Avrupa kimliğini yeniden tasarlıyor: Yeni Euro banknotları bize ne anlatıyor?

Avrupa Merkez Bankası, radikal bir kararla ikonik euro banknotlarını baştan aşağı değiştirmeye hazırlanıyor. Avusturyalı tasarımcı Robert Kalina'nın imzasını taşıyan ve bugün hâlâ kullanılan banknotların Avrupa mimari tarihini sergileyen konsepti 1996 yılında seçildi; 2002'de ise dolaşıma girerek dünyanın en tanınan para tasarımlarından biri hâline geldi.

O dönemde tercih edilen mimari tema, yalnızca estetik bir seçim değildi. Gerçek kişi ya da ulusal anıtlar yerine, bir kıtanın mimari evrimini temsil eden hayalî köprüler ve yapılar kullanılarak ortak bir Avrupa kimliği inşa edilmeye çalışıldı. Bu yaklaşım hem tarafsız bir görsel dil sunuyor hem de kıta kültürleri arasındaki bağlantısallığı öne çıkarmasının yanı sıra Avrupa Birliği'nin genişleme döneminin ruhunu yansıtan "birlikte inşa edilen Avrupa" fikrini çağrıştırıyordu.

Aradan yaklaşık otuz yıl geçti. Bugün Avrupa, yalnızca yeni güvenlik özelliklerine sahip banknotlar tasarlamıyor; aynı zamanda gölgede kaldığını hissettiği bir dönemde kendini nasıl anlatmak istediğini de yeniden düşünüyor.

Avrupa Merkez Bankası'nın geçen günlerde finale kaldığını açıkladığı tasarımlar da Avrupa'nın son yıllarda kafa yorduğu temel bir soruya işaret ediyor: Avrupa Birliği, yeni ortak öncelikler etrafında şekillenen siyasi bir topluluk mu olmak istiyor, yoksa köklü ve dinamik bir medeniyetin büyük temsilcisi mi?

İşte Avrupa Merkez Bankası, bu ikilem doğrultusunda belirlenen iki tema altında hazırlanan on euro banknotu tasarımını kamuoyu oylamasına açtı. Finalistlerin 5'i "Avrupa Kültürü" konseptini temsil ederken, diğer 5'i de "Nehirler ve Kuşlar" temasını sunuyor. Avrupa Merkez Bankası'nın sitesinde yapılan oylama 21 Eylül tarihine kadar açık ve katılmak için AB vatandaşı olma, hatta AB ülkelerinden birinde yaşama zorunluluğu da yok. 

• Hâliyle yarışma, başta Avrupa olmak üzere dünyanın sosyal medya gündemine girdi; insanlar Avrupa'nın yeni temsilcisinin insan mı, doğa mı olması gerektiği konusunda ikiye bölündü.

"Avrupa Kültürü" konseptinde öne çıkan tasarımların ön yüzünde, Avrupa'nın şimdiye kadar yapmaya özellikle çekindiği klasik bir tema öne çıkıyor: Kıtanın kültürel birikimini simgeleyen tarihî figürler. 3 kadın ve 3 erkekten oluşan seride, Leonardo da Vinci ve Beethoven gibi ikonik isimlerin yanı sıra barış aktivisti kimliğiyle öne çıkan Avusturyalı yazar Bertha von Suttner ve Avrupa'nın dış dünyayla bağlantısını gösteren Yunan-Amerikalı operacı Maria Callas da var.

Bu tasarım fikri kamuoyunun bir kısmı tarafından beğenilse de, seçilen isimlerin genelde Batı Avrupa ve Avrupa Birliği'ne erken katılmış ülkelerden olması, Avrupa'da zaman zaman öne çıkan kültürel temsiliyet tartışmalarını da tetikledi. Banknotlarda eski Doğu Bloku üyelerini temsil eden tek figür, 20 euro üzerinde yer alan Polonyalı bilim insanı Marie Curie. Ancak bu isim de aynı zamanda Fransa ile özdeşleştirilen bir figür.

Kültür temalı banknotların arkasında ise Avrupa yaşamının simgelerinden biri olarak görülen "kültürel alanlar" onurlandırılıyor. Parkta birlikte enstrüman çalan müzisyenler, kütüphanede kitap okuyan çocuklar, müze gezen sanatseverler... Bu şekilde hem banknotların ön yüzünde görülen figürlerin katkı sağladığı "Avrupa medeniyetinin" kamusal alanlarda yaşamaya devam ettiği ima edilirken hem de Avrupalıların çeşitliliği ve dinamizmi vurgulanıyor. 

