Avrupa’nın doğal gaz endişesi

Rusya merkezli enerji şirketi Gazprom’un, kompresör istasyonundaki gaz türbini sorunlarını gerekçe göstererek Kuzey Akım 1’in kullanılabilir kapasitesini geçtiğimiz hafta %40’a kadar düşürmesi; Avrupa’nın enerji tedarikine dair endişelerini artırdı. Kıtada gaz stoklarının doluluk oranı yaklaşık %55 düzeyinde seyrederken bu oranın ekim ayında %80, kasımda ise %90’a ulaşması hedefleniyor.

Öte yandan, Rusya’nın Avrupa’ya sağladığı doğal gaz miktarını kısmasıyla gösterge gaz fiyatları geçtiğimiz hafta %43 artmıştı. Fiyatlar bu haftaya da %8 yükselişle başladı. Avrupa’da enerji fiyatlarındaki artış Eylül 2021’den bu yana sürüyor. Fiyat artışları, geçtiğimiz şubat ayında dengelense de Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden bu yana durdurulamıyor.

Tedarikte yaşanan düşüş hızlandıkça Avrupa genelinde sınırlı dağıtım ihtimali ve gaz tasarrufu önlemleri daha yüksek sesle tartışmaya açılıyor. Peki mevcut enerji bağımlılığı tartışmaları ile değerlendirildiğinde Avrupa’yı yakın gelecekte nasıl bir senaryo bekliyor? Alternatifler neler? 

Avrupa’nın enerjide Rusya’ya bağımlılığı

Avrupa’da kömür kullanımı 1965’ten bu yana azalırken doğal gaz ve yenilenebilir enerjinin tüketimdeki payı artıyor. Fakat gaz kaynaklarının sınırlı oluşu, kıta ülkelerini bir diğer taraftan da dışa bağımlı hâle getiriyor. 

• Rakamlar ne söylüyor? 2021’de Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin doğal gaz ithalatının %45’i (155 milyar metreküp) Rusya’dan gerçekleştirildi. Bu rakam, toplam enerji tüketiminin yaklaşık %40’ına denk geliyor. Rusya’dan en fazla gaz ithalatı gerçekleştiren ilk üç ülke ise sırasıyla Almanya, İtalya ve Hollanda.

Avrupa ülkelerinin doğal gazda Rusya’ya bağımlılığı elbette uzun yıllara dayanan bir tartışma konusu. Son bir yıla baktığımızdaysa iki temel kırılma noktası var.

İlki, enerji fiyatlarındaki yükselişin ilk sinyallerini aldığımız Ekim 2021’deki tartışmadan kaynaklanıyor. Rusya’dan doğal gaz ithalatı, genellikle 10-25 yıl süreli uzun vadeli ya da belirli miktarda gaz alımları için tek seferlik anlaşmalarla gerçekleştiriliyor. Ekim 2021’de, Rusya’nın uzun vadeli anlaşmalardaki taahhütleri yerine getirdiği fakat “Kuzey Akımı 2” boru hattının onay sürecini hızlandırmak için doğal gaz arzını sınırladığı belirtiliyordu. İddiaları, ülkelerin açıklamaları izledi ve enerji fiyatları artmaya başladı. Bu sırada Avrupa enerji stoklarındaki kullanım kapasitesi %75 düzeyindeydi. 

İkinci kırılma noktası ise Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, sonrasında uygulanan yaptırımlar ve doğrudan “Kuzey Akım 2” projesiyle ilgili. Baltık Denizi'nin altından geçerek Rusya doğal gazını Almanya üzerinden Avrupa’ya taşıması planlanan Kuzey Akım 2 projesi ile 26 milyon haneye doğal gaz sağlanması planlanıyordu. Kıtanın doğal gaz bağımlılığını artırması endişesiyle karşı çıkılsa da projenin montaj işlemleri sonlandırılmıştı ve 2022’de hayata geçirilmesi bekleniyordu. Fakat Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından Almanya Başbakanı Olaf Scholz, projenin devam edemeyeceğini söyledi ve proje sonlandırıldı. 

• Kuzey Akım 2 endişesi: Projeye karşı çıkanlar, Rusya’nın 2006’da Ukrayna ile yaşadığı finansal sorunları nedeniyle Ukrayna üzerinden sağlanan gaz akışını durdurmasını örnek gösteriyordu. Bu olay sonrasında başta Slovakya, Avusturya ve İtalya olmak üzere doğu Avrupa’da enerji kıtlığı yaşanmıştı.

Alternatifler ne olabilir?

Fiyat artışları devam ederken alternatiflere dair tartışmalar da yoğunlaşıyor. Alternatif arayışlarını 4 başlıkta derleyebiliriz. Fakat Avrupa ülkelerinin enerji çeşitliliğini artırma ya da alternatif gaz rotalarından faydalanma arayışının çok daha uzun bir geçmişinin olduğunu da belirtmek gerek. 

• LNG: Enerji çeşitliliğinde sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ilk seçenekte yer alıyor. Ocak-Nisan 2022 döneminde ABD’nin LNG ihracatının %74’ü Avrupa’ya gerçekleştirildi. Geçen yıl bu oran %34’tü. Süreçte Katar, ek rezervler sağlayarak Birleşik Krallık’a destek oldu, Almanya ve İtalya ile iş birliği anlaşması imzaladı. 
• Kömür kullanımı: Avrupa Yeşil Mutabakatı çerçevesinde 2050 itibarıyla kıtanın iklim-nötr hâle getirilmesi ve 2030’da kömür kullanımının sonlandırılması hedeflenirken; elektrik üretiminde doğal gaz kullanmak yerine kömür enerjisi ile çalışan santrallerin yeniden kullanıma açılabileceği dile getiriliyor.
• Yenilenebilir enerji: Gelişmeleri, Avrupa’nın yenilenebilir enerjiye geçişini hızlandıracağı yönünde yorumlayanlar da var. Güneş ve rüzgar enerjisinin yanında temiz hidrojene dayalı yakıtların kullanılması da bu kapsamda değerlendiriliyor. Bu seçenek, Rusya’nın doğal gazına bağımlılığa karşı da önerilen yapısal bir çözüm. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen de dünkü açıklamasında yenilenebilir kaynak yatırımlarına daha çok odaklanacaklarını söyledi. 
• Alternatif doğal gaz kaynakları: Alternatif rota arayışlarında İsrail, Kıbrıs, Mısır öne çıkıyor. Von der Leyen, bu kapsamda yakın zamanda gerçekleştirdiği Doğu Akdeniz gezisine dikkat çekiyor. Norveç ve Azerbaycan’ın, Ukrayna işgalinden önce dâhi Avrupa’ya alternatif sunmak için üretimlerini artırdıkları belirtiliyor.

Rusya’nın son bir yılda doğal gaz tedarikinde Ukrayna’yı by-pass etmeye çalıştığı görülüyor. Bu durum doğrudan Slovakya, Avusturya ve İtalya’yı etkiliyor.