Örneğin yazıyı ele alalım. Yazıyı icat ettikten sonra okumayı öğrenmek ve okuduğumuzu ezberlemek yerine, yazılanla beraber düşünmeyi ve sormayı öğrenmek gerekiyor ki dışsal bir teknoloji olan yazıyla yaşayabilelim. Şayet biz icat ettiğimiz araçları kullanmayı öğrenemez ve onlara bağımlı hâle gelirsek bilgiyi ve vasıflarımızı, hâliyle de insanlığımızı kaybederiz. 

İşte Stiegler’ın tanımladığı, bilişsel ve duygusal kapasitemizi doğrudan hedef alan proleterleşme budur. Stiegler, Marx’tan farklı olarak, proleterleşmeyi sadece Sanayi Devrimi ve işçiler bağlamında değil, tüketicilere özgü bir yerden de kullanabileceğimizi söyler çünkü ona göre proleterleşme, üretim araçları üzerindeki kayıptan çok hayata dair bilginin kaybı olarak düşünülmelidir. 

Dijital çağda olan biten tam da bu. Düşünme kapasitemiz, libidomuz paralanıyor, devasa bir manevi ve kültürel gerilemeyle, türlü kaygılarla karşı karşıya kalıyoruz çünkü kâr hırsı nedeniyle küresel çapta sistematik şekilde dikkatsizlik ve özensizlik üreten bir yapıyla karşı karşıyayız. Neyi, neden arzu ettiğimizi, hangi platforma neden üye olduğumuzu, hangi web sayfasına neden tıkladığımızı, hangi filmi izleyeceğimizi bize salık veren siteyi unuttuğumuz bireylere dönüşüyoruz. 

Anlatabilme, aktarabilme, iletişim kurabilme kapasitemiz yara alıyor. Hikaye anlatmıyor, link paylaşıyoruz. Yani aslında teknolojik yaratımın verdiği haz, düşünme işini icatlarımıza bıraktığımız andan itibaren kayboluyor. Örneğin yapay zeka araçlarında da düşünme ve yaratma kapasitemizi tamamen otomatize etmekten ziyade, bu araçlarla beraber üretme ve yaratma ihtimalini, yapay zekanın bize her verdiğini doğru kabul etmemek gerektiğini hatırlamak ve hatırlatmak çok önemli.

Buradan hareketle teknoloji karşıtlığına sürüklenmek olası ancak Stiegler, teknolojinin bizlere otonomi sağladığını göz ardı etmiyor ve bu gibi durumlarda daha özgür bir var oluşun mümkün olabileceğini dile getiriyor. Yani üretilen teknolojinin kullanımı kimde? Bizim özgün ve özerk olmamıza olanak tanıyor mu? 

Bunlara ek olarak Stiegler, icat edilen her teknolojiyle beraber biyolojik, sosyal ve teknik alanlar arasındaki dengenin bozulduğuna dikkat çekiyor ve özellikle neoliberalizmle beraber, bozulan dengeyi sağlamakla görevli devlet aygıtının ortadan çekilmesiyle proleterleşmenin hızlandığına ve küreselleştiğine vurgu yapıyor. 

İşte o nedenle Stiegler teknolojinin hem çare hem zehir barındırabildiğini, dengenin, piyasa mekanizmalarının ağır basması nedeniyle zehir tarafına doğru kaydığını vurguluyor. 

Daha iyi bir okul mümkün mü?

Dönelim Ercan Kesal ile Stiegler’in kesişme noktasına, yani okula. Stieglar’a göre sosyal medyanın ya da akıllı telefonların karşısına okulu koymak çok mantıklı değil çünkü bu teknolojiler artık hayatımızda ve ortaya çıktıkları andan itibaren hem faydalarıyla hem zehirleriyle okulları ve bütün toplumu dönüştürdüler. 

• Fakat bir sorun var: Okullarımız ve eğitim sistemimiz, hâlâ ezbere dayalı sınav sistemi üzerinden işlediği için dönüşemedi yahut teknolojiyi doğrudan benimsemeyi dönüşüm bellediler.

İşte tam da burada okulun daha keyifli bir yere dönüşmesi şart geliyor bana. Ancak kast ettiğim, okulların lunaparka, öğretmenlerin de öğrencileri eğlendiren kişilere dönüşmesi değil. Bu zaten kısmen olmuş durumda. Eğitimin özelleşmesiyle beraber “mutlu veli” genel olarak bir motto hâline geldiği için, (eğer atanabilmişlerse) öğretmenler de velilerin, idarecilerin ve piyasanın talepleri arasında sıkıştılar. 

• Halbuki bildikleri ne varsa karşıdakine aktarmak, öğrencilere öğrenmeyi ve sabretmeyi öğretmek, onların tutkularını ortaya çıkarabilmelerine yardımcı olmak, sevmeyi ve saygı göstermeyi göstermek, bir şeyin peşinden sebat ederek gidebilmenin hazzını aktarmak gibi arzuları ve görevleri var öğretmenlerin. Bunu yapmak için eğitim alıyorlar. Tutkuları bu.

Zaman hızla geçiyor. Öngörülemez bir dünyadayız ve gençler Müslüm Gürses’in "Usta" şarkısını aratmayan pankartlarda isyan ederek “Bu kötü yazım kader değil ve olmamalı” mesajını veriyor. 

Üstelik tek talepleri iş değil. Çalışmakla çok daha sağlıklı bir ilişkileri var aslında. İş ve aş dışında, onurlu bir hayat ve hayal kurabilmelerine olanak tanıyan bir alan talep ediyorlar. Dijital mecralar buna kısmen izin verse de kendi hikayelerini anlatmalarını, arzularının peşinden koşmalarını mümkün kılan pedagojik alanlar, kurumlar ve ilişkiler yaratmak toplumsal sözleşmemize en tepeden girmesi gereken bir madde gibi geliyor bana.