Lübnan'da insani kriz

(Çizim: Olçar Yiğen) 

Lübnan, Ağustos 2020'de iki yüz on iki kişinin ölümüne ve altı binden fazla kişinin yaralanmasına neden olan liman patlamasının yaralarını henüz sarabilmiş değil. Patlamayla ilgili soruşturma, dokuz aylık sürecin ardından sonuçsuz kaldı. Ülke 1975 - 1990 arasında süren şiddetli iç savaştan bu yana, en kötü kriz ile karşı karşıya durumda. Ülkede resmi kur, bankaların işlem kuru ve karaborsa şeklinde üç ayrı döviz kuru göze çarpıyor. Kayıtdışı piyasalarda Lübnan lirası, son 18 ayda en az yüzde 90 değer kaybederken, gıda enflasyonu da yüzde 400 seviyesine ulaştı. COVID-19 ile mücadelesinde de zor günler yaşayan 7 milyon nüfuslu ülkede, en az 540 bin kişi hastalığa yakalanırken, yaklaşık 8 bin kişi ise yaşamını yitirdi. Piyasadaki döviz kıtlığı neticesinde ilaç ithalatının durması ve salgın nedeniyle yaygınlaşan tıbbi ürün kaçakçılığı ise sorunu derinleştiriyor.

Ülke genelinde ilaç ve yakıt temininde kıtlıklar yaşanırken, Lübnan'da hemen her gün görülen elektrik kesintileri ise günde 12 saati bulabiliyor. Geçtiğimiz Nisan ayında, Suudi Arabistan'ın uyuşturucu kaçakçılığı nedeniyle ülkeden meyve ve sebze ihracatını durdurması ile yaşanan döviz kıtlığı iyice derinleşti. Geçmişinden yolsuzluğu bir türlü silemeyen Lübnan'da halk, birkaç litre benzin almak için bile çok uzun saatler sıra beklemek zorunda kalıyor. Uluslararası Şeffaflık Örgütü'nün derlediği Yolsuzluk Algı Endeksi sonuçlarına göre Lübnan, 180 ülke arasında 149. sırada yer alıyor.

İhtiyaç sahiplerine verilen sübvansiyonlar ise azalan döviz rezervlerini eski haline getirmek adına geri çekilmeye başlandı. Haziran 2020'de istifa edene dek Maliye Bakanlığı danışmanı olan Henri Chaoul verdiği bir demeçte, mevcut Lübnan yönetimini “cehenneme giden ve son istasyona ulaşmak üzere olan bir trene” benzetti. Chaoul ayrıca, "Lübnan’daki eski iş modelinin, eski yönetim modelinin birçok düzeyde tamamen başarısız olduğu açık. Yeniden inşa etmemiz gerekiyor." şeklinde görüş bildirdi. Dünya Bankası tarafından yayınlanan Lübnan Batıyor başlıklı raporda, "Lübnan'ın şiddetli ekonomik ve mali krizinin, dünyanın 150 yıldan fazla bir süredir gördüğü en kötü krizlerden biri olmaya aday olduğu" belirtiliyor.

Geçici hükümetin Başbakanı Hasan Diab geçtiğimiz günlerde, "Lübnan kapsamlı bir çöküşün eşiğine geldi" şeklinde bir açıklama ile ulusa seslendi. Başbakan Diyab, 1.2 milyar dolarlık tahvil ödemesini askıya aldıklarını duyurdu. Böylece uzun yıllardır devam eden yolsuzluğun tetiklediği ekonomik kriz ve liman patlaması ile sarsılan ülke, tarihinde ilk kez temerrüde düşmüş oldu. Diab ayrıca, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri'ne hitaben yazdığı mektupla, eski Başbakan Refik Hariri'nin 2005 yılında düzenlenen suikast sonucu öldürülmesinin ardından faillerin yargılanması üzere kurulan Uluslararası Lübnan Mahkemesi'nin çalışmalarını sürdürebilmesi için finansal destek istedi.

Beyrut patlamasının hemen ardından Diab’ın istifa etmesi üzerine, Lübnan'da bir yılda üç ayrı başbakan adayı görüldü. Diab'ın halefi Mustafa Adib yalnızca bir ay sonra istifa etti. Bunun üzerine yeni hükümet kurması için görevlendirilen eski başbakanlardan Saad Hariri ve Lübnan Cumhurbaşkanı Mişel Aun arasındaki anlaşmazlık ise, hükümetin kurulmasına bir kez daha engel oldu. Geçici hükümet ise yeni bir meclis oluşturulan dek görevde kalacak, ancak görüşmeler aylardır çıkmazda. Bir diğer etkili isim olan Lübnan Merkez Bankası başkanı Riad Salameh ise İsviçre ve Fransa makamları tarafından zimmetine para geçirme ve karapara aklama şüphesiyle soruşturma altında. Ülkenin önde gelen araştırmacı gazetecilerinden Riad Kobaissi, liman patlamasının gerçekleştiği tarihe referansla "4 Ağustos'ta Lübnan'da olan şey, yolsuzluğun tam anlamıyla yüzümüzde patlamış olmasıdır." yorumunda bulunuyor.