(Görsel: Sedat Suna, EPA aracılığıyla)İklim değişikliği ile mücadelenin ilk adımı 1992'de Brezilya'nın Rio de Janeiro şehrinde düzenlenen konferansta atıldı. Birleşmiş Milletler'in (BM) Dünya Zirvesi adı altında düzenlemiş olduğu bu konferansta, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kabul edildi. Söz konusu sözleşmenin yürürlüğe girdiği 1994 yılından itibaren de her yıl, Taraflar Konferansı (COP) <a fr-original-style="" href="https://unfccc.int/process/bodies/supreme-bodies/conference-of-the-parties-cop" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">düzenleniyor</a>.BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) en üst düzeyde karar alma forumu olan COP’ta, imzacı hükümetler iklim değişikliği ve etkilerinin nasıl ortaklaşa ele alınacağını tartışmak ve üzerinde anlaşmak üzere biraraya geliyorlar. COP’un tarafları ise <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_%C4%B0klim_De%C4%9Fi%C5%9Fikli%C4%9Fi_%C3%87er%C3%A7eve_S%C3%B6zle%C5%9Fmesi" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">UNFCCC</a>, <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Kyoto_Protokol%C3%BC" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Kyoto Protokolü</a> veya <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Paris_Anla%C5%9Fmas%C4%B1" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Paris İklim Anlaşması</a>’nı imzalamış olan hükümetlerden oluşuyor. Zirveye; dünya liderleri, bakanlar, müzakereciler, sivil toplum, işletmeler, uluslararası kuruluşlar ve medya mensupları katılıyor.2022 Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı yaygın şekilde kullanılan adıyla COP27, Mısır'ın Şarm El-Şeyh şehrinde, küresel ısınma ve sera gazı salınım oranlarını azaltma amacıyla ve 194 ülkenin katılımıyla gerçekleştirildi. "Doğayı acilen korumadan ve eski haline getirmeden küresel ısınmayı 1,5 derece ile sınırlamanın uygulanabilir bir yolu olmadığının" en üst perdeden dile getirildiği konferans kapsamında; savunmasız ulusların iklim kaynaklı felaketlerden kaynaklanan kayıp ve zararlarını tazmin etmek üzere bir fon oluşturulması hakkında anlaşmaya <a fr-original-style="" href="https://www.un.org/en/climatechange/cop27" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">varıldı</a>.COP buluşmaları, dünyanın iklim değişikliğinin artan aciliyetine yanıt verip vermeyeceğinin kritik bir testi olarak değerlendiriliyor. Yine Birleşmiş Milletler tarafından, iklim değişikliğinin risklerini değerlendirmek üzere 1988 yılında kurulmuş olan <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/H%C3%BCk%C3%BBmetleraras%C4%B1_%C4%B0klim_De%C4%9Fi%C5%9Fikli%C4%9Fi_Paneli" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Hükümetler Arası İklim Değişikliği Paneli</a> (IPCC) ise; küresel emisyonların 2020 ve 2025 yılları arasında düşmesi gerektiğini, ancak gerçekte ise emisyonların yükselmeye devam ettiğini ortaya koyuyor. Küresel ısınmayı 1,5 derece ile sınırlandırma ve böylece hafifletme olanağına sahip olmak için, dünya çapında sera gazı emisyonlarının 2030 yılına dek yarıya inmesi ve 2050 yılına dek ise net sıfıra ulaşması gerekiyor. Oysaki mevcut durumda, söz konusu hedeflerin hala çok uzağındayız. Zira hesaplamalar, bu hızla gidildiği takdirde belirlenen 1,5 derecelik sınıra sadece dokuz yıl sonra ulaşacağımızı ortaya koyuyor.Kayıp ve zarar fonu kurulmasının nihai karar metnine yansıması, iklim krizine karşı en kırılgan ülkeler grubunun otuz yılı aşkın mücadelesinin neticesinde elbette anlamlı bir kazanım. Konferans kapsamında, 2030 hedefini yakalamak adına sera gazı emisyonlarını, pandemi öncesi yıl olan 2019 yılına kıyasla yüzde 43 seviyesinde düşürmek gerektiği de tespit edildi. Ayrıca tüm finansal sistemi dönüştürme ihtiyacı vurgulanırken; söz konusu aktörler, iklim finansmanına erişimi kolaylaştırmaya ve önceliklerini gözden geçirerek faaliyetlerini ölçeklendirmeye çağrıldı. Buna paralel, çok taraflı kalkınma bankaları tarafından, 2025'e dek iklim finansmanı istihdamını üç kat artırma yönünde de bir çağrı yapıldı.G-7 ülkeleri ise, iklim değişikliğinin etkilerinden etkilenen savunmasız ülkelere finansal yardım sağlamak üzere Küresel Kalkan adında yeni bir sigorta sistemi başlatıyor. İlk etapta 200 milyon euro bir finansman sağlanırken; bu finansmanın ilk alıcıları Gana, Pakistan ve Bangladeş olacak. ABD Çevre Koruma Dairesi, petrol ve gaz endüstrisindeki metan seviyesinin, 2005 yılına kıyasla yüzde 87 kadar altına düşmesini gerektirecek şekilde mevzuatını genişleteceğini duyurdu. Dört AB üyesi ülke, Afrika'da iklim uyumu için 1 milyar Euro'nun üzerinde bir kaynak sağlandığını duyurdu. Fransa, Almanya, Hollanda ve Danimarka bu kapsamda bir başlangıç noktası <a fr-original-style="" href="https://cop27.eg/#/news/259/Historic%20Climate%20Deal%20Sealed%20a" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">oluşturdu</a>. Öte yandan, 2009 yılında UNFCCC'ye göre gelişmiş ülkeler sınıfında olan ülkeler; gelişmekte olan ülkelere emisyonlarını azaltabilmeleri ve iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine hazırlanabilmeleri için 2020 yılına dek yılda 100 milyar dolar vermeyi taahhüt etmişlerdi. Yıllık 100 milyar dolarlık bu hedef ise hiçbir şekilde tutturulamadı. Yine de COP27’de bir kez daha görüldü ki; iklim temelli düzenlemeler, kararlar ve uygulamalar ekonomi ve politikanın bir parçası olarak bizimle kalmaya devam edecek.

BM İklim Değişikliği Konferansı, dünyanın iklim değişikliğinin artan aciliyetine yanıt verip vermeyeceğinin kritik bir testi olarak değerlendiriliyor.

COP27: insanlık ve gezegen için başarmak

(Görsel: iStock)Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından küresel boyutta aklanan kara paranın yaklaşık 800 milyar ila 2 trilyon Amerikan doları arasında olduğu, bu rakamın ise küresel hasılanın ortalama yüzde 5'ine denk geldiği hesaplanmaktadır. Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi (UNODC) raporu ise, paralel şekilde suç gelirlerinin küresel hasılanın yüzde 3,6 kadarını oluşturduğunu ve bunun yüzde 2,7'lik kısmının (yaklaşık 1,6 trilyon dolar) aklandığını tahmin etmektedir. Söz konusu rakam ise, Türkiye büyüklüğünde bir ekonominin yıllık bazda yarattığı milli gelirin iki katına tekabül etmektedir.Kara para, yasadışı faaliyetler sonucu elde edilen para, mal veya nakit değerler şeklinde tanımlanmaktadır. Öyle ki dünyada ve Türkiye’de yasadışı yollardan büyük miktarlarda gelir elde edilmektedir. Söz konusu gelirlerin kaynağını çoğunlukla uyuşturucu ve psikotrop maddeler, silah kaçakçılığı, patlayıcı maddeler, kadın ve çocuk ticareti oluşturmaktadır. Bu bağlamda kara para, kaynağına göre iki ana grup içerisinde sınıflandırılabilir. Birinci grupta; başlangıcından itibaren yasadışı faaliyetlerden elde edilen fonlar yer almaktadır. Uyuşturucu ve silah kaçakçılığından kazanılan paralar bu gruba örnek teşkil eder. İkinci grupta ise; başlangıçta paranın kaynağını oluşturan faaliyet yasal olmakla beraber, ardından sahte fatura düzenlenerek veya ilgili belgeleri tahrif ederek yapılan vergi kaçakçılığı neticesinde elde edilen fonlar sayılmaktadır.Nakit yoğun işletmeler, suçluların yasadışı yollarla elde edilen fonları aklamaları için mükemmel bir araçtır. Buna paralel çoğu zaman düzenlenmemiş sektörleri istismar etmeye çalışırlar. Herhangi bir teknolojik gelişmeden ilk yararlananlar onlardır. Karmaşık ürün ve hizmetleri severler. Paravan şirketleri, fonlardan yararlanan gerçek kişiyi tespit etmeyi zorlaştırmak, bazı durumlarda imkansız kılmak için kullanırlar. Anonim kalmalarına izin veren ürün ve hizmetleri ararlar.Fonlarını nasıl ve nereye taşıyacakları sıkı çalışır deyim yerindeyse ödevlerini yaparlar. Yasal düzenlemelerde mevcut boşlukları tespit etmelerine yardımcı olmak ve kara parayı yakalanmadan nasıl aklayacakları konusunda tavsiyeler edinmek için mümkün olan en iyi yetenekleri (avukatlar, muhasebeciler, BT profesyonelleri vb.) kullanırlar.Bir öncül suça dayalı olmasından hareketle kara para aklayıcılar ve diğer suçlular, çoğu zaman işbirliği içinde birbirlerine hizmetlerini(!) sunarlar. Deneyimsiz veya maddi ihtiyacı fazla olan kişileri hedef alarak, onları zorla kurye olarak çalıştırırlar. Bu kişiler de öncül bir suçtan elde edilen kara parayı taşıdıklarını çoğu zaman bilmezler. Öte yandan yasal düzenlemelerin doğası gereği; hem suçlular hem de kara para aklayıcılar, düzenlemelerin her zaman bir adım önündedir. Şayet söz konusu aktörlerle mücadele eden yasal ve idari mercilerin hem ulusal hem de uluslararası düzeyde işbirliği zayıf ise; yakalanmaları son derece zordur.Son olarak, örnek vermek gerekirse en yaygın kullanılan kara para aklama yöntemleri şunlardır:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Paranın çok sayıda ve hızlı şekilde transfer edilmesi: Kural tabanlı işlem izleme sistemlerini tetiklemeden, paraları çok hızlı hesaptan hesaba transfer ederek gerçekleştirilen yöntemdir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Paranın meşrulaştırılması: Bir öncül suça dayalı olan yasadışı fonlar, sırasıyla finansal sisteme yerleştirme (placement) ve bir önceki maddede belirtilen yöntemler vb. doğrultusunda gizlenmek üzere ayrıştırma (layering) aşamalarından geçer. Son aşamada ise kara para, meşru yoldan sağlanan fonlar ile bütünleştirilerek (integration) kaynağı açısından meşru hale getirilir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Şirinleme (smurfing): Toplam meblağın, kural/senaryo tabanlı şüpheli işlem izleme (suspicious activity monitoring) sistemlerine takılmayacak şekilde küçük meblağlara bölünerek, çok sayıda farklı hesaplar üzerinden transfer edilmesi yoluyla aklanmasıdır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çevrimiçi bahis ve şans oyunları: Yasal dayanağı olmayan kişi ve kuruluşlar tarafından düzenlenen hileli çevrimiçi bahis ve şans oyunları aracılığıyla toplanan küçük miktarda fonlar, böylece aslında kazanacağı önceden belirli olan kişilere aktarılır.</li></ul>

Günümüzde, global ölçekte her yıl Türkiye ekonomisinin en az iki katı büyüklüğünde kara para aklanmaktadır.

Kara para aklamanın altın kuralları

(Görsel: Fabrica Coffrini, AFP&nbsp;üzerinden)Dünya Ekonomik Forumu (WEF) her yıl hazırladığı <a fr-original-style="" href="https://www.weforum.org/reports/global-risks-report-2022/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Küresel Riskler</a> başlıklı rapor ile günümüzdeki öncelikli şekilde ele alınması gereken sorunları irdeliyor. Yüzden fazla ülkeden, bini aşkın katılımcının görüşleriyle şekillenen 2022 raporu; yakın, orta ve uzun vadeli risklere dikkat çekerek bunların çözümünde uluslararası iş birliğinin önemini vurguluyor. Geçtiğimiz yılın raporunda ise tedarik zincirindeki bozulmalar, enflasyon, artan kamu borçları, korumacılık ve eğitimdeki eşitsizlikler gibi konular vurgulanmıştı. Bu yılki rapor kapsamında; tedarik zincirindeki sıkıntıların tümüyle aşılamadığı, yükselen enflasyonun dünyanın güçlü ekonomilerini bile tehdit ettiği, kamu borçlarının pek çok ülkenin bütçesinde ağır yükler oluşturduğu, korumacılık eğilimlerinin hız kesmediği ve eğitimdeki eşitsizliklerin sürdüğü göze çarpıyor.WEF&nbsp;tarafından 2006’dan beri hazırlanan raporda, katılımcıların önümüzdeki beş yıl nezdinde en çok dikkat çektiği hususlar, toplumsal ve çevresel riskler şeklinde özetlenebilir. Söz konusu riskler ise, iklim krizini çözmeye yönelik başarısız politikalar, sıra dışı iklim koşulları ve biyoçeşitlilik kaybının yanı sıra; küresel borç krizi ile coğrafi ve ekonomik çatışmalar şeklinde tezahür ediyor. Öte yandan, katılımcıların önemli bir kısmı, mevcut riskleri hafifletmeye dönük girişimleri ise yeterli bulmuyor. Yine raporda küresel boyutta aşı eşitsizliğine ve pandemi kaynaklı ekonomik sıkıntıların sürdüğüne dikkat çekilirken; artan emtia fiyatları, enflasyon ve borçların yarattığı risklerin de altı çiziliyor. Buna göre, pandemi öncesine göre kıyaslandığında 51 milyon kişinin daha aşırı yoksul nüfusa katılacağı hesaplanıyor.Pandemi&nbsp;ile birlikte dijitalleşmeye yönelimin artmasının toplumlar üzerinde etkileri olduğu ve birçok sektörde son derece hızlı bir dijitalleşmenin yaşandığı, çok sayıda çalışanın uzaktan çalışmaya geçtiği; ancak bu durumun “siber güvenliğe dair tehditlerin artmasıyla sonuçlandığı” dile getiriliyor. Buna göre sadece 2020’de kötü amaçlı yazılım kaynaklı saldırılar yüzde 358, fidye yazılımı saldırıları ise yüzde 435 oranında artmış durumda.Araştırmada öne çıkan bir diğer başlık ise, zorunlu göç ve mülteciler hakkında. Katılımcıların yüzde 60’ı bu konuda uluslararası çabaların ya başlamadığını ya da başlangıç aşamasında olduğunu ifade ediyor. 2020 itibarıyla dünyada en az 34 milyon mülteci bulunduğu düşünülürse, gelecek süreçte düzensiz göçler ve mülteciler başlığının küresel çapta riskleri derinleştiren bir başlık olmaya devam edecek gibi görünüyor.Küresel Riskler raporunda ele alınan bir diğer konu da, uzaydaki fırsatlar şeklinde. Son dönemde uzayın keşfine yönelik girişimler artarken, eşzamanlı artan militarizasyon ve silahlanma nedeniyle bu başlıkta da riskler öngörülüyor. Raporda söz konusu risk şu sözlerle tanımlanıyor: “Hızlandırılmış uzay faaliyetinin bir sonucu, uzay enkazının çoğalmasına yol açabilecek ve dünyadaki kilit sistemler için altyapıyı barındıran yörüngeleri etkileyebilecek, değerli uzay ekipmanlarına zarar verebilecek veya uluslararası gerilimleri ateşleyebilecek daha yüksek bir çarpışma riski...”Rapor kapsamında, genel anlamda küresel risklerin yanı sıra, 124 ülkeden binlerce liderin kendi ülkesi için algıladıkları risklere değiniliyor. Adı geçen 124 ülke arasında yer alan Türkiye’deki katılımcılar ise gördükleri en büyük riskleri şu şekilde sıralıyor: İstihdam ve geçim krizleri, Uzun süreli ekonomik durgunluk, Devletlerarası ilişkilerde sıkıntılar, İnsan eliyle çevresel zarar ile teknoloji yönetimindeki başarısızlıklar.

