Asgari ücret: Artış çözüm mü?

İşçi, işveren ve hükümet temsilcilerinden oluşan Asgari Ücret Tespit Komisyonu, 2024 yılında geçerli olacak asgari ücreti belirleme çalışmaları kapsamında ilk toplantısını dün Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan başkanlığında düzenledi. 

• Bilgi notu: İkinci toplantı 18 Aralık Pazartesi günü saat 13.30'da yapılacak.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ev sahipliğindeki toplantıya, işveren tarafını temsilen Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) ile işçi tarafını temsilen Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (TÜRK-İŞ) katıldı. 

Komisyon'un ilk toplantısının ardından Türkiye'de asgari ücret maratonu da resmen başlamış oldu. Aralık'ta düzenlenecek üç toplantının ardından ayın son haftasında yeni asgari ücretin açıklanması bekleniyor.

Asgari ücret ne durumda

Aralık ayının sonunda açıklanması beklenen zamdan önce net asgari ücret 11 bin 402 lira seviyesinde bulunuyor. Bu seviye belki zammın duyurulduğu Temmuz ayı için yeterli bir ücretti, fakat bugün bu konuda tartışmalar mevcut.

Konu hakkındaki tartışmaların önemli bir sebebi asgari ücretin açlık sınırının dahi altında olması. TÜRK-İŞ tarafından yayımlanan verilere göre Kasım ayında dört kişilik bir ailenin sağlıklı, dengeli ve yeterli beslenebilmesi için yapması gereken aylık gıda harcaması tutarı (açlık sınırı) 14 bin 25 liraya yükselmiş durumda. Mevcut asgari ücret ise bu seviyenin 2 bin 623 lira altında.

Tartışmaların bir başka sebebi ise asgari ücretin yoksulluk sınırının da oldukça altında seyretmesi. Yine TÜRK-İŞ verilerine göre Kasım ayında dört kişilik bir ailenin yoksulluk sınırı 45 bin 686 lira seviyesindeydi. Bu oranı 4’e bölmemiz durumunda, 11 bin 421 lira gibi bir miktar çıkıyor ki bu bile mevcut asgari ücretin sadece 19 lira üzerinde.

Tek bir kişinin yoksulluk sınırı olarak adlandırılabilecek “bekar bir çalışanın yaşama maliyeti” ise Kasım ayında 18 bin 239 lira olarak açıklandı. Mevcut asgari ücret bu miktarın da 6 bin 837 lira altında.

Tek zam tartışmaları

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan daha önceki açıklamasında yönetmeliğe göre asgari ücrete yılda tek zam yapılabildiğini vurgulamıştı. Bakan Işıkhan, ikinci zammın deprem gibi zorunlu koşullarda yapılabildiğini belirterek, “Geçen yıl asgari ücrete ikinci zammı Sayın Cumhurbaşkanımızın talimatı ile yaptık” demiş, “Asgari ücret zaten hep yılda bir kereydi biliyorsunuz. Yine tek zam olacak şekilde çalışıyoruz” açıklamasında bulunmuştu.

Cumhurbaşkanı Erdoğan da 2024'te asgari ücrete tek zam yapılacağını doğruladı. Erdoğan, zam oranının %35 seviyesinde olacağına yönelik söylentiler hakkındaysa "Bakan Işıkhan çalışmalarını olgunlaştırdıktan sonra nihai tabloyu önümüze koyacak, en uygun asgari ücret neyse bunun kararını vereceğiz" şeklinde konuştu.

Türk-İş Genel Başkanı Ergün Atalay, asgari ücrette pazarlığı 4 kişilik bir ailenin açlık sınırı olan 14 bin 25 liradan başlatacaklarını söylemiş, açlık sınırının teklif edilmesi hâlinde masadan kalkacaklarını belirtmişti. Hak-İş Genel Başkanı Mahmut Arslan da 2024 zammı için tek işçinin değil, 4 kişilik bir ailenin masrafının baz alınması gerektiğini dile getirmişti.

Eski TCMB Başekonomisti Hakan Kara ise TÜRK-İŞ’in ölçtüğü açlık sınırının 2024’te TCMB'nin enflasyon tahminine paralel bir artışla %36 seviyesinde yükselmesi hâlinde asgari ücreti 2024 ortalama açlık sınırına eşitleyen değerin yaklaşık 17 bin 500 lira olması gerektiğini belirtmişti.

Asgari ücret standart ücret mi oldu?

Asgari ücret, kayıtlı bir şekilde çalışan bir işçiye verilebilecek en düşük ücret tutarını belirliyor. Dolayısıyla asgari ücretli çalışan sayısının az olduğu ülkelerde bu ücretin yoksulluk sınırının altında olması mümkün. Hatta pek çok gelişmiş ülkede de asgari ücret hâlihazırda yoksulluk sınırına yakın seviyelerde seyrediyor.

