Cinsiyet ayrımına meydan okuyan yazı tasarımları

^{Beatrice Caciotti'nin tasarladığı Bumpy adlı değişken font.}

Dilde cinsiyet ayrımı üzerine tartışmalar yeni değil. 2017 yılında, Annabelle Timsit, The Atlantic’te bir dilin yapısını değiştirmenin kadının toplumdaki statüsünü iyileştirebilme potansiyeli üzerine bir makale yazmış, bu makale 5Harfliler adlı ağ sayfası tarafından Türkçeye tercüme edilmişti. Daha sonra Laura Pitel, Financial Times’ta yazdığı yazıyla Türkçenin cinsiyetsiz zamirlere sahip olmasının, insanları daha kapsayıcı bir düşünceye teşvik ettiğini belirtmiş ve Türkçe üzerinden dilde cinsiyet ayrımı üzerine bir tartışma yürütmüştü. 

Özellikle ⁠Fransa’da hararetli bir şekilde yapılan tartışmalar, sözcükleri eril ve dişil olarak sınıflayan bir dil olan Fransızca üzerinden daha da görünür hâle geldi. Yazı tasarımcılarının ilgi göstermesiyle bu tartışmaları, harf biçimleri üzerinden nasıl cinsiyete dayalı yargıda bulunduğumuza ve bunun çeşitli cinsiyet klişelerini nasıl devam ettirdiğine dair yazı tasarımcısı Marie Boulanger’nin “XX, XY: Sex, Letters and Stereotypes” başlıklı kitabı takip etti. Boulanger, tipografinin tasarımdaki cinsiyetçi klişeleri ve önyargıları güçlendirmek için nasıl tehlikeli bir araç olabileceği üzerinde duruyordu. Ona göre harfler, çağrışım yoluyla erkek veya kadın olarak anında algılanan işaretler haline geliyor ve bu durum, odağı yazıyüzlerinin biçimsel niteliklerinden uzaklaştırıyordu. Kitabında gliflerin tipografik anatomisini inceleyen, onlara neden erkeksi veya kadınsı nitelikler atfettiğimizi açıklayan Boulanger, tasarım endüstrisindeki bu önyargılara meydan okumanın önemli olduğunun altını çizdi.

Angela Riechers ise Boulanger’nin kitabına da değindiği cinsiyetsiz bir dilin kendine özel gliflere ihtiyacı olup olmadığını sorgulayan yazısında, bu sorgulamalar sonucunda ortaya çıkan çeşitli yazı tasarımlarına yer vermiş. Verdiği örneklerden biri, yazı tasarımcısı Beatrice Caciotti’nin toplumsal cinsiyet klişelerine meydan okumak için tasarladığı değişken yazıtipi Bumpy... Kadın hedefli ürünlerin daha yumuşak görünmesi için yapılan baskıyı umursamayan Bumpy, yoğun biçimler ve kıvrımlı iç gliflerle ikiliği önlemek için değişken hale getirilmiş.

^{Sarah Gephart’ın, cinsiyetçi zamirlerin cinsiyetsiz gliflerle değiştirilmesini sağlayan yazı tasarımı.}

Riechers’ın yazısında değindiği bir diğer örnek, Sarah Gephart’ın 2018 yılında tasarladığı cinsiyetten bağımsız bir glif. Bu projede, açık kaynaklı bir yazıyüzü olan Source Sans Pro’yu kullanan Gephart; dizgi esnasında bir kullanıcı İngilizcedeki he, she, his, her gibi cinsiyete dayalı bir zamir yazdığında bu zamirleri otomatik olarak cinsiyetten bağımsız glifiyle değiştirecek şekilde yazıyüzünü programlamış.

^{Zach Bokhour’ın Inform adlı alfabe tasarımı.}

Zach Bokhour ise harf biçimlerinde cinsiyete ilişkin görsel varsayımlara dikkat çekmek için erkeksi başlayıp kadınsı biçimlerle biten Inform adlı teorik bir alfabe geliştirmiş. Bir diğer yazı tasarımcısı Mathilde Quentin, çeşitli düzenlemeler ve dilde yaptığı manipülasyonlar ile Fransızcadaki cinsiyetçi ayrımı çalışmalarında vurgulamış. Quentin, verdiği bir röportajda bu konuda hâlâ yapılacak çok şey olduğunu söylüyor. 

Bu konu üzerindeki en güncel örnek ise popüler yazı evlerinden Klim Type Foundry’nin yeni yazıyüzü Epicene. 18. yüzyıl tipografları Johann Michael Fleischmann ve Jacques-François Rosart’tan ilham alan Epicene, kelime olarak cinsiyet ayrımından yoksun olmak, her ikisinin veya hiçbirinin yönlerine sahip olmak anlamına geliyor. İsmin ilham kaynağı, Susan Sontag’ın Notes On “Camp” başlıklı makalesi. Tanıtım duyurusunda Epicene’in kültürel olarak bir cinsiyetinin olmadığının vurgulanması ise dikkat çekici.