Dünya Ekonomik Forumu’nun hazırladığı raporda; iklim değişikliği, siber güvenlik, uluslararası göç ve uzaydaki rekabet gibi öncelikli şekilde ele alınması gereken başlıklar sıralanıyor.

Küresel Riskler 2022 raporu

(Görsel: FT)21 Şubat 2022'de Rusya Federasyonu, Ukrayna'nın doğusunda 2014'ten bu yana kurulu hükümet dışı bölgeleri (Donetsk Halk Cumhuriyeti ve Lugansk Halk Cumhuriyeti) tanıma kararını <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/putin-ayrilikci-yonetimlerin-taninmasiyla-ilgili-kararini-verdi-2299396" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">onaylamıştır</a>. Takiben, Rus askeri kuvvetlerinin 24 Şubat itibarıyla Ukrayna topraklarında başlattığı işgal nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Avrupa Birliği (AB) ve Birleşik Krallık'ın başını çektiği Batı ülkeleri paktı, söz konusu kararın Ukrayna'nın egemenliğini ve toprak bütünlüğünü tehdit ettiğini belirterek, Ukrayna'daki fiili işgal bölgelerine ve Rusya'ya yönelik yeni yaptırımlar ilan <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/putinin-ukrayna-karari-sonrasi-dunyadan-tepkiler-2299416" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">etmektedir</a>. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), Rusya'nın işgale başlamasından bu yana en az 64 sivilin hayatını kaybettiğini, 176 kişinin de yaralandığını bildirdi. Yarım milyon kişinin ise Ukrayna sınırını geçerek komşu ülkelere sığındığını <a fr-original-style="" href="https://twitter.com/Refugees/status/1498261706631483395" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bildirdi</a>.Tüm bu gelişmeler ışığında 28 Şubat itibarıyla mevcut olan yaptırım düzenlemelerine göre;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fiili işgal bölgelerine doğrudan ya da dolaylı olarak ihracat, ithalat, yatırım yapılması ve bu işlemlerin kolaylaştırılması, finanse/garanti edilmesi, onaylanması yasaklanmıştır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kremlin'e siyasi ve ticari yönden yakın olan bazı oligarklar ile parlamenterler, iş insanları ve subaylar, yaptırım listelerine dahil edilmiş; kendileriyle ve şirketleriyle her türlü işlem yasaklanmıştır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya'nın finans sektörüne yönelik olarak başta Sberbank, VTB Bank, Vnesheconombank, Eximbank, Promsvyazbank, Prominvestbank olmak üzere toplamda 41 ayrı finans kuruluşu ve yüzlerce iştiraki yaptırım listelerine dahil edilmiş; söz konusu kurumlar ile her türlü işlem yasaklanmıştır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yürürlükte olan sektörel yaptırım kararlarının yanı sıra; Rus tahvil piyasasına erişim kısıtlanarak, ikincil piyasalara katılım da yasaklanmıştır. Söz konusu yasak Rusya Merkez Bankası, Ulusal Varlık Fonu, Direkt Yatırım Fonu ve Rusya Maliye Bakanlığı dahil olmak üzere hükümete yöneliktir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">ABD tarafından yayımlanan ve aralarında Credit Bank of Moscow, Gazprombank gibi bankaların da yer aldığı kuruluşlar istisnai olarak ticari işlemlerin gerçekleştirilebildiği Non-SDN listesine eklenmiş ve bu kurumlara yönelik özel bir direktif (<a fr-original-style="" href="https://home.treasury.gov/system/files/126/new_debt_and_equity_directive_3.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Directive 3 EO 14024</a>) düzenlenmiştir. Direktif kapsamında, Non-SDN listesindeki kuruluşlara vadesi 14 günü aşan borç verilmesi, kaynak ve finansman sağlanması yasaklanmıştır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya'nın en büyük finans grubu olan Sberbank ve iştiraklerinin dahil olduğu kuruluşlar, yine ABD tarafından ilk kez devreye alınan CAPTA listelerine eklenmiştir. Söz konusu kurumlara ilişkin özel bir direktif (<a fr-original-style="" href="https://home.treasury.gov/system/files/126/correspondent_accounts_directive_2.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Directive 2 EO 14024</a>) düzenlenmiştir. Buna göre; muhabir hesabı (correspondent account) ve/veya aktarmalı muhabir hesabı (payable-through account) açılması yasaklanmış, ilgili kurumların ve yüzde 50 oranında hissedarı oldukları iştiraklerinin tarafı olduğu işlemlerin gerçekleştirilmesi yasaklanmıştır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya'dan gelecek uçuşlara hava sahası pek çok ülke tarafından kapatılmıştır. Buna istinaden seyahat yasakları ve transit geçiş yasakları ile vize politikasına ilişkin kısıtlamalar devreye alınmıştır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aşağıdaki listelerde yer alan bankaların varlıkları dondurulacaktır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya Federasyonu yurttaşları, AB ülkelerine yatırım ve para karşılığı vatandaşlık ya da oturma izni düzenlemelerinden yararlandırılmayacaktır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya menşeli kamu yayıncıları olan Sputnik ve Russia Today ile bunlara bağlı medya kuruluşlarının AB ülkelerinde yasaklanacaktır. Söz konusu kuruluşların internet siteleri ve uygulamalar üzerinden para kazanmasına Google tarafından engeller getirildi.</li></ul>Ayrıca henüz onaylanmamış ama süreçleri devam eden yasal düzenlemelerin ışığında;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya'nın büyük ölçekli bankalarının, SWIFT sistemi aracılığıyla yasaklanarak; uluslararası bankacılığa erişimi kapatılacaktır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya menşeli şirketlerin piyasalardan finansman sağlamasını zorlaştıracak, bazı sektörler nezdinde yasaklayacaktır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Askeri yönden kullanılabilir nitelikte ürünlerin (çifte kullanımlı mallar) Rusya'ya yönelik ihracat lisansları askıya alınacaktır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Petrol ve doğalgaz çıkarmaya yönelik ekipmanların ihracatını yasaklayan mevzuat hazırlanmaktadır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Her iki ülkenin askeri entegrasyonu göz önünde bulundurularak, yaptırımlar Belarus'a genişletilecektir.</li></ul>SDN Listesinde yer alan Rus bankaları* Listelenen taraflarla ilişkilerin derhal kesileceği ve mal varlıklarının dondurulacağı kişi ve kurumları içerir.<ol fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BANCO VTB AFRICA SA</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BANK DABRABYT JSC</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BANK NATIONAL FACTORING COMPANY JSC</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BANK VTB KAZAKHSTAN JSC</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BELINVESTBANK JSC (BELARUSSIAN BANK OF DEVELOPMENT AND RECONSTRUCTION)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BM BANK PJSC</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">JSC NOVIKOMBANK</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">JSC SAROVBUSINESSBANK</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">JSC SOVCOMBANK LIFE</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">LIMITED LIABILITY COMPANY OZON BANK</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">PAO ROSGOSSTRAKH BANK</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">PJSC BANK FINANCIAL CORPORATION OTKRITIE</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">SOVCOMBANK OPEN JSC</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">VIETNAM-RUSSIA JOINT VENTURE BANK</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">VTB BANK ARMENIA</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">VTB BANK AZERBAIJAN</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">VTB BANK BELARUS</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">VTB BANK EUROPE SE</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">VTB BANK GEORGIA</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">VTB BANK RUSSIA</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">WEST SIBERIAN COMMERCIAL BANK PJSC</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">PROMSVYAZBANK PJSC (PSB)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">VNESHECONOMBANK (VEB)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BANK BELVEB OJSC&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">EXIMBANK OF RUSSIA</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">PROMINVESTBANK&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BANK ROSSIYA</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">IS (INDUSTRIAL SAVINGS) BANK AO</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">JSC GENBANK</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">JSC BANK CHBRR (BLACK SEA BANK FOR DEVELOPMENT AND RECONSTRUCTION)</li></ol>Non-SDN Listesinde yer alan Rus bankaları** Ancak belirli koşullar doğrultusunda ve istisnai olarak işlemlerin gerçekleştirilebildiği kişi ve kurumları içerir.<ol fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">CREDIT BANK OF MOSCOW PJSC</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">GAZPROMBANK JSC</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">JSC ALFA-BANK</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">JSC RUSSIAN AGRICULTURAL BANK</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">CENTRAL BANK OF RUSSIA</li></ol>CAPTA Listesinde yer alan Rus bankaları*** Söz konusu taraflar ile tüm para birimlerini kapsayan şekilde muhabirlik ilişkisini durdurulmasına ve mevcut muhabir hesapların sonlandırılmasına yönelik kişi ve kurum listesini içerir.<ol fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">PJSC SBERBANK OF RUSSIA</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">JSC SBERBANK (UKRAINE)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">OPEN JSC BPS-SBERBANK (BELARUS)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">SBERBANK EUROPE AG</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">SB SBERBANK OF RUSSIA JSC (KAZAKHSTAN)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">SETELEM BANK LIMITED LIABILITY COMPANY</li></ol>

ABD, AB ve Birleşik Krallık'ın başını çektiği Batı ülkeleri, Ukrayna'daki fiili işgal bölgelerine ve Rusya'ya yönelik yeni yaptırımlar ilan etmektedir.

Rusya'ya yönelik yaptırımların tam listesi

SDG Index, ülkelerin Birleşmiş Milletler (BM) Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’na ulaşma konusundaki güncel durumunu değerlendiren dünya çapındaki ilk endekstir. ABD'de Columbia Üniversitesi'nden Prof. Jeffrey Sachs'ın öncülüğünde ve SDG Index'ten Prof. Christian Kroll, Guillame Lafortune, Grayson Fuller&nbsp;ve Finn Woelm&nbsp;tarafından hazırlanan <a fr-original-style="" href="http://unsdsn.boun.edu.tr/sdr2021/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">2021 Sürdürülebilir Kalkınma Raporu</a> yayımlandı.Cambridge Üniversitesi’nin yayımladığı söz konusu <a fr-original-style="" href="https://doi.org/10.1017/9781009106559" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">rapor</a>, 2021 yılında <a fr-original-style="" href="http://unsdsn.boun.edu.tr/surdurulebilir-kalkinma-amaclari/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları</a>’na (Sustainable Development Goals – SDG) yönelik ilerlemeleri ve eksik kalınan noktaları ele alıyor. <a fr-original-style="" href="https://dashboards.sdgindex.org/rankings" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Küresel SDG Endeksi</a> 2015’ten bu yana, ilk kez 2020 yılında pandemiyle birlikte artan yoksulluk oranları ve işsizlik nedeniyle bir düşüş yaşadı. 2021’de ise pandemi koşulları altında yerel ve küresel boyutlardaki eşitsizliklerde artış görüldü. Kriz, kayıt dışı ekonomideki yaklaşık 1,6 milyar&nbsp;çalışanın geçim kaynaklarını ciddi derecede olumsuz etkilemektedir.Öte yandan pandemi, aşıya erişim imkanlarına paralel şekilde; az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerde, etkisini daha sert bir şekilde göstermektedir. Dünya çapında hükümetler, koronavirüs salgınına yanıt olarak 1600’den fazla sayıda kısa vadeli sosyal koruma önlemi uygulamaya koysa da; 2021 itibarıyla hala 4 milyar&nbsp;insan sosyal koruma kapsamında değil. Yine pandeminin bir sonucu olarak, en az 119 milyon&nbsp;kişi aşırı yoksulluğa itilirken; 70 ila 161 milyon&nbsp;kişinin ise açlık çektiği düşünülüyor. Bu olumsuz tablo ise Yoksulluğa Son, Açlığa Son ile İnsana Yakışır İş ve Ekonomik Büyüme&nbsp;başlıklı&nbsp;amaçlar açısından ciddi gerilemeye sebep olmuş durumda.2020 yılında pandemi önlemleri kapsamında uygulanan karantina ile hemen her ülkede üretimin ve diğer ekonomik faaliyetlerin kısa süreli durması neticesinde sera gazı salımı önemli ölçüde azalmıştı. 2021’de ise söz konusu emisyonlarda tekrar bir yükseliş yaşandı. Bu süreç ve devamında yaşanan çevresel tahribat ise İklim Eylemi, Sudaki Yaşam ve Karasal Yaşam amaçlarında ilerlemeyi zorlayan bir tabloya neden oldu. Dijital teknolojiler karantinalar sırasında sosyal hizmetlerin, ödemelerin, okulların ve sağlık hizmetlerinin sürdürülmesinde ve birçok meslek için evden çalışmanın etkili olmasını sağlamada kritik bir rol oynadı.Raporda ayrıca dijital uygulamaların; sosyal kapsayıcılık, ekonomik fırsat doğurma ve halk sağlığı gibi başlıklardaki önemine dikkat çekiliyor. Pandemi ile hayatımıza kesin olarak giren dijital teknolojilerin sağladığı imkânların ise; Eşitsizliklerin Azaltılması, Sağlıklı Bireyler ile Sanayi, Yenilikçilik ve Altyapı amaçlarında ilerlemeye destek olduğu ifade ediliyor.&nbsp;Son olarak, değerlendirmeye alınan 165 ülke arasından 70. sırada olduğumuz endekste, ülkemizin durumuna <a fr-original-style="" href="https://dashboards.sdgindex.org/profiles/turkey" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">değinebiliriz</a>. Türkiye, toplam 17 SDG içerisinde Yoksulluğa Son ve Nitelikli Eğitim amaçlarında ilerleme kaydetmiştir. Ek olarak Açlığa Son, Sağlık ve Kaliteli Yaşam, Temiz Su ve Sanitasyon, Erişilebilir ve Temiz Enerji, Sanayi, Yenilikçilik ve Altyapı, Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar ile Amaçlar için Ortaklıklar başlıklı amaçlarda kısmi ilerleme göstermiştir. Ancak, Eşitsizliklerin Azaltılması amacında ise net bir gerileme yaşanmıştır. Söz konusu amaçların detaylarına ise&nbsp;<a fr-original-style="" href="http://unsdsn.boun.edu.tr/wp-content/uploads/SDR2021_TR_gostergeler.pdf" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">şuradan</a> erişebilirsiniz.

BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’na yönelik 2021 değerlendirme raporu yayımlandı.

