Başka bir kader yoksa: Çocuklara verilecek cezaların artırılmasının sonuçları ne olabilir?

Hakları savunmak, hele ki ortada yaşam hakkı gibi kutsal bir hak da söz konusuyken çok güçtür. Hele ki yaşam hakkı elinden alınan bir çocuk üzerinden tartışma yürütülüyorsa…

Misal idam cezası gibi, hadım etme politikaları gibi uygulamaların neden insan haklarına aykırı olduğunu anlatabilmek için adalet sisteminden örnekler verip durursunuz. İçinizden bazen farklısı geçer. İçiniz yanar… Ama yine de hakikatte ısrarcı olursunuz. Büyük bir kalabalıktan olmadık sözler işitme pahasına, karıncayı incitmemiş olsanız bile en ağır eylemleri yapanlarla aynı kefeye konulmak pahasına hakikatte ısrarcı olursunuz.

Hakları savunmak zordur. Ancak hakikati savunmak, sadece bugün için değil, yarın için de gereklidir ve aksi bir durumda yaşanacak felaketler de bellidir.

Hak savunucuları, uzun bir süredir “suça sürüklenen çocuk” kavramının neden sadece cezalar üzerinden konuşulmaması gerektiğini anlatmaya çalışıyor. Bunun karşılığında en ağır hakaretlerle, tehditlerle, suçlamalarla karşı karşıya kalıyorlar. Buna rağmen, çocukların haklarını korumak için doğru bildiklerini söylemeye devam ediyorlar.

Bir suçun nasıl cezalandırılacağı konuşulduğunda, mağdurlara sorduğunuzda alacağınız yanıt bellidir. Doğal ve haklı olarak, karşıdakinin olabilecek en ağır cezayla cezalandırılmasını isterler. Bu nedenle sıkça “idam” cezası tartışmaları da yapılır.

Karşı çıkanlar, yaşam hakkının ortadan kaldırılmasının bir ceza değil, bir yok ediş biçimi olduğunu söyler. Ve bazen, anlaşılmadıklarında, anlaşılabilmek adına hatalı biçimde verilen idam kararlarını örnek de gösterirler.

• Hepsi zordur bu tartışmaların. Mağdurun çektiği acıyı biraz olsun hafifletmek, gerçekten caydırıcılığı sağlamak, gerçekten yeniden suç önlenmesinin önüne geçmek... Bu nedenle özellikle çocukların işlediği suçlar söz konusu olduğunda konuşmaya verilecek cezalardan çok önleyici tedbirlerden başlanır.

Türkiye gibi neredeyse yarım milyon çocuğun yolunun bir biçimde adliyelerden geçtiği bir ülkede ise bu tartışmaları yürütmek iyiden iyiye zorlaşır.

Ahmet Minguzzi’nin akranı bir grup tarafından öldürülmesinden bu yana Türkiye, çocuk suçlulara verilen cezaları konuşuyor. Suç makinesine dönüşmüş bu çocuklara düşük cezalar verilmesinin durmadan yeni ve daha ağır suçlar işlenmesine neden olduğunu söyleyenler, ağırlaştırılmış müebbet dahil her türlü cezanın verilmesini istiyor.

Buna karşı çıkanlar ise İnfaz Kanunu’na işaret ediyor. Kanunun zaten yetişkin suçlulara bile doğru düzgün cezalar öngörmediğini, meselenin de böyle çözülemeyeceğini söylüyor. Söylemekle yetinmiyor, dünyadan örnekler vererek yeni modeller de sunuyor. Bütün bu önerilere rağmen iktidar, çocuklara verilecek cezaların artırılmasını içeren bir yasa teklifini TBMM’ye sundu. 