Kamusal ve kültürel alanların yüceltilmesi aslında birçok Avrupalının son dönemde aşina olduğu bir konu. Avrupa Birliği'nin neredeyse bir entegrasyon mucizesi olarak gördüğü bu alanlar, hem farklı Avrupa ülkelerinden kişilerin sıklıkla biraraya gelmesine vesile olmasıyla hem de Avrupa’da aidiyet sorunları yaşayabilen toplumların, mesela göçmenlerin, kendilerini bir grubun parçası olarak hissedebilmesi potansiyeliyle Avrupalılık aidiyetini güçlendiren alanlar olarak görülüyor. Böylece "Avrupa Kültürü" temalı banknot tasarımları da ön yüzlerinde kurdukları klasik medeniyet anlatısını, arka yüzlerinde çoğulcu yaşamı öne çıkaran bir toplum tasviriyle dengeliyor.

"Nehirler ve Kuşlar" temalı banknotlar ise görece daha nötr ve güvenli bir seçenek. Tasarımların ön yüzünde, Avrupa'nın farklı bölgelerinde yaygın olarak görülen leylek, çalıkuşu ve yalıçapkını gibi kuş türleri resmedilmiş. Bu tasarımlar dağ, şelale manzaraları ve nehirlerle tamamlanmış. Avrupa'nın doğayla birlikteliğini ve ekolojik çeşitliliğini vurgulayan bu tasarımlar, Avrupa Birliği'nin son yıllarda üzerinde çok durduğu çevre ve sürdürülebilirlik politikalarına da göz kırpıyor.

Bu tasarımların ön yüzlerinde yalnızca kuş türlerinin seçilmiş olmasının arkasında sembolik bir fikir de olabilir. Yaşamları boyunca siyasi sınırlara takılmadan farklı ülkelere göç eden kuşlar, kendisini açık sınırlar ve serbest dolaşım ilkesiyle tanımlayan Avrupa Birliği vatandaşlığı anlayışını ve özgürlük anlatısını yansıtıyor olabilir. Avrupa nehirleri ise tarih boyunca kıtanın farklı bölgeleri arasında ticaret, ulaşım ve etkileşimi mümkün kılmaları nedeniyle sıklıkla Avrupa toplumlarının karşılıklı işbirliğine yardım eden doğal unsurlar olarak değerlendiriliyor.

Bu tasarımların arka planında ise Avrupa ülkeleri denildiğinde ilk akla gelen ikonik tarihî yapılar değil, Brüksel ve Frankfurt gibi şehirlerde bulunan Avrupa Birliği kurumlarının görselleri yer alıyor. Bu şekilde tasarımların belirli bir ülkeyi öne çıkarmamayı amaçlayan dili görece korunmaya çalışılırken, kıtayı düşündüğümüzde ilk akla gelmeyen daha modern ve bürokratik yapılar aracılığıyla Avrupa Birliği'nin kurumsal kimliği vurgulanmış. Böylece doğa ve kurumlar gibi iki kavram bir araya getirilerek daha evrensel bir konsept oluşturulmuş.

Fakat bu iki tasarımın da şu an hâlâ kullanımda olan mimari konseptli eurolardan önemli bir farkı var; o da daha tarafsız ve apolitik olması için büyük çaba harcanmış bir konseptten ortak değer idealleri ve Avrupa politikalarına göndermelerde bulunan tasarımlara geçiş yapılması. Bu geçiş, esasında Avrupa Birliği'nin sloganı olarak kabul gören "çeşitlilik içinde birlik" anlayışını da, daha ortak bir birliktelik fikrini öne çıkararak güncelliyor gibi. 

Böylece Avrupa Birliği, 2008 krizinden Brexit'e, toplumsal kutuplaşmanın artışından Ukrayna Savaşı'na kadar uzanan belirsizlik dönemini, toplumu ortak gündem, sosyal birliktelik ve kurumsal güven etrafında biraz daha Avrupa'ya kenetlemeye çalışarak aşmayı hedefliyor. İşte Avrupa Birliği'nin sahiplendiği bu güncellenen Avrupa anlatısı da ilerleyen yıllarda kıta Avrupası'nda yaşayan milyonlarca insanın cüzdanına girmeye hazırlanıyor.