Sürdürülebilir kalkınmanın karnesi

(Görsel: Insperity)Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) NYSE veya Nasdaq borsalarında işlem gören en büyük yüz şirkete ilişkin kurumsal yönetim bulgularının yer aldığı <a fr-original-style="" href="https://www.shearman.com/Perspectives/2021/11/Shearman-Releases-19th-Annual-Corporate-Governance-and-Executive-Compensation-Survey" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Corporate Governance &amp; Executive Compensation Survey 2021</a> sonuçları geçtiğimiz günlerde açıklandı. Bu şirketlerden 48 tanesi icra kurulu başkanının (CEO) ve yönetim kurulu başkanı için ihdas edilen pozisyonları ayırmıştır. 29 şirket ise bağımsız yönetim kurulu başkanına sahiptir. 100 şirketten 93’ünün yüzde 75 ve üzerinde bağımsız yönetim kurulu üyesi bulunuyor. Ortalamada, yönetim kurulu üyelik sayısı, 2015 verilerine kıyasla 12.5’ten, 11.6 seviyesine gerilemiştir.99 şirket tarafından ESG, Kurumsal Sosyal Sorumluluk, Sürdürülebilirlik vb. konulara ilişkin uyum raporu yayımlanmıştır. Söz konusu şirketlerin yüzde 74’ü ise sürdürülebilirlik görevlisi&nbsp;(Chief Sustainability Officer) ve benzeri unvanlı bir yöneticiye sahiptir. Buna paralel, bu şirketlerin yüzde 81’inin kurumsal yönetim belgelerinde yönetim kurulunun Çevresel, Sosyal, Kurumsal Yönetim İlkeleri&nbsp;(ESG) özelinde sergilediği gözetime ilişkin bilgiler verilmiştir. Bu doğrultuda söz konusu şirketlerin yüzde 87’sinin spesifik ESG hedeflerinin bulunduğu tespit edilmiştir.Çalışmada, 100 şirketin 95’inde yönetim kurulu veya ilgili komitelerin siber güvenlik&nbsp;kapsamındaki sorumluluklarından da bahsedildiği tespit edilmiştir. Yine 92’sinde yönetim kurulunun risk yönetimi kapsamındaki gözetimine ilişkin sorumlulukları arasına siber güvenlik başlıkları dahil edilmiştir. 53’ünde ise yönetim kurulu üyelerinin siber güvenlik tecrübesi net olarak <a fr-original-style="" href="https://www.linkedin.com/feed/update/urn:li:activity:6862684065821147136/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtilmiştir</a>.Çeşitlilik, Eşitlik ve Kapsayıcılık konularına da değinilen raporda, ilgili kurullar açısından en yaygın olarak tanımlanan eksiklik kategorileri cinsiyet&nbsp;ve ırk/etnisite&nbsp;odaklıdır. Söz konusu şirketlerin 58 adedi yüzde 30 veya fazla kadın yönetim kurulu üyesine sahip iken; sadece altısının yönetim kurulu başkanının ve yine sadece altısının CEO’sunun kadın olduğu tespit edilmiştir.Şirketlerin insan kaynağı yönetimine ilişkin açıklamalarında tekdüzelik olduğu vurgulanarak, bunların yalnızca yüzde 33’ünde çalışan çeşitliliğine&nbsp;ilişkin verilerin yer aldığı belirtildi. Söz konusu 100 şirket açısından erkeklerde ortalama yaş 63 ve kadınlarda 60 yıl şeklinde hesaplanmıştır. Hizmet süresi de erkeklerde yaklaşık 9 yıl olurken, kadınlarda ise 6 yıl düzeyindedir.Kapitalizm 2.0&nbsp;tartışmaları galebe çalar mı ya da ne denli hayata geçer bilinmez; ancak küresel ekonomiye ve iş dünyasına liderlik eden şirketlerde, üst yönetimlerin ajandasında ESG, siber güvenlik, insan kaynakları yönetimi, sürdürülebilirlik ve yenilenebilir enerji kaynaklarına geçiş ile çeşitlilik ve kapsayıcılık gibi etik ve uyum meseleleri ana konuları oluşturuyor.

Shearman & Sterling tarafından her yıl yayımlanan Kurumsal Yönetim ve Yönetici Ücretleri anketi ile kamuya açık en büyük yüz ABD şirketinin uygulamaları gözden geçiriliyor.

ABD'de kurumsal yönetim

(Görsel: Tsiory Andriantsoarana, WFP&nbsp;üzerinden)Madagaskar'da son kırk yıldır görülen en kötü kuraklık, ülkenin güneyindeki izole tarım topluluklarında büyük yıkıma yol açtı. Son dört yıldır yağmur yağmaması nedeniyle aileler, hayatta kalabilmek için kaktüsleri ve böcekleri yemeye başlamış durumda. Birleşmiş Milletler (BM) yetkililerine göre 28 milyonluk ülkede, nüfusun en az 1,5 milyonu kronik açlıkla karşı karşıya. Beş yaşın altında, en az 500 bin çocuk ise akut ve yetersiz beslenme riski altında. Bu durumun, bir sonraki hasattan önceki yalın mevsimin başlamasıyla daha da kötüleşmesi <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-58327755" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bekleniyor</a>.2021 BM İklim Değişikliği Konferansı (COP26) öncesinde manşetlere yansıyan felaketin birkaç nedeni var. Öyle ki geçtiğimiz günlerde Tesla&nbsp;şirketinin CEO’su Elon Musk ile girdiği diyalogdan hatırladığımız BM Dünya Gıda Programı'nın (WFP) patronu David Beasley, verdiği bir televizyon röportajında şöyle demişti: “Madagaskar, dünyanın iklim değişikliğine belki de hiçbir katkısı olmayan bir bölge, ancak şimdi en yüksek bedeli onlar ödüyor.” Gazete manşetleri ise bu duruma dünyanın ilk iklim kıtlığı <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/leaders/2021/09/04/why-madagascar-is-going-hungry" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">diyor</a>.COP26’da konuşan ülkenin çevre bakanı Baomiavotse Vahinala Raharinirina, Madagaskar'da iklim kaynaklı ilk kıtlıkla karşı karşıya kalan en az 1,5 milyon insanın “Avrupa'daki ucuz uçuşların ve gazlı ısıtıcılar gibi çevre dostu olmayan cihazların bedelini ödediğini” <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/06/madagascar-paying-price-for-cheap-european-flights-says-climate-minister" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">vurguladı</a>. Zira insan kaynaklı yaşadığımız mevcut iklim krizi, dünyanın dördüncü en büyük adasını inanılmaz derecede etkiledi. Kuraklığın bölgede yaygın olduğuna yönelik toplumsal algıya rağmen; son defa 1943'te kıtlık kaydedilmiş. Kıtlık koşulları altında, bu yılki <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Manyok" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">manyok</a> hasadının yüzde 60 ila yüzde 90 oranında daha az ürün vermesi bekleniyor. Bir diğer temel bir gıda olarak pirinç fiyatı ise durmaksızın yükseliyor. Söz konusu tabloda, COVID-19 salgınının etkileriyse belki de en öngörülebilir gelişme niteliği taşıyor.Madagaskar'ın ekonomisi, hızla büyüyen nüfusuna rağmen geçtiğimiz yılda yüzde 4,2&nbsp;küçüldü. Ada ülkesi kendisini dış dünyaya kapatmış durumda ve bu durum dünyanın cennet köşelerinden birinde turizmin yavaş yavaş çökmesine neden oluyor. WFP&nbsp;girişimiyle tüm dünyadan bağışçılar, belki de yüz binlerce insanın açlıktan ölmesini önlemek için devreye girmeli. Geçmişte biri sosyalizm yanlısı üç ayrı cumhuriyet&nbsp;denemesi yaşanan ülkede, söz konusu rejimler ekonomiyi bu denli uzun süre ve bu denli kötü yönetmeseydi; Madagaskar hiç değilse bu tip şoklarla daha iyi başa çıkacak kadar müreffeh olabilirdi.Madagaskar'ın yaşadığı iklim krizi, dünyanın sera etkisine dayalı metan gazı üretimini neden acilen ve dramatik şekilde düşürmesi gerektiğine işaret ediyor. Şu aşamada Madagaskar halkının acil yardıma ihtiyacı var. Uzun vadede ise, yolsuzluklardan uzak, halkın çıkarları için çalışacak daha iyi bir hükümete ihtiyaçları...

BM’ye göre Madagaskar’da en az 1,5 milyon kişi açlıkla karşı karşıya.

Madagaskar’da neler oluyor?

(Görsel: The Guardian)<a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/WikiLeaks" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Wikileaks</a> sonrasında dünyanın en kapsamlı veri gazeteciliği çalışmalarından biri olan Panama Papers ile tüm dünyaya adını duyuran Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) çok daha büyük bir çalışmaya imza attı. Pandora Papers&nbsp;adlı soruşturma ile 117 ülkeden altı yüzden fazla gazeteci, 12 milyon belgeye dayalı şekilde vergi cennetleri&nbsp;(tax havens) sisteminin nasıl çalıştığını ve yolsuzluğa imkan sağladığını hiç olmadığı kadar açık bir şekilde gözler önüne serdi. <a fr-original-style="" href="https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Pandora Papers</a>; son yedi yıldaki bir dizi sızıntının (<a fr-original-style="" href="https://www.icij.org/investigations/fincen-files/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">FinCen Files</a>, <a fr-original-style="" href="https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Paradise Papers</a>, <a fr-original-style="" href="https://www.icij.org/investigations/panama-papers/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Panama Papers</a> vd.) en sonuncusu ve açık ara en kapsamlısı.Belgelerde 35 dünya liderinin, 330'u aşkın politikacı ve kamu görevlisinin, küresel dolandırıcılık ve suç şebekelerinin mali sırları yer alıyor. Aslında erişime gizli olan ve tam da bu yüzden şeffaflık&nbsp;tartışmalarını beraberinde getiren söz konusu belgelerde; Ürdün Kralı'nın, Ukrayna, Kenya ve Ekvador cumhurbaşkanlarının, Çekya başbakanı ile eski İngiltere Başbakanı Tony Blair'in denizaşırı ilişkileri de yer alıyor. Ayrıca Rusya, ABD, Türkiye ve diğer ülkelerden 130'dan fazla milyarderin hem etik hem de yasal açıdan tartışmaya açık finansal işlemlerini <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-58784081" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">detaylandırılıyor</a>.Küresel anlamda vergi kaçırmak, hadi yasal haliyle söyleyelim vergiden sakınmak&nbsp;için başvurulan finansal arayışlar ile kurulan şirket sayısı yaklaşık 29 bin. Bundan 5 yıl önce Panama Papers&nbsp;soruşturması ortaya çıktığında yine benzer tartışmalar yaşanmış; ancak görevdeki bazı politikacıların istifasına dek uzanan skandal Mossack Fonseca&nbsp;adlı bir danışmanlık firmasının deyim yerindeyse çürük yumurta&nbsp;ilan edilmesiyle büyük ölçüde kapatılmıştı. Aradan geçen beş yılda işin aslının pek de öyle olmadığı bkimi mecralarda hep dillendirildi. Kaldı ki Pandora belgelerinde adı geçen 14 yeni danışmanlık firması&nbsp;sayısız işleme imza atmış, uluslararası bankalardan ve prestijli hukuk firmalarından danışmanlık almış <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-58784086" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">durumdadır</a>. Oysa ki bu sorun, her şeyden evvel bir şirketin nihai faydalanıcısının&nbsp;(ultimate beneficial owner) kimliğini ve finansal varlıklarını bildirme yükümlülüğü bulunmayan vergi cennetleri&nbsp;sisteminin kendisinden kaynaklanmaktadır. Yasal boşluklar, şahısların vergi cennetlerinde şirket kurarak veya parasını orada açtıkları hesaplara göndererek vergiden kaçınmalarına olanak sağlasa bile; bu davranış kesinlikle etik dışı&nbsp;olarak görülmelidir. Zira bunun için tek yapmanız gereken, mahremiyete önem veren ülkelerden birinde bir paravan şirket açmak... Bu şirketin ofisi veya çalışanı bulunmayacak, sadece kağıt üzerinde var olacaktır.Pandora Papers&nbsp;ile ifşa edilenlerin arasında öne çıkan bazı <a fr-original-style="" href="https://www.bianet.org/bianet/siyaset/251243-pandora-papers-dunya-liderlerinin-gizli-serveti-ve-iliskileri" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">örnekler</a> şunlar:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev&nbsp;ve ailesi İngiltere'de 400 milyon sterlinden fazla değere sahip emlak anlaşmalarına gizlice dahil oldu. 11 yaşındaki oğlu için Londra'da 33 milyon sterlin değerinden bir ofis bloğu dahil olmak üzere 17 mülk satın aldı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ürdün Kralı II. Abdullah, ABD'de Malibu ve Washington'daki lüks evlerin yanı sıra, İngiltere genelinde sekiz mülk satın aldı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Eski İngiltere Başbakanı Tony Blair&nbsp;offshore bir şirketin aracılığıyla Londra'da bir ofis satın alarak, damga vergisinden 312 bin sterlin tasarruf etti.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yolsuzlukla mücadele sloganıyla iktidara gelen Çekya Başbakanı Andrej Babiš, Fransa'nın güneyinde 12 milyon sterline iki villa satın aldı ancak hiçbir vergi ödemedi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kenya Devlet Başkanı Uhuru Kenyatta&nbsp;ve ailesinin altı üyesi, birisi 30 milyon dolar değerinde olmak üzere toplamda 11 ayrı şirketi kapsayan gizli bir offshore şirketler ağına sahip.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pakistan Başbakanı İmran Khan'ın kabinesinde yer alan bakanlar ve onların aileleri dahil olmak üzere yakın çevresi, milyonlarca dolarlık şirketlerin sahibi durumunda.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kıbrıs Cumhurbaşkanı Nikos Anastasiadis&nbsp;tarafından kurulan bir hukuk firması, zimmetine para geçirmekle suçlanan eski bir Rus politikacıyı gizlemek adına sahte sahiplikler yaratmış.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski, 2019 seçimlerini kazanmadan hemen önce gizli bir offshore şirketindeki hisselerini devretmiş.</li></ul>Vergi cenneti denilince ilk akla gelenler palmiye ağaçları, kum ve denizler olmasına rağmen aslında ilgili yasal düzenlemeler ile hemen her bölge bu kimliğe bürünebilir. Bu açıdan belgelerde yer aldığı gibi; Hollanda, İrlanda, Singapur, Hong Kong, Malta, Lüksemburg veya ABD'nin South Dakota ve Delaware gibi bazı eyaletleri bu statüde olabiliyor.ABD merkezli düşünce kuruluşu Küresel Finansal Dürüstlük (<a fr-original-style="" href="https://gfintegrity.org/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">GFI</a>) ağından Lakshmi Kumar, bu kişilerin "hortumladıkları paraları saklayabildiğini" bunu da genellikle sahipliği belirsiz anonim şirketler&nbsp;üzerinden yaptığının altını çiziyor. Kesin olarak söylemek mümkün değilse bile, tahminler ile 5,6 trilyon dolar&nbsp;ile 32 trilyon dolar&nbsp;arasında bir servetin vergi cennetlerinde tutulduğunu belirtiliyor. Uluslararası Para Fonu (IMF) ise vergi cennetleri sisteminin dünya çapında her yıl en az 600 milyar dolarlık&nbsp;vergi kaybına mal olduğunun altını çiziyor.

Uluslararası gazetecilik ağı ICIJ tarafından gerçekleştirilen Pandora Papers adlı soruşturma ile dünya liderlerinin gizli serveti ve karanlık ilişkileri bir kez daha ortalığa saçıldı.