Teklifi şöyle özetleyebiliriz:

• 12-15 yaş arasında olup suç işleyenler, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yetenekleri varsa, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının gerektirdiği hâllerde 13 yıldan 18 yıla, müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde 10 yıldan 12 yıla kadar hapis cezasına mahkûm edilecek. Diğer cezaların yarısı indirilecek ve bu halde her fiil için verilecek hapis cezası 9 yıldan fazla olamayacak.
• 15-18 yaş arasındakiler hakkında ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde 19 yıldan 27 yıla, müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde 15 yıldan 18 yıla kadar hapis cezasına hükmolunacak. Diğer cezaların üçte biri indirilecek ve bu halde her fiil için verilecek hapis cezası 15 yıldan fazla olamayacak.
• Somut olayda kasta dayalı kusurun ağırlığı, güdülen amaç ve saik, suçun işleniş şekli ve daha önceden kasıtlı bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkum edilmiş olma hususlarından biri ya da birkaçı göz önünde bulundurularak kasten öldürme ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçlarını işleyen 15-18 yaş grubundaki çocuklar hakkında ceza indirimi yapılıp yapılmayacağı, 12-15 yaş grubundaki çocuklara ise bir üst grubun ceza rejiminin verilip verilmeyeceği hakimin takdirine bağlı olacak. Böylece 15-18 yaş arasındakilere yetişkin gibi ceza verilebilecek.
• 15 yaşın üzerindekiler birden fazla suç işlerse her suçtan ayrı ceza alacak. 
• Aile hukukundan doğan bakım, eğitim veya destek olma yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişi için şikayet üzerine öngörülen "1 yıla kadar" hapis cezası, "3 aydan 2 yıla kadar" şeklinde düzenlenecek. 
• Çocuk hükümlülerin hapis cezalarının doğrudan çocuk eğitimevlerinde infazına başlanması yerine infaza çocuk kapalı ceza infaz kurumlarında başlanması sağlanacak. Çocuklar eğitimevine değil, cezaevine gönderilecek. 

Daha önce bu tartışmaya baroların çocuk hakları komisyonları, hukukçular, çocuk alanında çalışan sivil toplum örgütleri de katılmış; 60’ı aşkın kurumun imzasıyla TBMM’ye öneriler sunulmuştu.

“Çocuklar için Adalet Ortak Çağrı Grubu” adı altında toplanan bu kurumlar, yeni teklifle ilgili de çarpıcı bir açıklama yaptı. İtirazları şöyle özetleyebiliriz:

• Çocukları korumanın yolunun cezaları artırmaktan değil, sosyal destek ve önleme mekanizmalarından geçtiğini defalarca ifade ettik. Bugün görüyoruz önerilerimizin hiçbiri dikkate alınmadı. 
• Bugün Meclis gündemindeki teklif çocuk haklarını güçlendirmiyor; çocukları korumayı değil daha fazla cezalandırmayı, desteklemeyi değil hapsetmeyi hedefliyor. 
• Çocuklar korunması gereken hak özneleri olarak değil, cezalandırılması gereken bir güvenlik meselesi olarak görülüyor. 
• Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi Türkiye’ye ceza sorumluluğu yaşının en az 14’e yükseltilmesini tavsiye ederken, biz bugün 12 yaşındaki çocukların kapalı ceza infaz kurumlarına gönderilmesini tartışıyoruz. 12 yaşındaki bir çocuk hâlâ zorunlu eğitim çağındadır. Devlet bir yandan çocukların okulda kalmasını zorunlu tutarken, diğer yandan onları okuldan alıp kapalı kurumlara göndermeyi çözüm olarak sunuyor.
• Çocukların yetişkinler gibi yargılanmasını öngören bu yasa teklifi, çocuk adalet sistemini cezalandırıcı bir çizgiye sürüklerken, çocukluk kavramını da tartışmaya açıyor.
• Çocukluğun hukuki güvencelerini ortadan kaldırarak, çocukların evlilik yoluyla istismarının, çocuk işçiliğinin, eğitimden kopmaların ve çocukların yetişkin sorumluluklarıyla karşı karşıya bırakılmasının meşrulaştırılmasının da taşlarını döşüyor.
• Bu bir çocuk koruma politikası değildir: Bu, çocuklardan vazgeçme politikasıdır! Cezalandırıcı yaklaşımın sonuçlarını yasa çıkmadan görmeye başladık. 
• Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’nun Tekirdağ Karatepe Çocuk ve Gençlik Kapalı Ceza İnfaz Kurumu Ziyaret Raporu’na göre 288 çocuk kapasiteli kurumda 432 çocuk tutuluyor. Çocuk hapishaneleri daha yasa çıkmadan dolup taşıyor. Soruyoruz: Eğer daha fazla çocuğu hapsetmek çözümse, neden çocuk hapishaneleri dolup taşıyor?
• Eğer daha ağır cezalar işe yarıyorsa, neden suça sürüklenen çocuk sayısı azalmıyor?
• Eğer bu bir koruma politikasıysa, çocuklar neden hâlâ korunamıyor? Çünkü sorun çocuklar değil.  
• Meclis Araştırma Komisyonu’nun çocuk mahpuslarla yaptığı görüşmeler de bunu açıkça ortaya koyuyor. Çocukların yarısından fazlası eğitimden kopmuş durumda. Bir çocuk “Annem, babam ölmeseydi suça karışmazdım” diyor. Bir başkası, “Okula gitseydim ya da okulda başarılı olsaydım bu suçları işlemezdim” diye anlatıyor. Bir başka çocuk ise “Daha zengin olsaydım bunu işlemezdim” diyerek yaşadığı gerçeği özetliyor. 
• Çocuklara kulak vermek gerçeği tüm açıklığıyla ortaya koyuyor.  Sorun; yoksulluk, eşitsizlik, eğitimden kopuş, sosyal hizmetlerin yetersizliği, çocukların maruz bırakıldığı ihmal, istismar ve şiddettir. Adli sisteme giren çocuklar bu sorunların nedeni değil, sonucudur. 
• Çocukları bu yapısal sorunların faili gibi göstermek ve çözümü kapatılmalarında aramak, devletin çocukları koruma yükümlülüğünden vazgeçmesi anlamına gelir. 

