Barınma Hak Mıdır?

Ülkece karşılaştığımız sorunları ele alırken ilk olarak Anayasaya bakmak/yönlendirmek gibi bir özelliğim var (iç ses: her şeyin başı Anayasa). Bir haktan bahsediyorsak temel hak ve hürriyetlerimizin güvence altına alındığı Anayasaya bakmak ile başlamak kaçınılmaz. Peki Anayasamız barınma hakkına ilişkin bir şey söylüyor mu? Anayasada “barınma hakkı”nı kavram olarak göremeseniz de, md. 57 ile konut hakkının düzenlendiğini görüyorsunuz. Anayasa md. 57 uyarınca “Devlet, şehirlerin özelliklerini ve çevre şartlarını gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır, ayrıca toplu konut teşebbüslerini destekler.” Bu madde Devlet’e herkese konut sağlama yükümlülüğünü getirmiyor ama kişilerin konuta erişim sağlayabilmeleri için tedbir alma ödevini yüklüyor. Fakat unutmamak lazım. Anayasa’nın 65. maddesi ekonomik ve sosyal haklar bakımından Devlet’in bu ödevlerini “mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde” yerine getirmesi alanını sağlıyor. Yani barınma hakkının varlığını kabul etsek de Devlet’in, bazı durumlarda yeterli mali kaynağı olmadığını söylemesi de ihtimal dahilinde. Bu arada, bu yazı için araştırma yaparken 1961 Anayasasında konut hakkının “Devlet, yoksul veya dar gelirli ailelerin sağlık şartlarına uygun konut ihtiyaçlarını karşılayıcı tedbirleri alır” hükmü ile düzenlendiği fark ettim. Bu yazının konusu olmamakla birlikte bana iki madde arasında önemli farklar var gibi geldiği için bu maddeyi de sizinle paylaşmak istedim.

Anayasa md. 57’de yer alan konut hakkı bir yana, öğrencilerin barınma hakkını konuşurken yalnızca bu madde ile sınırlı kalmamalıyız. İçinde bulunduğumuz durum itibariyle başka sorular da sormak gerekiyor. Sizce yurt bulamayan öğrenciler Anayasa md. 42 ile güvence altına alınan eğitim haklarından ya da md. 130 ile kurulması öngörülen üniversitelerden faydalanabiliyor mu? Ya da yurtsuzluk Anayasa md. 58’de yer bulan gençlerin korunması görevi ile bağdaşıyor mu? Bana buradan pek öyle gözükmüyor.

Hak konuşuyorsak ululsararası hukuktan da bahsetmek lazım. Konut hakkı uluslararası hukuk ile de güvence altına alınmış durumda. Konut hakkı İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (Universal Declaration of Human Rights) (bkz. md. 25) ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights) (bkz. md. 11) ile de “right to housing” adı altında düzenlenmiş durumda. Anayasa düzenlemelerinden bahsederken ben merak edip Constitute Project’in internet sitesinden diğer ülke Anayasalarına da baktım. (Bu websitesinden ülkelerin Anayasalarına ulaşabilirsiniz. Güncelliğinden emin olamasam da faydalı olduğunu düşünüyorum. Hem konu özelinde de arama yapabiliyorsunuz.) Örneğin İsveç Anayasası idareye konut hakkını güvence altına alma yükümlülüğünü yüklerken (“…the public institutions shall secure the right to employment, housing and education…”), Güney Afrika Anayasası da Devlet’e konut hakkına ilişkin olarak kendi imkanları ölçüsünde tedbir alma yükümlülüğü yüklemekte (“Everyone has the right to have access to adequate housing. The state must take reasonable legislative and other measures, within its available resources, to achieve the progressive realisation of this right”). Meksika Anayasası ise her ailenin yeterli ve temiz konuta ulaşım hakkı olduğunu belirttikten sonra bu amaca erişimin sağlanmasını kanuna bırakmakta (“Any family has the right to enjoy a decent and respectable house. The law will set the instruments and supports necessary to achieve such objective”).