Pandora'nın kutusu açıldı

(Görsel: Baran Doğan Hukuk Bürosu)COVID-19 salgını, düzenleyicilerin kara para aklamayla mücadele (AML) ve yaptırım başarısızlıklarına odaklanmasını yavaşlatmak şöyle dursun; para cezalarının değeri 2019'dan 2020'ye ciddi şekilde arttı. AML, küresel anlamda düzenleyici nitelikli yaptırımlar için kilit bir odak olmaya devam ediyor. AML cezaları son beş yılda deyim yerindeyse, hem para cezalarına hem de mali suç başarısızlıklarına damga vurmuştur. Aslında küresel boyutta 2020'de verilen para cezalarının sayısı 2019'dakilerle aynı seviyededir. Fakat AML cezalarının toplam değeri, İskandinav düzenleyici kuruluşları tarafından 2020'de verilen çok sayıda önemli para cezasının ardından yaklaşık beş kat daha yükseldi. Ayrıca 2021'deki cezalar da bir önceki yıla benzer şekilde yüksek seviyelere ulaşabilir; zira Haziran 2021 itibarıyla söz konusu cezaların toplam değeri 2020'nin neredeyse yarısını bulmuş durumda.<img src="https://images.aposto.com/2021/8/1/1631511986179.png" ratio="1.31" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">&nbsp;2008 finansal krizinden bu yana, düzenleyici kuruluş yaptırımları (özellikle AML faaliyetleri) yüksek seviyedeydi ve ABD para cezası vermede başı çekiyordu. Ancak son zamanlarda, İskandinav ülkeleri ve Avustralya öncülük ederek rekor düzeyde yaptırım cezaları uyguladılar. Avrupa Birliği (AB) cephesinde ise, Karapara Aklamanın Önlenmesi (AML) ve Terörizmin Finansmanıyla Mücadele (CFT) mevzuatı nezdinde Avrupa Komisyonu tarafından geçtiğimiz Temmuz ayında önerildiği üzere (6AMLD) yeni bir AB AML/CFT&nbsp;denetleme mercinin oluşturulması ve yapılacak diğer değişiklikler ile uygulanacak yaptırımların sayısal olarak artacağından ve daha büyük para cezalarının verileceğinden söz edebiliriz.<img src="https://images.aposto.com/2021/8/1/1631512080657.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.19" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">New York'ta yerleşik bir kurumsal soruşturma ve risk danışmanlığı firması olan Kroll tarafından derlenen <a fr-original-style="" href="https://www.kroll.com/en/insights/publications/financial-compliance-regulation/global-enforcement-review" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Kara Para Aklamayı Önleme Düzenlemesinin Küresel Uygulaması: Cezalarda Artış</a> başlıklı çalışma mali suç cezalarına genel bir bakış sağlıyor ve temel düzeyde AML bulguları hakkında bilgi veriyor. Söz konusu çalışmaya göre AML süreçlerinin yönetimi, şüpheli işlemlerin bildirilmesi, özenli inceleme (due diligence) veya genel uyum denetimleri küresel boyutta en sık görülen başarısızlıklardır. Bu tabloda şirketlerin, mali suça karışma ve düzenleyici yaptırımlara maruz kalma riskini en aza indirmek için aşağıdaki başlıklarda hazırlık yapmaya devam etmesi gerekmektedir.<img src="https://images.aposto.com/2021/8/1/1631512064497.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.83" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Yaptırım cezalarına yönelik bu araştırmayı derlemek için <a fr-original-style="" href="https://www.corlytics.com/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Corlytics</a>'in Risk Fusion Global Enforcement veritabanından yararlanılmış. Bu kapsamda; yaptırım cezaları için kullanılan veritabanı, hem şirketlere hem de bireylere karşı cezai yaptırımları ifade etmektedir. Ayrıca dikkate alınan yaptırım cezalarının kurumsal örneklerde en az bir milyon dolar veya eşdeğerinden fazla olması gerekirken; 1 milyon dolarlık eşik bireyler için geçerli değildir. Yine de finansal kuruluşlar ile 25 milyar dolardan fazla varlığı olan bireyler veya ilişkili kişiler için bir milyon dolar şeklinde bir eşik olmaksızın uygulanan tüm yaptırım cezaları değerlendirmeye alınmıştır.

Son beş yılda Karapara Aklamanın Önlenmesi (AML) ve Terörizmin Finansmanıyla Mücadele (CFT) cezalarında hem sayısal hem de tutar anlamında ciddi artışlar yaşandı.

AML cezalarında artış

(Görsel: Middle East Eye)2020'nin Haziran ayından bu yana sosyal medya platformları #backbones tabelasıyla dolup taşıyor. Bazıları bunun bir sağlık veya tıbbi durumla ilgili olduğunu düşünse de, gerçekte bu terim Filistin'de Kadın İşleri Bakanı Amal Hamad'ın yeğenini kişisel asistanı olarak atama gerekçesine ilişkin yaptığı bir açıklamaya atıfta bulunuyor. 2016 yılında, Yüksek Şeriat Mahkemesi Hakimi ve Filistin Yönetimi başkanının din işleri danışmanı Mahmud El-Habbash'ın oğlu Enes, üniversiteden mezun olur olmaz Savcılık Genel Müdür Yardımcısı olarak atandı. Birçok Filistinliyi kızdıran bu olay, bir hükümet pozisyonu için işe alınan El-Habbash'ın tek çocuğu değildi; kızları Şeyma&nbsp;ve İsra&nbsp;da üst düzey görevlere atandı. Kızlardan biri Yargıçlar Konseyinde Halkla İlişkiler Direktörü idi ve daha sonra Filistin Yolsuzlukla Mücadele Komisyonunda çalışmak üzere transfer edildi. Diğer kızı ise 2017'de Filistin'in Ankara Büyükelçiliği'ne atanmıştı. Öte yandan Habbash ailesi hikayenin sadece bir kısmını anlatıyor. Merkezi Ürdün'de bulunan <a fr-original-style="" href="https://en.arij.net/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Araştırmacı Gazetecilik için Arap Muhabirler</a> (ARIJ) tarafından yapılan bir soruşturma, Filistin hükümet yetkililerinin 71 aile üyesinin&nbsp;son on yılda önemli idari ve diplomatik pozisyonlara (23'ü diplomatik ve 48'i hükümet) liyâkatsiz atanmasını <a fr-original-style="" href="https://arij.net/investigations/nepotism-en/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belgelemektedir</a>.Söz konusu gazetecilik soruşturmasında yer alan atama beratları ya ülkenin Resmi Gazetesi El-Vaka'da yayınlanmış ya da medyaya sızdırılmıştır. Bunlar ilan edilmemiş hükümet işleri için atamalar olup, üst düzey hükümet yetkililerinin birinci derece akrabaları için yapıldı. ARIJ&nbsp;raporu ise, Mayıs 2010'dan Ekim 2020'ye kadar El-Vaka gazetesinin tüm eski sayılarını ve aynı dönem için yerel Filistin medya kuruluşlarının haber arşivlerini inceleyerek bu atamaları belgeliyor. Buna göre, kıdemli pozisyonların yüzde 52'si (37 kişi) ilgili kamu görevlilerinin birinci derece akrabalarına verildi.Kamu Personeli Konseyinin (PPC) resmi sitesindeki kariyer açıkları sayfası, herhangi bir üst düzey hükümet pozisyonunu doldurmak için yapılan çağrıları listelemiyor. Ancak son on yılda, El-Vaka'da, yeni büyükelçiler için 84 atama kararnamesi ve diplomatik birliklerin görev yapan üyelerinin 23'ü çocukları ve akrabaları için olmak üzere büyükelçiliğe terfi için duyurular yayınladı. Örneğin Odeh&nbsp;ailesi, Habbash&nbsp;ailesinin ardından söz konusu yolsuzlukta başı çekiyor. Filistin'in İspanya Büyükelçisi Kifah Odeh'in aile üyeleri, bu rapor ile belgelenen atamaların yüzde 7'sini oluşturuyor. Karısı, erkek kardeşi ve damadı üst düzey diplomatik pozisyonlara atanmış durumda. Filistin'in Kahire Büyükelçisi'nin oğlu Nimer Diab El-Loh, İskenderiye'deki konsolosluğa kültürel ataşe olarak atandı. Kazakistan Büyükelçisi Muntaser Abu Zaid'in kızı Lina, Ukrayna Büyükelçiliği'ne atandı. Filistin Cumhurbaşkanlığı Ofisi Direktörü İntizar Abu Amara'nın kızı Muna&nbsp;ise, Güney Kıbrıs'taki Filistin Büyükelçiliği'ne atandı.Dışişleri Bakanlığı, söz konusu nepotizm iddialarıyla ilgili olarak sorulan sorulara yanıt vermezken; son altı yılda, araştırmacılar PPC tarafından yapılmış 1324 iş ilanı&nbsp;buldular. Bunların pek çoğu ikinci seviye işler için (491 ilan), geneli ise daha alt seviye iş ilanları (secondment) idi. 1998 tarihli Filistin Kamu Hizmeti Yasası'nın 17. maddesi, genel müdür ve üst düzey hükümet personelinin Bakanlar Kurulu tarafından yapılan tavsiyeler doğrultusunda atanmasını ve resmî gazetede ilan edilmesini şart koşmaktadır. Bu kararlar ilgili daire başkanının önerisi üzerine Bakanlar Kurulu tarafından yapılır. Hesap Verebilirlik ve Dürüstlük Koalisyonu'nun (AMAN) hukuk danışmanı Bilal Barghouthi, bu atamaların söz konusu yasaya dayandığını söylüyor. Paralel şekilde Filistin Temel Yasası'nın 40. maddesine göre; ulusal otoritenin başı, yabancı ülkelere ve uluslararası kuruluşlara temsilci atayabilecek veya hizmetlerini sona erdirebilecektir. Ancak Barghouthi bu durumun 2003 tarihli Filistin Temel Yasası'nın diğer maddelerini "ihlal ettiğine" yönelik iddiaların da altının dolu olduğunu belirtmektedir.Özetle, Filistin'de kayırmacılıktan muzdarip sektörler arasında Dışişleri Bakanlığı&nbsp;ilk sırada yer almaktadır. Bakanlık yetkililerinin birçok akrabası, son on yıldaki toplam atama sayısının %35'ine denk gelen idari ve diplomatik pozisyonlara atanmıştır. Ancak kayırmacılık sadece diplomatik görevler ile sınırlı değildir. Örneğin 2017'de Savcı Yardımcılığı için boş pozisyon ilan edildi, ardından tümü hükümet yetkililerinin akrabası olan beş yeni savcı yardımcısının atandığı açıklandı. Yine Adalet Bakanlığı, söz konusu yolsuzluk özelinde ikinci sırada yer alırken; bakanlıkta doldurulan kadroların yüzde 32'si şaşırtıcı bir şekilde hükümet yetkililerinin akrabaları doldurdu. Filistinli akademisyen Abdul-Settar Kasım; "Filistin devletinin bir avuç nüfuzlu aile için özel bir kulüp haline geldiğinin" altını çiziyor.

Üst düzey hükümet yetkililerin 71 akrabasının, son on yılda önemli idari ve diplomatik pozisyonlara liyâkatsiz atandığı belgelendi.

Filistin'in davası: nepotizm

(Görsel: Bankwatch)Hiç düşündünüz mü; çevre kirliliğe bir fiyat koyarsanız, kimler bu ödemeyi düzgün bir şekilde yapar? Geçtiğimiz günlerde, Avrupa Birliği (AB) üyesi olan Bulgaristan'daki iki adet kömürlü termik santralin son üç yıldır karbondioksit emisyonlarını olduğundan daha az bildirdiği ve böylece en az 26 milyon avro usulsüzlük yaptığı ortaya çıktı. OCCRP&nbsp;gazetecilik ağı tarafından analiz edilen <a fr-original-style="" href="https://www.occrp.org/en/investigations/bulgarian-coal-magnates-plants-may-have-saved-around-30m-euros-by-under-declaring-emissions" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">veriler</a>, Hristo Kovachki adlı Bulgar enerji kralıyla bağlantılı iki ayrı kömür santralinin (Bobov Dol&nbsp;ile Brikel) karbondioksit emisyonlarının son üç yıldır olması gerektiği şekilde beyan edilmemiş olduğu görülüyor. Ancak sertifikasyon ve bağımsız denetim süreçlerinden geçmiş ve hatta Avrupa Çevre Ajansı tarafından onaylanan söz konusu rakamlar, küresel iklim krizinin çözümü için ortaya atılan karbon vergisi&nbsp;gibi çözümlerin etkinliğini de tartışmaya açtı.Ülkenin güneybatısındaki büyük bir kömür sahasında bulunan Bobov Dol, Kovachki&nbsp;tarafından kontrol edildiğine inanılan bir düzineyi aşkın maden, enerji santrali ve ısıtma <a fr-original-style="" href="https://balkaninsight.com/2019/05/23/bulgarian-coal-emperor-behind-compensation-claim-against-serbia/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">şirketinden</a> yalnızca biri. Bulgar işadamı, iki binlerin başındaki özelleştirme dalgası sırasında enerji sektöründe kilit bir oyuncu olarak ortaya çıkmış; İngiltere'deki ve Kıbrıs'taki şirketler üzerinden kontrol ettiği düşünülen bir kömür işletmeleri ağı kurmuştu. Ancak Avrupa daha temiz enerji biçimleri kullanmaya doğru ilerledikçe, bunların çoğu giderek eskimiş, verimsiz ve borca saplanmış hale dönüştü. Karbon vergileri (2021 itibarıyla birim başına 27 avro) ise işletme maliyetlerini daha da artırdı. İklim değişikliğini azaltma çabalarını izleyen ve kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olan <a fr-original-style="" href="https://carbonmarketwatch.org" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Carbon Market Watch</a> politika direktörü Sam Van den Plas, "bildirilen rakamların AB karbon piyasası kuralları kapsamında geçerli olan varsayılan değerlerden önemli ölçüde düşük olduğunun" altını çiziyor.Bulgaristan&nbsp;2007'de AB'ye katıldığında, bloğun iklim değişikliği politikasının temel taşını oluşturan sera gazı emisyonlarını azaltmak için tasarlanmış bir mekanizma olan <a fr-original-style="" href="https://ec.europa.eu/clima/policies/ets_en" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Emisyon Ticaret Sistemi</a>'ne (ETS) de katıldı. ETS uyarınca, ilgili tüm büyük işletmeler, o yıl ne kadar karbondioksit saldıklarını bildiren yıllık bir rapor sunmalıdır. Enerji santralleri, yaktıkları yakıttan ne kadar sera gazı saldığını yansıtan bir emisyon faktörü kullanarak üretilen karbondioksit miktarını hesaplar ve ardından bir kota bedeli&nbsp;öderler. Görece küçük tesisler ulusal ortalama emisyon faktörünü kullanır, ancak Bobov Dol ve Brikel gibi büyük tesisler akredite laboratuvarlar tarafından hesaplanan rakamları kullanır.Kovachki ile bağlantılı bu iki santral, muhasebe kayıtlarını düzeltmek için yeni bir yol bulmuşa benziyor. Yanlış beyan edilen emisyon verilerinin neticesinde, 26 ila 32 milyon avro&nbsp;civarında bir verginin kaçırıldığı hesaplanıyor. Şüpheli verilerin doğruluğu, söz konusu endüstride belirgin bir geçmişi olmayan ve sadece 27 yaşındaki bir kişi tarafından kurulan GMI Verify&nbsp;adlı şirket tarafından onaylandı. Şirket çok kısa süre içinde 12 adet müşteri kazanırken, bunların tümü Kovachki ile ilişkili işletmelerdi. Aslında Kovachki, 2011'de Sofya'da yargılanmış ve geniş çaplı vergi kaçakçılığı nedeniyle üç yıl ertelenmiş hapis cezası&nbsp;almıştı; ancak bu karar daha sonra bozuldu. Öte yandan kayıtlara göre, Brikel resmi olarak 81 yaşındaki İngiliz David Fordham'a ait bir şirketin sahipliği altında görünüyor. Bobov Dol ise Belize'de yerleşik bir muhasebeci olan ve toplamda sekiz İngiltere menşeli şirkette görev yapan Erlene May Rodriguez&nbsp;tarafından kontrol ediliyor.Greenpeace, Bulgaristan'ın kömür endüstrisi hakkındaki 2018 tarihli bir basın açıklamasında, Kovachki'nin egemenliğinin sekiz maden, sekiz ısıtma şirketi ve üç enerji santrali dahil 150'den fazla şirkete yayıldığını belirtmişti. Raporda, Bobov Dol ve Brikel'in yanı sıra bir düzineden fazla tesisin 2003 ve 2008 yılları arasında düşük fiyatlar ve tartışmalı ihaleler ile özelleştirildiğine dikkat <a fr-original-style="" href="https://www.greenpeace.org/static/planet4-bulgaria-stateless/2019/03/27877f1a-the-financial-mines-media-brief_4-pager-en.pdf" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çekiliyor</a>.Paralel şekilde, bu tesislerdeki çalışma koşulları da resmi makamların pek ilgisini çekmemişe benziyor. Zira işçiler, Bobov Dol tesisindeki koşulların oldukça kötü olduğunu ve önceki yıllarda bununla ilgili protestolar düzenlediklerini bildiriyor. Öyle ki Bobov Dol'a adını veren, tesise ham madde sağlayan ve çevredeki madencilerin de yaşadığı kasaba bir süredir "sömürülen insanların şehri" anlamına gelen Robov Dol&nbsp;şekkinde adlandırıyor. Son olarak, AB politikaları doğrultusunda düşük karbon teknolojilerine yatırım yapılması hedeflenen Bulgaristan'da; yanlış bildirilen emisyonlar, bütçe gelirlerini de azaltmış durumda. Zira 2019 yılında sera gazı ödeneğinden elde edilen toplam gelir 439 milyon avro&nbsp;iken, ertesi yıl bu rakam 206 milyon avro&nbsp;seviyesine geriledi.