Zor bir tartışma değil mi? Bir tarafta çocuğunu kaybetmiş aileler, suç makinesine çevrilmiş çocuklar, çocukları bünyesine alan çeteler; diğer tarafta bu yöntemin çok daha fazla çocuğun suça karışmasına yol açacağını, sorunları çözmeyeceğini dile getiren uzmanlar.

Türkiye gibi bir ülkede çok daha zor. Zira istatistikler her yıl suça sürüklenen çocuk sayısının katlanarak arttığını gösteriyor.

Bir yanda da yasalar var. Her iki-üç yılda bir cezaevlerini boşaltmak adına örtülü aflar çıkartılırken, toplum tepkisini dindirmek adına bazı suçların cezaları ağırlaştırılıyor. Ama İnfaz Kanunu bu hâldeyken cezaların ağırlaştırılması da anlamlı bir sonuç üretmiyor.

Tek başına cezaların ağırlaştırılmasının yetişkinler açısından caydırıcı olmadığı da ortada. Öyle olsa cezaevleri dolup taşmaz, örtülü aflardan kısa süre sonra aynı sayılara ulaşılmazdı.

Öyle olsa hemen her gün önümüze bir şiddet videosu düşmez; kadın cinayetleri, tecavüz, istismar sayıları biraz olsun azalırdı.

Böyle olmuyor. Çocuklar için olmayacağı da ortada. 

Çocuklar bütün olumsuz koşullar nedeniyle suça gerçekten sürüklenirken ve başka bir kader biçilmezken çocuklara, bütün iktidar dönemlerinde olduğu gibi iktidar yine en kolay yöntemi seçiyor. Birileri sussun diye, tepki azalsın diye, bir sonraki olayda tepkiler yükselmesin, kağıt üzerinde de olsa ağır cezalar verilebilsin diye sorunun kaynağına inmek yerine bu yöntemlere başvuruyor.

Hep birlikte bunların sonuçlarını göreceğiz… Bir sonraki yıl yaşanacakları, sayıları, olayları… Kesin olan, şimdiden suça bulaştırılmış çocukların kanunları okuyup, girdikleri bu yollardan cayamayacakları… Başka bir kader yoksa kimsenin de yolunu değiştirme ihtimalinin bulunmadığı…