Fakat Türkiye’nin bu konuda oldukça önemli bir farkı var. O da asgari ücretle çalışan nüfusun tüm çalışanlara oranının diğer ülkelere göre yüksekliği.

Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) güncel verilerine göre 2020 yılında Türkiye’de asgari ücretlilerin toplam çalışanlar içindeki payı %42 olarak duyurulmuştu. Eski Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Bilgin’in geçen yıl TBMM Genel Kurulu’ndaki konuşmasında 2022 yılında %38 olduğunu ifade ettiği bu oran, DİSK’e göreyse 2023'te %48,7 seviyesinde; hatta özel sektörde %64,7’yi buluyor.

Bu esnada Almanya’da asgari ücretle çalışanların toplam çalışanlara oranı %5, Hollanda’da %3, Fransa’da ise %8 seviyesinde bulunuyor. Bu alanda Avrupa Birliği ortalaması ise yaklaşık %9. AB'de bu alanda en yüksek orana sahip olan Romanya’da bile asgari ücretle çalışanların toplam çalışanlar içindeki payı %21 seviyesinde. Yani Türkiye’de asgari ücretle çalışanların oranı tüm AB ülkelerinden çok daha fazla.

Avrupa ne kadar zam yaptı?

Bakan Işıkhan’ın açıklamalarına göre asgari ücret 2002 yılından bu yana nominal olarak 61 kata, reel olarak 3 katına çıktı. Ancak Türkiye'nin son 10 yıldaki avro bazında yıllık ortalama asgari ücret artışına baktığımızda bunun %1,6 ile AB ortalamalarının oldukça altında olduğunu görüyoruz. Türkiye'de asgari ücret Temmuz 2013'te 405 avro iken, Temmuz 2023 itibarıyla 474 avroya çıkmış bulunuyor.

BBC Türkçe’de yer alan habere göre Türkiye’deki asgari ücret 2015 yılına kadar pek çok Doğu Avrupa ülkesinin üzerindeydi. Ancak o tarihten sonra Türkiye’deki asgari ücret yalnızca AB üyesi ülkelerin gerisinde kalmadı, Sırbistan ve Karadağ gibi ülkeler de Türkiye’yi geride bıraktı.

1 Aralık 2023 itibarıyla Türkiye, en düşük asgari ücrette Eurostat verilerinde yer alan 27 Avrupa ülkesi arasında Arnavutluk’un ardından ikinci oldu. Sekiz yıl önce Arnavutluk’un yaklaşık dört katı olan Türkiye’deki asgari ücret, bugün neredeyse Arnavutluk ile eşit hâle geldi.

Artış çözüm mü?

Bazı uzmanlar, asgari ücreti artırmanın yüksek enflasyon karşısında bir çözüm olmayabileceğini söylüyor. Çünkü asgari ücrette işvereni zorlayacak derecede bir artış yapılması, asgari ücretli çalışan oranında, dahası işsizlik oranında bir artışa yol açabilir. 

• Neden? Buna göre, üretim faktörlerinin arasında en önemlisi emek olduğu için emeğe ödenen ücretlerde yaşanan orantısız bir artış işveren maliyetlerine ve fiyatlara doğrudan yansıyacaktır. Dolayısıyla, asgari ücrete beklenenin üzerinde yapılacak bir zam, hâlihazırda yüksek olan enflasyonun daha da yükselmesine yol açabilir.

Ancak işgücüne yapılan ödemelerin payı 2018 yılında %33,5 iken 2022 yılında %26,3 oldu. Emeğin millî gelirden aldığı pay da 2021 yılında %30 iken 2022 yılında %26,3'e geriledi. Yani asgari ücret zamlarına karşın, çalışanın payı düşmeye devam ediyor.

Avrupa Merkez Bankası (ECB) Başkanı Christine Lagarde da enflasyonadaki artışın sebebinin artan ücretler değil, enflasyon oranının üzerinde zam yapan şirketler olduğunu vurguladı. IMF de yaptığı açıklamada artan enerji maliyetlerinden daha fazla zam yapan firmaların enflasyondan yarı yarıya sorumlu olduğunu bildirmişti.

Birleşik Krallık merkezli düşünce kuruluşları IPPR ile Common Wealth’in yeni yayımladıkları bir rapor ise firmaların kâr iştahının enflasyondaki artışı körükleyen başat faktör olduğunu ortaya koydu.

Reuters’ta yer alan habere göre ABD Merkez Bankası (Fed) ise ücret artışlarının enflasyonu kontrol altına almada etkili olabileceği görüşünü paylaştı.