AB üyesi ülkedeki iki termik santralin karbondioksit emisyonlarını gizleyerek yolsuzluk yaptığı ortaya çıktı

Bulgaristan'ın kirli enerji sektörü

(Çizim:&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://link.apostonews.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3NvdXJjZT13ZWImbmV3c2xldHRlcj02MDNkMTQyOTZhOTM4MDAwMDdmNTA3M2QmaXNzdWU9NjBjZWI0MzQ5OTJjODEwMDA2YTk1ZjAyJnN1YnNjcmliZXI9dW5kZWZpbmVkJnN0b3J5PTYwZWFjMTZiNmE1NGU2MDAwNzEyNDU5NCZhdXRob3I9NjAzZDExYzQ2YTkzODAwMDA3ZjUwNDc5JnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRnd3dy5pbnN0YWdyYW0uY29tJTI1MkZiaWxnZWVlYWxwYXklMjUyRg==" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Bilge Alpay</a>)Kripto varlıklar kimilerince büyüme ve istihdam yaratabilecek önemli bir finansal yenilik&nbsp;olarak görülürken, kimilerine göre de yatırımcıların istismar edilmesi, karapara aklama&nbsp;ve finansal istikrarı sarsıcı bir saadet zinciri&nbsp;olarak değerlendirilmektedir. Bu riskleri yönetmek için uluslararası koordinasyon içinde küresel nitelikte düzenlemeler yapılması uzun zamandır gündemde. Kripto varlıkların farklı özellikleri nedeniyle finansal araç, menkul kıymet, emtia ve ödeme aracı olarak sınıflanabilmesi bütüncül ve kapsayıcı düzenlemeler yapma imkanını kısıtlamaktadır. Kripto varlıklardan elde edilen gelirler açısından ise üç tür vergilendirilebilir kazanç&nbsp;göze çarpmaktadır: Bunlar kripto varlıkların alım-satım yapıldığı platformların elde ettiği, madencilerin elde ettiği ve kripto varlıklara yatırım yapanların elde ettiği kazançlar şeklinde özetlenebilir.<a fr-original-style="" href="http://www.politics.ankara.edu.tr/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi</a>&nbsp;tarafından geçtiğimiz günlerde düzenlenen <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=dKblueC4MWY&list=PLgGoDTkqqVYoaca1UsdBbb51bTThgoyHS" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Kripto Varlıklarda Düzenleme Arayışı</a> başlıklı çalıştayda konuşan Gelir İdaresi başkan yardımcısı İdris Şenyurt bu kapsamdaki görüşlerini paylaştı. Şenyurt, platformların&nbsp;komisyon gelirlerinin Türk vergi sistemi açısından bir ticari kazanç olduğunu belirterek; “yapılan işlemlerin KDV’ye tabi olduğu konusunda bir tereddüt yoktur, bu konu şu anda problemsiz olarak yürümektedir” dedi. Yine madencilerin&nbsp;elde ettiği gelirlerin de bir ticari kazanç olduğunu vurgulayan Şenyurt, "söz konusu varlıkların ticari emtia olarak değerlendirilip bu çerçevede vergilendirildiğini" ifade etti. Öte yandan Şenyurt, "kripto varlık yatırımcılarının&nbsp;iki türlü gelir elde edebildiğinin; kripto varlıklardan elde edilen dönemsel getirilerin yanı sıra, elden çıkarmadan elde edilen (arbitraja dayalı) kazançların" konu olduğunun altını çizerek, asıl problemli kısmın burası olduğuna dikkat çekti.<a fr-original-style="" href="https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=193&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=4" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu</a>'nda yedi ayrı kazanç türü sayılıyor: Bunlar ticari kazançlar, zirai kazançlar, ücretler, serbest meslek kazançları, gayrimenkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları, Türkiye'de ifa edilmesi şartıyla diğer kazanç ve iratlar şeklindedir. Dolayısıyla bu kümenin içine girmeyen gelir veya kazançlar yerel mevzuatımızda gelir vergisi açısından vergiye tabi değildir. Kripto varlıklar nezdinde baktığımızda ise, ilgili kazanç yedi başlıktan herhangi birine girmiyor. Özetle kripto varlığa yatırım yapan bir kişi, buradan dönemsel gelir elde ediyorsa veya elden çıkarmaya dayalı bir kazanç elde ediyorsa; mevcut gelir vergisi mevzuatında karşılığı yer almamaktadır. Yine <a fr-original-style="" href="https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2709&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Türkiye Cumhuriyeti Anayasası</a>'nın 73. maddesine göre "vergiler kanunla konulur, kaldırılır veya değiştirilir". O halde kripto varlıklara yatırım yapanların gelirlerini vergilendirmesi için öncelikle bir kanuni düzenleme gerekiyor. Öyle ki, Türkiye’de stopaj yoluyla vergilendirip yurt dışında beyana tabi tutulduğu takdirde, bu işin cazibesini arttıracak bir vergi rejimi getirilmesi elzemdir. Söz konusu oranlar, örneğin menkul sermaye iratları&nbsp;için olduğu gibi yüzde 5 ila 10 gibi düşük bir oranla vergilendirilebilir. Öte yandan bu işlem yurtdışında yapıldığı takdirde, yine beyana tabi tutulabilir ve fakat yüzde 40’a dek artan oranlı gelir vergisi&nbsp;tarifesinin neticesinde kıyasladığınızda daha yüksek bir vergi yükü oluşacaktır. Nihayetinde bu durum stopaj ödemek suretiyle Türk merciilerine bildirilmesini yatırımcı açısından daha cazip, vergi adaleti açısından daha etkin kılabilir.Paralel şekilde, yine geçtiğimiz günlerde vergi kaçakçılığıyla mücadele kapsamında yeni bir düzenleme yapıldı. Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren <a fr-original-style="" href="https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/07/20210716-9.htm" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği</a>, kripto para hizmeti sunanları da ilgilendiriyor. Tebliğe göre gerçek faydalanıcı olarak tanımlanan tüzel kişilere veya tüzel kişiliği olmayan teşekküllere, nihai olarak kontrolünde bulunduran ya da bunlar üzerinde nihai nüfuz sahibi olan gerçek kişileri bildirme zorunluluğu geldi. Söz konusu bildirim, 1 Ağustos 2021&nbsp;itibariyle ay sonuna dek yapılmak zorunda. Bununla beraber merkezi yurt dışında bulunan yükümlünün bağlı birimleri de Gelir İdaresi Başkanlığı&nbsp;tarafından talep edildiği takdirde müşterileri tarafından gerçekleştirilen işlemlerin gerçek faydalanıcı bilgisini bildirmek durumunda.Öte yandan kripto varlık evreni, geleneksel finansla karşılaştırıldığında halen mütevazi olması nedeniyle küresel finansal istikrara yönelik bir tehdit teşkil ettiği söylenemez. Henüz yeni düzenlenmeye başlanan kripto varlık yatırımlarının yatırımcı güvenliği açısından önemli riskler taşıdığı ise aşikardır. Bu doğrultuda Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası&nbsp;(TCMB) tarafından hazırlanan bir raporda, kripto varlıkların asli bir değerinin olmadığı ve değerinin çok oynak olduğu belirtiliyor. Bu nedenle hesap birimi veya değişim aracı olarak kullanılmalarının mümkün olmadığını ifade edilirken, kripto paralara ilişkin riskler de <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/merkez-bankasi-na-gore-turkiye-de-kripto-paralarin-9-riski-2281193" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sıralanmış</a> durumda:<ol fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kripto varlıkların herhangi bir düzenleme ve denetim mekanizmasına tabi olmaması ve merkezi bir muhatabın olmaması kontrol ve denetim yetersizliğini beraberinde getirmektedir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kontrolsüz şekilde gerçekleşen kripto varlık transferleri sonucunda piyasa değerlerinin aşırı oynaklık göstermesi kripto varlık iştahı yüksek yatırımcılar için ciddi fiyat riski yaratmaktadır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Anonim yapıları nedeniyle yasa dışı faaliyetlerde kullanılabilmesini kolaylaştırmakta ve vergi kaçakçılığı, kara paranın aklanması ile terörün finansmanı gibi işlemlerin kişi bazında iz takibini zorlaştırmaktadır. Hatta bazı durumlarda kullanılan kripto varlık türlerine göre işlemlerin takibi mümkün olmamaktadır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kripto varlık cüzdanların çalınabilmesi, kaybolabilmesi veya sahiplerinin bilgileri dışında usulsüz olarak kullanılabilmesi riskleri bulunmaktadır. Bu durum çoğunlukla alım satım platformlarında tutulan cüzdanlar için söz konusu olsa da kişilerin bu platformların dışında kendilerine ait soğuk cüzdan olarak nitelendirilen cüzdanlar için de belirli durumlarda bu tür bir risk bulunmaktadır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kripto varlıklar, siber saldırılara ve internet korsanlarının ataklarına karşı açıktır. Bu kapsamda, özellikle alım satım işlemlerinin gerçekleştirildiği platformların bu tür saldırılara karşı daha açık olabildiği görülmektedir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İşlemlerin geri dönülemez nitelikte olması operasyonel hatalar veya suiistimaller nedeniyle işlemlerin tarafları bakımından telafisi mümkün olmayan mağduriyetlere sebep olabilmektedir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Herhangi bir düzenlemeye tabi tutulmadığı için paranın güvenliği, geri ödeme veya garanti kapsamındaki hukuki korumadan mahrumdur.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kripto varlıklar herkes tarafından kabul edilmiş olan ödeme araçları olmadığından sürdürülebilirlik sorunu taşımaktadır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yeterli işlem gücünün olması durumunda yeni kripto varlık birimlerinin yaratılması (madencilik) olanağı yüksek elektrik tüketimine sebep olmakta ve bu da küresel ısınmayı artırmaktadır.</li></ol>

Vergi mevzuatında, kripto varlığa dayalı bir kazancın karşılığı yer almamaktadır.

Kripto varlıkların vergilendirilmesi

(Çizim:&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/bilgeeealpay/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Bilge Alpay</a>)Denetim ve yönetim danışmanlığı firması Deloitte tarafından küresel ölçekte gerçekleştirilen <a fr-original-style="" href="https://www2.deloitte.com/tr/tr/pages/human-capital/articles/millennialsurvey-2021.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">2021 Y ve Z Kuşakları Araştırması</a> 10. kez&nbsp;yayımlandı. 45 ülkede&nbsp;Y ve Z kuşağından toplam 22 bin 928&nbsp;katılımcıdan görüş alınırken, bu yılki raporda ilk defa saha çalışması yürütülen tüm ülkelerdeki Z kuşağı da araştırıldı. Saha çalışması 2021'in Ocak ve Şubat aylarında tamamlanmıştır. Çalışmada incelenen Y kuşağı, 1983 - 1994&nbsp;arası doğumluları kapsamakta, Z kuşağındaki katılımcılar ise 1995 - 2003&nbsp;arasında doğanlardan oluşmaktadır. Türkiye'den ise araştırmaya toplamda 500 kişi&nbsp;katılırken, içlerinde Y kuşağı üyesi 300 ve Z kuşağı üyesi 200 katılımcı yer alıyor.Görünen o ki; COVID-19&nbsp;salgını etkisi ile dünyanın bir çok açıdan karşı karşıya kaldığı belirsizlik ortamı, Y ve Z kuşağının sorumluluk konusundaki bilincini arttırmışa benziyor. Söz konusu bireyler kendilerini siyasal belirsizlikler, sınıfsal ve ırksal ayrımcılık&nbsp;ve iklim değişikliği&nbsp;nedeniyle sorumlu hissediyorlar. Bu kuşakların üyeleri uzun zamandır toplumsal değişim için bir şeyler yapılabileceğini savunuyor ve dünyanın önemli bir dönüm noktasında olduğunu düşünüyor. Daha eşitlikçi ve sürdürülebilir bir dünyayla sonuçlanacak bir değişimi yönlendirmek için sorumluluğun kendilerinde olduğunu belirterek ve üzerlerine düşen görevi yapmak istiyorlar.Rapora göre çevre, en önemli sorun olmaya devam ediyor. Aslında iklim krizi&nbsp;ve çevreyi korumak&nbsp;uzun zamandır Y kuşağının temel endişesiydi. Bu yıl pandemi koşullarının etkisiyle gelir eşitsizliği&nbsp;ve işsizlik&nbsp;de Y kuşağı için kişisel kaygılar listesinin başını çekiyor. Z kuşağı için de bu kaygılar, tıpkı Y kuşağında olduğu üzere öncelikli olarak öne çıkıyor. Türkiye’den ankete katılanlardan; Y kuşağının yüzde 37'si ve Z kuşağının yüzde 33’ü "salgından sonra daha fazla insanın çevre ve iklim konularında harekete geçmeye istekli olacağına" inanıyor. Bununla birlikte katılımcıların tümü değerlendirildiğinde küresel katılımcıların dörtte birinden fazlası, "işletmelerin çevre üzerindeki hem olumlu hem de olumsuz etkisinin satın alma kararlarını etkilediğini" belirtiyor.Katılımcıların en az üçte ikisi (Y kuşağı yüzde 69&nbsp;ve Z kuşağı yüzde 66) "servet ve gelirin&nbsp;eşitsiz bir şekilde dağıtıldığını"&nbsp;düşünüyor. Pek çoğu bunun değişmesi adına devlet müdahalesine ihtiyaç duyulacağına inanıyor. Yine katılımcıların yaklaşık üçte biri&nbsp;gelir eşitsizliğini azaltmayı hedefleyen siyasetçileri desteklediğini belirtiyor. Katılımcıların yaklaşık yüzde 60'ı üst düzey yöneticiler ve işçiler arasındaki ücret eşitsizliğini&nbsp;kısıtlayacak bir yasanın önemli derecede katkısı olacağını; bu uğurda makul bir geçim ücreti talep edebileceğini ve evrensel normlarda belirlenen temel gelir düzeyinin buna yardımcı olabileceğini belirtiyor.Y ve Z kuşakları ayrımcılığın yaygın olduğuna ve muhtemelen sistemik ırkçılıktan&nbsp;kaynaklandığına inanıyor. Her beş katılımcıdan biri&nbsp;"geçmişleriyle ilgili bir deneyimleri yüzünden her zaman veya sıklıkla, kişisel ayrımcılığa uğradığını" hissediyor. Paralel şekilde, Z kuşağındaki her 10 kişiden altısı ve Y kuşağından en az beş kişi sistemik ırkçılığın toplum genelinde yaygın olduğunu ifade ediyor. Bunu azaltmak için en çok bireyler sorumluluk alırken; eğitimin, yasal sistemin, devletin ve işletmelerin değişiklik yaratma potansiyellerinin gerisinde kaldıklarına inanıyorlar.Son olarak, Y kuşağı için ailelerinin refahı&nbsp;başlıca stres nedenlerinden biri olurken, Z kuşağının en önemli endişesi kariyerlerinin geleceği&nbsp;hakkındaki belirsizlikler oldu. Katılımcıların yaklaşık üçte biri&nbsp;(Y kuşağının yüzde 31'i, Z kuşağının yüzde 35'i) "pandeminin yarattığı stres nedeniyle işten izin aldıklarını" söyledi. Buna rağmen, katılımcıların yaklaşık yüzde 40'ı izin alma sebeplerini işverenlerine açıklarken kendilerini rahat hissedemiyor. Paralel şekilde Y ve Z kuşaklarının yaklaşık yüzde 40'ı "pandemi süresince zihinsel sağlıklarını destekleme konusunda işverenlerin yetersiz kaldığını" düşünüyor.

Deloitte tarafından küresel ölçekte gerçekleştirilen 2021 Y ve Z Kuşakları Araştırması yayımlandı.

Z kuşağı ve etik duyarlılık

(Görsel: Bloomberg HT)Küresel ekonomik çıktının yıllık bazda yüzde iki ila beşinin&nbsp;aklandığı ve Avrupa'da yasadışı varlıkların genel kurtarma oranının sadece yüzde bir&nbsp;olduğu tahmin <a fr-original-style="" href="https://www.europol.europa.eu/crime-areas-and-trends/crime-areas/economic-crime/money-laundering" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ediliyor</a>. Karapara aklama suçuyla mücadele uzun zamandır öncelik verilen bir konu olsa da, şimdiye dek bu alandaki başarılar sınırlı oldu. Bununla birlikte yolsuzluk suçları her geçen gün artıyor ve bazı durumlarda kanunların yeterli olmadığı göze çarpıyor. Öte yandan son yirmi yılda, aklama suçunun ölçeği çok genişledi. Artık sadece aklama suçu&nbsp;ve uyuşturucu kaçakçılığı&nbsp;ile ilgili gelirler değil; aynı zamanda vergiden kaçınma, terörün finansmanı, insan kaçakçılığı&nbsp;ve devlet destekli veya kurumsal ölçekli rüşvetler de kapsama alındı.Deyim yerindeyse teknolojik ilerleme, karapara aklamanın yollarını ve imkanlarını da artırdı. Buna paralel, Avrupa Komisyonu'nun yakın dönemli planları arasında yasal ve düzenleyici yeni girişimler olduğu; karapara aklama suçunu denetlemek için tek bir otorite oluşturulması da <a fr-original-style="" href="https://www.amlintelligence.com/2021/04/who-will-lead-the-aml-supervision-of-europes-2m-non-financial-businesses-europes-banks-dont-think-it-should-be-the-proposed-new-aml-supremo" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gündemde</a>. Zira karapara aklama suçunun tespiti için yeni metotların geliştirilmesine ihtiyaç bulunuyor. Söz konusu metotlar gerçek anlamda riske dayalı bir düzenleyici çerçeve ile denetçiler, finansal istihbarat birimleri ve adli makamlar arasındaki işbirliğinden doğmalıdır. Bu itibarla, şüpheli işlemleri&nbsp;tespit etmek için hem özel sektörde hem de özel sektör ile kamu sektörü arasında işbirliğinin sürekli şekilde pekiştirilmesi gerekmektedir. Veri gizliliğine, yetkinlik alanlarına&nbsp;ve serbest rekabete&nbsp;özen gösterilerek; teknolojiden geniş ölçüde yararlanılabilir.Bu kapsamda evvela düzenleyici taraf ele alınmalıdır. Karapara aklamayla mücadele direktiflerinin kapsamlı bir fayda - maliyet analizinin yapılması, daha etkili bir yaklaşıma uzanan yolu bizlere gösterebilir. Bankacılık sektörü, çok yüksek para cezalarının tehdidiyle şüpheli işlemleri tespit etme ve yetkililere bildirme konusunda ön sıralarda yer alıyor. Ancak özel sektör tarafından tespit edilerek finansal istihbarat birimlerine bildirilen şüpheli işlemlerin yüzde 95 ila 98'i yanlış pozitiftir (false positive), özetle pek az vaka gerçek bir kovuşturmaya konu <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/bb77efb6-2e43-43c2-ad49-339069699947" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">edilir</a>.Diğer bir sorun, nakit işlemleri ve şüpheli işlem bildirimlerini inceleyen ve ciddi vakaları kolluk kuvvetlerine ileten finansal istihbarat birimleriyle (FIU) <a fr-original-style="" href="https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/banking-and-finance/financial-supervision-and-risk-management/anti-money-laundering-and-counter-terrorist-financing_en" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">alakalıdır</a>. Bu birimler üye devletler arasında farklı şekillerde organize edilir, farklı miktarda kaynak sağlanır veya personel çalıştırılır. Avrupa Birliği (AB) nezdinde bu birimler arasında daha fazla uyum ve işbirliğinin sağlanması, yeni bir düzenleyici otorite oluşturmaktan daha acildir. Aslında, 1995'te Brüksel'de oluşturulan ve fakat idari yaptırım gücü olmayan <a fr-original-style="" href="https://egmontgroup.org/en" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Egmont Grubu</a>’nun temel amacı; ülkelerin karapara aklamayla mücadele sistemlerini geliştirebilmelerine yardımcı olup, uluslararası bilgi değişiminin önündeki engelleri kaldırmaktır. Söz konusu yardım kapsamında finansal istihbarat birimlerine teknolojik yardım, eğitimler, tecrübe ve bilgi aktarılmasının yanı sıra uluslararası bilgi değişiminin geliştirilip, sistematik bir yapıya kavuşturulması planlanmaktadır. Ancak geçmiş tecrübeler, bu yapının yeterli olmadığına işaret etmektedir. Bu bağlamda uyum çabalarına, örneğin şüpheli işlem bildirimleri için tek bir standart şablon oluşturulması ile başlanabilir.Son olarak, şirketlerin ve gerçek faydalanıcılarının (beneficial owners) sicil kayıtlarının daha iyi kurgulanması ve tüzel kişilik tanımlayıcılarının (legal entity identifiers) daha yaygın şekilde kullanılması gerekmektedir. 2008 küresel krizinden sonra oluşturulan bu yöntemlerin Batı ülkelerindeki kuruluşlarda kullanımı henüz yüzde iki ila yedi&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.fsb.org/2019/05/thematic-review-on-implementation-of-the-legal-entity-identifier" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">seviyelerinde</a>.Bu aşamada tek bir karapara aklama ile mücadele ajansının oluşturulması, elbette yeni beklentiler doğuracaktır. Fakat tüm bunlar, öncelikle AB ülkelerinin şimdiye dek yapmak istemediği şekilde yargı prosedürlerinin ve cezai suçların daha fazla uyumlulaştırılmasını gerektirecektir. Görünen o ki, asıl zorluk da buradadır.

Aklama suçuyla mücadele uzun zamandır öncelik verilen bir konu olsa da, şimdiye dek bu alandaki başarılar sınırlı oldu.

Avrupa'da karapara ile mücadele

Brezilya'da Covid-19'dan ölenlerin sayısı beş yüz bini&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://t24.com.tr/haber/brezilya-da-koronavirus-kaynakli-olumler-500-bini-gecti-bolsonaro-ya-tepki-yuruyusleri-duzenlendi,960291" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">geçti</a>, bu Amerika'dan sonra dünyanın en yüksek seviyesine tekabül ediyor. 211 milyon&nbsp;nüfuslu ülkede, yaklaşık 18 milyon&nbsp;kişi virüse yakalandı. Birçok kişi, Başkan Jair Bolsonaro'nun salgını ele alma biçimini protesto etmek için sokaklara <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/world/americas/brazilians-protest-president-bolsonaros-response-pandemic-2021-06-19/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıkıyor</a>. Şimdiye dek nüfusun ancak yüzde 11'i aşılanabildi. Hastaneler dolmuş halde, gecekondu mahalleleri (favela) silah sesleriyle yankılanırken; işsizlik ise yüzde 14,7 ile rekor düzeylerde. Favela sakinlerinin üzerinde başka bir sorun daha var: Milisler olarak ifade edilen suç örgütleri. Bu ağır silahlı mafya grupları, yoksulluk ve devletin ihmali arasında güçlenmeye devam ediyor. Bolsonaro ise, "aşıların insanları timsahlara dönüştürebileceği" hakkında şakalar yapıyor. Kendisi geçtiğimiz yıl boyunca karantina karşıtı mitingleri ve sahte tedavileri destekledi. Göreve geldiğinden beri ormansızlaşma oranı yüzde 40'ın üzerinde artan Amazon'daki yerli kabilelerine, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından kullanımı durdurulan uçaklar dolusu hidroksiklorokin&nbsp;yolladı. Yaklaşık altı ay boyunca aşı tekliflerini görmezden geldi. İstatistiki bir çalışmada, kendisinin bu tavrının doksan beş bin ölüme&nbsp;mal olabileceği <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/leaders/2021/06/05/jair-bolsonaro-is-not-the-only-reason-his-country-is-in-a-ditch" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">hesaplanmıştır</a>.Brezilya, köklü bir askeri-sanayi kompleksi&nbsp;ve etkili stratejik düşünce kuruluşları tarafından desteklenen Latin Amerika'nın en büyük silahlı kuvvetlerine <a fr-original-style="" href="https://mondediplo.com/2019/02/04brazil" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sahiptir</a>. Buna paralel Bolsonaro hükümetindeki ordu kökenli bakanların sayısı, ülkede 1964-1985&nbsp;yıllarındaki <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Brezilya%27da_asker%C3%AE_diktat%C3%B6rl%C3%BCk_d%C3%B6nemi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">askeri diktatörlükte</a> olduğundan bile daha fazla. Bu sayede ordu, ülke yönetiminde benzersiz bir temsile sahip <a fr-original-style="" href="https://www.monde-diplomatique.fr/2021/06/VIGNA/63169" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">durumda</a>. Ülkedeki yolsuzluğun kökenleri ise, devlet ve özel şirketler arasındaki rastgele ilişkilere dayanmaktadır. Söz gelimi, 21 yıl boyunca ülkeyi esir alan diktatörlük dönemi, Latin Amerika kıtasının en büyük inşaat şirketi olan Brezilyalı Odebrecht'in baş müşterisiydi. Şirket kurucusu Norberto Odebrecht, yolsuzluğu "iş yapmanın bir maliyeti" gibi görmüştü. Öyle ki, yapılan baskınlarda 400'den çok sayıda politikacı ve yetkilinin olduğu bir rüşvet listesine <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40593117" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ulaşıldı</a>. Ardından otuz ay boyunca hapiste kalan patronları da dahil olmak yetmiş sekiz&nbsp;Odebrecht çalışanı, yasal mercilerle işbirliği yaptı. Söz konusu ifadeler, doksan beş&nbsp;politikacıya yönelik suçlamalara yol açtı. Bu dönemde şirketler, yolsuzluğa artık müsamaha gösterilmeyeceğine dair hissedarlarına güvence vermek için çabalarken; <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Brazilian_Anti-Corruption_Act" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Brezilya Yolsuzlukla Mücadele Yasası</a> da yürürlüğe girdi. İşler yeniden yoluna girmeye başlamıştı. Ancak şimdilerde, tartışmalı başkan Bolsonaro ve çevresi reform yapmak yerine, ülkedeki kurumları yıkmak istiyor. Federal bir milletvekili seçilen oğlu Eduardo Bolsonaro, seçimlerin öncesinde "bir asker ve bir onbaşının yüksek mahkemeyi kapatmak için yeterli olacağını" söylemişti. Mayıs 2020'de ise bu kez Jair Bolsonaro, neredeyse orduya bunu yapmasını emretti. Bununla yetinmeyen Bolsonaro, Federal Polis şefini de kovduktan sonra; Araba Yıkama (Lava Jato) soruşturmasıyla adını duyuran başsavcı Sergio Moro, başkanı adaleti engellemekle suçladı ve istifa etti. Nihayetinde, iki milyar dolarlık&nbsp;bir yolsuzluğu açığa çıkaran Lava Jato görev gücü dağıtıldı.Brezilya’da 1940’larda basit bir aile şirketi olarak kurulup dünyanın sayılı inşaat devlerinden birisi haline gelen Odebrecht, bugün tüm bölgede yayılmış ulus ötesi bir yolsuzluk skandalının baş aktörü <a fr-original-style="" href="https://www.evrensel.net/yazi/80997/bir-ulusasiri-yolsuzluk-hikayesi-odebrecht" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">konumunda</a>. Hikaye ise tamamen rastlantısal bir biçimde, polisin orta ölçekli bir para aklama ağını incelemeye aldığı soruşturma ile ortaya çıkmıştı. Yurtdışına para gönderen döviz bürosu&nbsp;sahiplerinden birinin itirafları ile operasyon önce Brezilya’nın ulusal petrol şirketi Petrobras’a ve o dönemde iktidarda olan İşçi Partisi’ne (PT) dek uzanmıştı. Yerelde başlayan soruşturma, ardından şirketin para transferlerini gerçekleştirdiği ülkeler olan ABD, İsviçre&nbsp;ve Andorra’ya da yayılarak uluslararası bir boyut kazandı. Aslında şirket neredeyse kusursuz bir sistem geliştirmişti. Odebrecht, Brezilya’da Petrobras’ın milyar dolarlık kamu ihalelerini alabilmek için ihale bedelinin yaklaşık yüzde 3&nbsp;oranında bir rüşveti, iktidardaki politikacılara dağıtmaktaydı. Dahası, bu ödemeleri gerçekleştirmek için şirket içinde ayrı bütçeye sahip bir birim kurulmuştu. İlgili çalışanlar, farklı e-posta ve telefonlara sahiplerdi. Ödemeleri şirkete bağlı başka firmalar üzerinden ve gizlilik içerisinde deniz aşırı hesaplardan gerçekleştiriyorlardı. Skandalın açığa çıkması üzerine, 2013'te başlayan ekonomiye yönelik protestolar yüzünden popülaritesi düşük olan Dilma Rousseff, muhalefet tarafından azledildi ve bu kez koalisyon ortağı Michel Temer&nbsp;2016'da geçici başkanlık&nbsp;koltuğuna oturdu. Michel Temer ise çok geçmeden yolsuzlukla suçlandı. 2017'de azledilmekten zar zor kurtulsa da, ülkenin en büyük et üreticisi şirketlerinden JBS'nin <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/environment/2019/jul/02/swashbuckling-meat-tycoons-nearly-brought-down-a-government-brazil" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sızdırdığı</a> ses kaydında açıkça rüşvet istemesi üzerine tekrar açılan soruşturmalar ile önce 2019'da hapse girdi fakat "risk teşkil etmediği" gerekçesiyle serbest <a fr-original-style="" href="https://tr.euronews.com/2019/03/21/brezilya-car-wash-yolsuzluk-operasyonlari-kapsaminda-eski-devlet-baskani-temer-tutuklandi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bırakıldı</a>.2018'de Bolsonaro'nun seçilmesi işte bu tip travmaları izledi. Aslında çok az finansmanı ve hazırlık süresi vardı, ancak kampanya sırasında bıçaklandığında doğal olarak destek gördü. Kendisini "Brezilya'nın ilahi kurtarıcısı" olarak gösterdi ve oyların yüzde 55'ini aldı. Aldığı destek, ülkenin güneyindeki zengin ve beyaz nüfus ağırlıklı bölgelerdeki çiftçiler&nbsp;ile muhafazakar seçmenlere (evanjelikler) dayanıyordu. Hayal kırıklığı zaferine giden yolu açtı. Bolsonaro, Donald Trump'ın 2018 ABD seçimlerini kazanmak için kullandığı taktiklerden (sahte haberler yaymak,&nbsp;popülizm, milliyetçilik ve şovenizm) büyük ölçüde yararlandı. Halk, sorunları çözemeyen politikacılardan bıkmıştı. Bay Bolsonaro, hayal kırıklıklarını kendisine kanalize ederken, diktatörlüğe zaafı olan eski bir asker olarak seçmenleri siyasi yanlışlarını kendisinin bir özgünlüğü şeklinde görmeye çoğu zaman ikna etti. Yozlaşmış politikacıları temizlemeye, suçluları çökertmeye ve ekonomiyi beslemeye söz verse de, her üç hususta da başarısız olmuşa benziyor.Brezilya'nın siyasi sistemi, adeta bir değirmen taşı gibidir. Geniş eyalet bölgeleri ve Kongre'deki otuz parti, seçimleri aşırı pahalı hale getiriyor. Siyasiler, genelde uzun vadeli reformlardan ziyade; kısa vadede oyları kazanan projeleri destekleme eğilimindedir. Göreve geldiklerinde ise, seçilmelerini sağlayan bu kusurlu sisteme çoğunlukla bağlı kalırlar. Bu ümitsiz tabloda, 2018'de yapılan bir araştırmaya göre halkın sadece yüzde 3'ünün kongreye ve yüzde 14'ünün yüksek mahkemeye "çok güvendiği" açığa çıkmıştır. Brezilya'nın, uzun vadede Bolsonaro'nun yerini doldurmanın yanı sıra; kronikleşen düşük büyüme&nbsp;ve eşitsizliklerle&nbsp;mücadele ederek, sinizm ve umutsuzluğu da yenmesi gerekiyor. Şüphesiz bu dramatik bir reform gerektirecektir. Dolayısıyla ülkenin kaderi muhtemelen 2022'de seçmenler tarafından belirlenecek. Adayların nostalji yapmak yerine etkili çözümler sunması gerek, zira Bolsonaro'nun halefi zarar görmüş ve bölünmüş bir ülkeyi miras alacağa benziyor. Bürokrasinin büyüme oranlarını aşağı çekmesi ve çarpık harcamaların eşitsizliği artırmasıyla Brezilya kapalı bir ekonomi olmaya devam ediyor. 2019'da ülkede en zengin yüzde 1'in ortalama geliri, en yoksul %50'nin ortalama gelirinin 33 katıydı.Öte yandan geçtiğimiz aylarda, eski başkanlardan Lula da Silva'yı yolsuzluk ve kara para aklama davalarında yargılayan mahkemenin "yetkisiz" olduğuna karar <a fr-original-style="" href="https://www.aa.com.tr/tr/dunya/eski-brezilya-devlet-baskani-lula-da-silva-hakkinda-yolsuzluk-davalarinda-verilen-hukumler-iptal-edildi/2169264" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">verildi</a>. Mahkemece verilen hükümleri iptal eden yeni karar ile soruşturma yeniden başlatıldı. Böylece Lula siyasal haklarını geri kazanırken, 2022 genel seçimlerinde aday olmasının da önü açıldı. Bolsonaro'nun başta Lula olmak üzere 2022'deki rakiplerinin, mevcut tabloyu tersine çevirmesi gerekiyor. Anketler, Lula'nın ikinci turda&nbsp;seçimleri&nbsp;kazanabileceğini&nbsp;gösteriyor. Fakat öncesinde Lula, Bolsonaro'nun pandemiyi yönetme biçiminin canlara ve ekonomide nelere mâl olduğunu; Brezilya için değil de kendi çevresi için nasıl faydalar sağladığını kanıtlarıyla ortaya koymalı...

Brezilya'nın kaderi muhtemelen 2022'deki seçimlerle belirlenecek. Adayların nostalji yapmak yerine etkili çözümler sunması gerek, zira Bolsonaro'nun halefi zarar görmüş ve bölünmüş bir ülkeyi miras alacak.

Brezilya ve yolsuzluk

(Çizim: <a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/olcarygn/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Olçar Yiğen</a>)&nbsp;Lübnan, Ağustos 2020'de iki yüz on iki&nbsp;kişinin ölümüne ve altı binden fazla&nbsp;kişinin yaralanmasına neden olan liman patlamasının yaralarını henüz sarabilmiş değil. Patlamayla ilgili soruşturma, dokuz aylık sürecin ardından <a fr-original-style="" href="http://www.naharnet.com/stories/en/281811-lebanon-receives-french-report-regarding-beirut-port-blast" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sonuçsuz</a> kaldı. Ülke 1975 - 1990&nbsp;arasında süren şiddetli <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Lebanon#Civil_war_and_occupation" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">iç savaştan</a>&nbsp;bu yana, en kötü kriz ile karşı karşıya durumda. Ülkede resmi kur, bankaların işlem kuru ve karaborsa şeklinde üç ayrı döviz kuru&nbsp;göze çarpıyor. Kayıtdışı piyasalarda Lübnan lirası, son 18 ayda en az yüzde 90&nbsp;değer kaybederken, gıda enflasyonu da yüzde 400&nbsp;seviyesine <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2021/05/12/lebanon-is-on-a-train-to-hell-former-government-advisor.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ulaştı</a>. COVID-19 ile mücadelesinde de zor günler yaşayan 7 milyon nüfuslu ülkede, en az 540 bin kişi&nbsp;hastalığa yakalanırken, yaklaşık 8 bin kişi&nbsp;ise yaşamını <a fr-original-style="" href="https://www.worldometers.info/coronavirus/country/lebanon/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yitirdi</a>. Piyasadaki döviz kıtlığı neticesinde ilaç ithalatının durması ve salgın nedeniyle yaygınlaşan tıbbi ürün kaçakçılığı&nbsp;ise sorunu derinleştiriyor.Ülke genelinde ilaç ve yakıt temininde kıtlıklar&nbsp;yaşanırken, Lübnan'da hemen her gün görülen elektrik kesintileri&nbsp;ise günde 12 saati bulabiliyor. Geçtiğimiz Nisan ayında, Suudi Arabistan'ın uyuşturucu kaçakçılığı&nbsp;nedeniyle ülkeden meyve ve sebze ihracatını <a fr-original-style="" href="https://www.aa.com.tr/en/middle-east/saudi-arabia-bans-fruit-vegetable-imports-from-lebanon/2218829" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">durdurması</a> ile yaşanan döviz kıtlığı&nbsp;iyice derinleşti. Geçmişinden yolsuzluğu bir türlü silemeyen Lübnan'da halk, birkaç litre benzin almak için bile çok uzun saatler sıra beklemek zorunda <a fr-original-style="" href="https://www.aa.com.tr/tr/dunya/ekonomik-krizdeki-lubnanda-suruculer-10-litrelik-benzin-icin-uzun-kuyruk-cilesine-katlaniyor/2261582" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kalıyor</a>. Uluslararası Şeffaflık Örgütü'nün derlediği Yolsuzluk Algı Endeksi&nbsp;sonuçlarına göre Lübnan, 180 ülke&nbsp;arasında 149. sırada&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/lbn" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yer alıyor</a>.İhtiyaç sahiplerine verilen sübvansiyonlar ise azalan döviz rezervlerini eski haline getirmek adına geri çekilmeye başlandı. Haziran 2020'de istifa&nbsp;edene dek Maliye Bakanlığı danışmanı olan Henri Chaoul&nbsp;verdiği bir demeçte, mevcut Lübnan yönetimini “cehenneme giden ve son istasyona ulaşmak üzere olan bir trene” benzetti. Chaoul ayrıca, "Lübnan’daki eski iş modelinin, eski yönetim modelinin birçok düzeyde tamamen başarısız olduğu açık. Yeniden inşa etmemiz gerekiyor." şeklinde görüş bildirdi. Dünya Bankası tarafından yayınlanan Lübnan Batıyor&nbsp;başlıklı raporda, "Lübnan'ın şiddetli ekonomik ve mali krizinin, dünyanın 150 yıldan fazla&nbsp;bir süredir gördüğü en kötü krizlerden biri olmaya aday olduğu" <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/world-bank-beirut-middle-east-lebanon-health-fc5d4c749fb105114729c4281a146895" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiliyor</a>.Geçici hükümetin Başbakanı Hasan Diab&nbsp;geçtiğimiz günlerde, "Lübnan kapsamlı bir çöküşün eşiğine geldi" şeklinde bir açıklama ile ulusa seslendi. Başbakan Diyab, 1.2 milyar dolarlık&nbsp;tahvil ödemesini askıya aldıklarını <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/951a6386-6097-11ea-a6cd-df28cc3c6a68" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu</a>. Böylece uzun yıllardır devam eden yolsuzluğun tetiklediği ekonomik kriz ve liman patlaması ile sarsılan ülke, tarihinde ilk kez temerrüde düşmüş&nbsp;oldu. Diab ayrıca, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri'ne hitaben yazdığı mektupla, eski Başbakan Refik Hariri'nin 2005 yılında düzenlenen suikast&nbsp;sonucu öldürülmesinin ardından faillerin yargılanması üzere kurulan Uluslararası Lübnan Mahkemesi'nin çalışmalarını sürdürebilmesi için finansal destek <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanon-asks-un-explore-means-funding-special-tribunal-2021-06-04/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">istedi</a>.Beyrut patlamasının&nbsp;hemen ardından Diab’ın istifa etmesi&nbsp;üzerine, Lübnan'da bir yılda üç ayrı başbakan adayı görüldü. Diab'ın halefi Mustafa Adib&nbsp;yalnızca bir ay sonra istifa etti. Bunun üzerine yeni hükümet kurması için görevlendirilen eski başbakanlardan Saad Hariri&nbsp;ve Lübnan Cumhurbaşkanı Mişel Aun&nbsp;arasındaki anlaşmazlık ise, hükümetin kurulmasına bir kez daha engel oldu. Geçici hükümet ise yeni bir meclis oluşturulan dek görevde kalacak, ancak görüşmeler aylardır çıkmazda. Bir diğer etkili isim olan Lübnan Merkez Bankası başkanı Riad Salameh&nbsp;ise İsviçre&nbsp;ve Fransa&nbsp;makamları tarafından zimmetine para geçirme ve karapara aklama şüphesiyle soruşturma&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/106b1ddd-d8dc-49e5-90ec-eb216c147125" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">altında</a>. Ülkenin önde gelen araştırmacı gazetecilerinden Riad Kobaissi, liman patlamasının gerçekleştiği tarihe referansla "4 Ağustos'ta Lübnan'da olan şey, yolsuzluğun tam anlamıyla yüzümüzde patlamış olmasıdır." yorumunda <a fr-original-style="" href="https://edition.cnn.com/2021/05/28/middleeast/lebanon-mafia-militias-corruption-intl/index.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulunuyor</a>.

Lübnan 1975 - 1990 arasında süren şiddetli iç savaştan bu yana, en kötü kriz ile karşı karşıya durumda.

Lübnan'da insani kriz

(Çizim:&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/bilgeeealpay/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Bilge Alpay</a>)&nbsp;Anglosakson&nbsp;kökenli bir kavram, kurum ve ilke olan compliance&nbsp;(uyum) sözcüğü, İngilizcede "uymak, razı olmak, itaat etmek" anlamlarına gelen "to comply"&nbsp;fiilinden türetilmiştir. Türkçede ise "uyma, uyum, itaat, uygunluk" gibi anlamları karşılamaktadır. "Kabul edilmiş belirli standartlara göre hareket etmek" şeklinde tanımlayabileceğimiz bu kavramın, yalnızca hukuk&nbsp;alanında değil; medikal, telekomünikasyon, ticaret, bilişim,&nbsp;çevre&nbsp;gibi pek çok başlıkta uygulaması ve terminolojik karşılığı <a fr-original-style="" href="https://www.hukukihaber.net/compliance-kavraminin-hukuki-boyutu-makale,5519.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulunmaktadır</a>.Hemen akla geleceği üzere, hukuk alanından bir örnek vermek gerekirse; compliance ifadesinin karşılığı mevzuat uyum yani hukuka uygunluktur. Diğer bir ifadeyle kanun koyucunun belirlediği hükümlere uyularak bu hükümlerin her koşulda uygulanmasıdır. Dolayısıyla kanunlara, tüzüklere, yönetmeliklere, tebliğlere ve düzenleyici nitelikteki diğer mevzuata, yani pozitif hukukta veya evrensel hukukta yer alan düzenlemeler ile ahlak ve etik kurallarına&nbsp;uymaktır. Bu yükümlülükler kapsamına girenlerin listesi elbette gerçek kişilerle sınırlı değildir. Kamu ya da özel tüzel kişilikler de bu kapsama girer. Yine, yasama ve yürütme organları, hatta yargı organları da buna dahildir. Bu bağlamda, ilgili kurum ve kuruluşların tamamı uygulama alanı içinde bulundukları yasal düzenlemelerin tamamına uymak; tüm eylem ve işlemlerini ilgili mevzuat hükümlerine, yanı sıra hukukun evrensel kurallarına, ahlak ve etik ilkelerine uygun biçimde yapmak zorundadırlar. Ek olarak, compliance denildiğinde kastedilen bir diğer olgu şüphesiz kurumsal uyum ifadesidir. Adıyla müsemma bu ifade, bir kuruluşun iç politikalara ve prosedürlere veya otoritelerce kabul edilen kurallar ve dış düzenlemelere uyumunu sağlamak için izlediği eylem ve programları işaret eder. Zira kurumsallık, bir şirketin tüm paydaşları arasındaki ilişkilere dayanır. Basitçe kurumsal bir yönetim anlayışı ile yönergeler tanımlanır ve kimlerin karar alma ve kuruluşu yönetme yetkisine sahip olduğu belirlenir. Kurumsal uyum noktasında, sağlıklı bir kurumsal yönetim yapısı&nbsp;esastır.Compliance kavramı, gerek ifade gerek hukuki bir araç olarak ilk kez Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) telaffuz edilmiştir. Hukuki ve/veya ticari hayat bağlamında, kavramın etrafında henüz tam anlamıyla bir fikir birliği&nbsp;mevcut olmamakla birlikte; compliance denildiğinde, yöneticileri ve çalışanlarıyla birlikte bir tüzel kişi olarak şirketlerin her türlü işlemlerinde hukuk kurallarına ya da ahlak ve etik ilkelerine göre hareket etmesi şeklinde bir ortak kabul mevcuttur. Bu itibarla, artan sayıda yasal düzenlemeler ve şeffaflık ihtiyacı nedeniyle, şirketler ve hatta devlet kurumları Etik ve Uyum Politikası ya da Uyum Programı gibi konsolide kontrol setlerinin kullanımını giderek daha fazla <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/finance-and-economics/2019/05/02/the-past-decade-has-brought-a-compliance-boom-in-banking" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">benimsemektedir</a>. Ancak uyum olgusu yalnızca sektöre göre değil, çoğu zaman uygulandığı yere göre bile değişir. Bu durum genellikle farklı ülkelerde, endüstrilerde ve politika bağlamlarında değişen hedeflere ve gereksinimlere verilen tepkilerin bir neticesidir. Öte yandan Uluslararası Standartlar Teşkilatı'nın (ISO) geçtiğimiz aylarda yayımladığı <a fr-original-style="" href="https://www.iso.org/standard/75080.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ISO 37301:2021</a> başlıklı standart, hem uyum ve risk yöneticilerinin nasıl çalışması gerektiğinin altını önemle çizmekte hem de uyum yönetim sistemlerini standartlaştırma noktasında çok önemli bir boşluğu doldurmaktadır.Compliance, yerel hukukumuzca henüz içselleştirilmemiş bir kavram olmakla birlikte, giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu kavram genel anlamda yürürlükte olan tüm kurallara uygun hareket etmek anlamına gelse de, özel olarak Türkiye'nin de taraf olduğu <a fr-original-style="" href="https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2006/10/20061002-1.htm" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Yolsuzluğa Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi</a> ve <a fr-original-style="" href="https://www.oecd.org/corruption/oecdantibriberyconvention.htm" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">OECD Rüşvetle Mücadele Sözleşmesi</a> gibi uluslararası anlaşmalara uygun hareket edilmesi gerektiğini de ifade etmektedir. Bu nedenle Türkiye, uluslararası itibarını korumak adına, gerçek ve tüzel kişilerin yaptığı ihlallerin denetlenmesini ve bunlara yaptırım uygulanmasını temin etmek zorundadır.Compliance kavramının en temel amacı insan haklarının&nbsp;korunmasıdır. Bu bağlamda çocuk işçiliği, zorla çalıştırma, ayrımcılık, cinsel taciz, mobbing gibi hukuk ve ahlak dışı eylemlerin önüne geçilmesi adına compliance kurumunun caydırıcı şekilde kullanılmasıdır. Paralel şekilde ticaret hukuku&nbsp;bağlamında compliance ile kastedilen husus, şirketler ile bunların yöneticilerinin veya çalışanlarının yasal düzenlemeler hakkında bilgilendirilmiş ve yetişmiş olmalarının, söz konusu kurallara uygun davranmalarının sağlanmasıdır. Compliance kavramının uygulama bulduğu bir diğer ana dal iş hukukudur. Bu bağlamda geliştirilen teoriler; işçilerin çalışma koşullarının iyileştirilmesi, iş kazalarının önlenmesi amacıyla tedbirlerin alınması, işçilerin maddi ve manevi menfaatlerinin ve diğer haklarının korunması gibi türlü hukuki ve yasal kurallara uyulması anlamına gelmektedir. Dahası bu konularda işverenlere ödev ve sorumluluklar yüklemektedir. Compliance kavramının vücut bulduğu bir diğer temel disiplin ise ceza hukukudur. Compliance olgusunun bu bağlamda temel amacı başta rüşvet, karapara aklama, terörizmin finansmanı, vergi kaçakçılığı, kartel ve diğer rekabet ihlalleri, ticari sırların ifşa edilmesi, içerden bilgi ticareti gibi suçlar ile çevreye karşı işlenen suçların önlenmesidir.Compliance kavramının benzeştiği bir diğer ilke, Anglosakson düşüncesindeki due process of law olarak isimlendirilen kurumdur. Türkçede "gerekli hukuki süreç" ya da "uygun hukuki usul" şeklinde çevirebileceğimiz bu ilkenin kaynağı 1215&nbsp;tarihli <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Magna_Carta" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Magna Carta</a>&nbsp;bildirisidir. Öyle ki siyasal iktidarların, güçlerini kötüye kullanmasının önüne geçmeyi ve dolayısıyla yurttaşların hak ve özgürlüklerini korumayı amaçlayan bu ilke, bir anayasal güvence&nbsp;niteliği taşır. Benzer şekilde ABD Anayasası'nın <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Fifth_Amendment_to_the_United_States_Constitution" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ek Beşinci Maddesi</a>, siyasal iktidarın gerekli hukuki usullere uygun olmayan bir şekilde, hiç kimseyi hayatından, özgürlüğünden ve mallarından yoksun bırakamayacağını ifade eder. Bu ilke yalnızca siyasal iktidarlar bakımından değil, aynı zamanda adaleti yöneten ve dağıtan yargı organları açısından da bağlayıcı niteliktedir. Özetle bu ilke, compliance kavramının siyasi ve idari alana yönelik bir yansımasıdır.

Compliance, yerel hukukumuzca henüz içselleştirilmemiş bir kavram olmakla birlikte, giderek daha fazla önem kazanmaktadır.

Nedir bu compliance?

(Görsel: GiveDirectly)Evrensel temel gelir yüzlerce yıl sonra nihayet mümkün bir model gibi görünüyor. Devletlerin her vatandaşına, düzenli ve koşulsuz bir parasal destek vermesi gerektiğine yönelik fikir, aslında 16. yüzyıldan beri mevcut. Söz konusu konsept, 1974-1979&nbsp;arasında Kanada'nın Manitoba&nbsp;eyaletinde denenmiş ve hastaneye gitme oranlarında düşüş ve lise mezuniyet oranlarında artış ile <a fr-original-style="" href="https://www.vox.com/future-perfect/2020/2/19/21112570/universal-basic-income-ubi-map" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sonuçlanmıştı</a>. 2017&nbsp;yılında Finlandiya'da gerçekleştirilen deneyde ise, işsiz nüfus arasından rastgele seçilen iki bin&nbsp;kişiye iki yıl&nbsp;boyunca ayda 560 avro&nbsp;ödenmesinin ardından; söz konusu kişilerin iş bulma istekleri azalmadığı gibi, bu kişilerin iş arayışı boyunca daha az strese girdiği ve kalıcı işler bulana dek bekleyebildikleri ve nihayetinde, etkin kaynak dağılımı anlamında ekonomiye fayda sağladığı ortaya çıktı.Öte yandan temel gelir modeli, sınırlı pilot uygulamalarla denenmiş olsa da, başarısızla sonuçlanan İran&nbsp;örneği dışında bir ülkenin tüm vatandaşlarını kapsayacak ölçekte henüz denenmedi. Öyle ki, İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejad&nbsp;döneminde yapılan Enerji Reformu Yasası ile 2010 yılından itibaren kademeli şekilde 70 milyonluk ülke nüfusunun tamamına sağlanan ve ayda yaklaşık 90 dolarlık desteklere ilişkin hesaplamaların yanlış olduğu, petrol fiyatlarındaki yüksek fiyat seviyelerinin 2014'teki çöküşüne dek <a fr-original-style="" href="https://www.vox.com/future-perfect/2020/2/19/21112570/universal-basic-income-ubi-map" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">anlaşılamadı</a>. Bir diğer örnekte, ABD'de Alaska Varlık Fonu&nbsp;tarafından, petrol gelirlerinden elde edilen karların, eyalette yaşayan tüm bireylere yıllık kar payı&nbsp;şeklinde dağıtılmasına yönelik uygulama kapsamında ödenen yılda ortalama iki bin dolar seviyesindeki ödemeler, temel gelir konseptine kıyasla bir hayli düşük kalıyor ve bu gerekçelerle kabul görmüyor. Kapsayıcı olmayan veya bir kişinin ihtiyaçlarını karşılamasına yetecek tutarda tasarlanmamış bir modelin, garanti gelir&nbsp;şeklinde algılanacağı ise aşikâr. Zira Alaska'daki uygulamanın gözlemlenen yegâne sonucu, çocuk doğum oranlarındaki artış şeklinde <a fr-original-style="" href="https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/2/13/16997188/alaska-basic-income-permanent-fund-oil-revenue-study" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">olmuştur</a>.Yine de pandeminin ilk günlerinden itibaren tüm dünyada hükümetlerin söz konusu modeli devreye alması için çağrılar artıyor; kaldı ki mevcut denemelerde, kimi ortodoks iktisat çevreleri&nbsp;tarafından dillendirilen "çalışmaya karşı isteksizlik doğuracağına" yönelik bir sonuç da ortaya konmuş değil. Özetle, COVID-19&nbsp;salgını nedeniyle yaşanan ekonomik krizin ortasında; Victor Hugo'nun "Zamanı gelmiş bir fikirden daha güçlü hiçbir şey yoktur." şeklindeki veciz ifadesini* hatırlatacak ölçüde sarsılmaz adımlarla ana akım bir fikir olmaya doğru ilerliyor.Köken itibarıyla temel gelir fikri ilk önce Thomas More'un 1516&nbsp;tarihli kitabı Ütopya'da <a fr-original-style="" href="https://www.wired.co.uk/article/can-universal-basic-income-fix-the-coronavirus-crisis" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yayınlanmış</a>; "bir ülkenin herkese bir geçim kaynağı sağlaması gerektiği, böylece hiç kimsenin önce hırsız, sonra da ceset olmak gibi korkunç bir zorunluluk altında kalmayacağı” şeklinde ifade edilmiştir. Yaklaşık 250 yıl sonra, bu kez Thomas Paine, "zengin veya fakir farketmeden herkese yapılacak ödemelerden" söz ediyordu. Günümüzde ise, İngiliz İşçi Partisi&nbsp;gibi politik aktörlerden, Silikon Vadisi'nden Elon Musk&nbsp;ve Mark Zuckerberg&nbsp;gibi milyarderlere dek uzanan bir dizi farklı savunucu tarafından çeşitli bağlamlarda <a fr-original-style="" href="https://www.bloomsbury.com/uk/battling-eight-giants-9780755600632" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">desteklendi</a>. Hatta geçtiğimiz yılın seçimlerinde Demokrat başkan adayı Andrew Yang, "18 yaş ve üstü her Amerikalıya ayda 1000 dolar ödeneceği" <a fr-original-style="" href="https://2020.yang2020.com/policies/the-freedom-dividend" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sözünü</a> vermişti. Boğaziçi Üniversitesi'nden Prof. Dr. Ayşe Buğra, "temel gelir&nbsp;veya vatandaşlık geliri uygulaması fikrinin; kişilere, insan onuruna yakışmayan işleri reddetme imkanı verdiğine" <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=ba5pngWbsZA" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">dikkat çekiyor</a>. Buna göre, kişiler ellerine düzenli gelir geçeceğini bilirse, bu durum kendi hayatları üzerine rasyonel karar almalarına yardım edecektir. Bu meseleye dair kavramları nasıl düşündüğümüz, gelişmeye ve hayatta kalmaya devam etmek için de zorunludur. Zira iklim krizinin yakıcı hale gelmesiyle birlikte, fazla nüfusu dışarıda tutmak için duvarlar inşa etmekten daha fazlasını yapmamız gerekecek. Giderek daha rekabetçi ancak yıkıcı hale gelen serbest piyasa&nbsp;ve artan servet eşitsizliği&nbsp;karşısında, insanların ihtiyaçlarını tanımlamanın ve bunları toplu olarak karşılamanın bir yolunu bulmamız gerekiyor. Çünkü iktisat bilimi, her şeyden önce bir etik&nbsp;meselesidir.Modern anlamda temel gelir düşüncesinin kurucusu olan <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Philippe_Van_Parijs" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Philippe Van Parijs</a>&nbsp;öncülüğünde örgütlenen <a fr-original-style="" href="https://basicincome.org/about-bien" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Temel Gelir Dünya Ağı</a> (BIEN) tarafından yapılan tanımlamaya göre, <a fr-original-style="" href="https://basicincome.org/about-basic-income" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">evrensel temel gelir modeli&nbsp;</a>aşağıdaki beş özelliğe sahiptir:<ol fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Periyodik:&nbsp;Bir defaya mahsus hibe şeklinde değil, düzenli aralıklarla ödenir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nakit ödeme:&nbsp;Uygun bir değişim aracıyla ödenir ve kişilerin parayı neye harcayacaklarına kendi başlarına karar vermeleri gerekir. Bu itibarla aynî yolla veya kuponlar şeklinde ödenemez.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bireysel:&nbsp;Hane bazında değil, bireysel olarak ödenir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Evrensel:&nbsp;Herhangi bir aracılık (gelir testi vb.) olmaksızın herkese ödenir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Koşulsuz:&nbsp;Çalışmak veya çalışmaya istekli olmak şartı ve benzeri koşullar aranmaksızın ödenir.</li></ol>O halde esas soru; "Evrensel temel gelir modeli tercih edilebilir bir alternatif midir ve şayet öyleyse uygulanabilir nitelikte midir?" şeklindedir. Bu soruya evvela felsefi bir cevap verebiliriz. Pandemi&nbsp;ortamında deneyimlediğimiz şekilde; her şeyin bir akış halinde olduğunun göründüğü bu tip zamanlarda, daha önce hayal edilemez olan şeyler bile aniden düşünülebilir hale gelir. Ancak fenomenlerin popülaritesine rağmen, bir fikrin, uğrunda mücadele etmeden gerçekleşmesini bekleyemeyiz. Çünkü kriz dönemleri, güç ilişkilerini (olağan dönemdeki yumuşatıcı unsurlar&nbsp;olmaksızın) tüm çıplaklığıyla açığa vurur. Bu anlamda, söz konusu model, yaşadığımız (ve görünen o ki yaşayacağımız) durgunlukta bir cankurtaran&nbsp;olabilir. Zira kriz dönemlerinde, insanların topluma ve sosyal politikaya bakışları değişir; hemen herkesin eşit haklara sahip olması fikri çok daha kolay kabul görür. Krizler, sosyal politika anlamında esaslı değişimlerin ortaya çıkmasını <a fr-original-style="" href="https://seis.bristol.ac.uk/~plcdib/imprints/vanparijsinterview.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sağlayabilir</a>.Fakat son tahlilde, her bir vatandaşın yaşam masraflarını önemli ölçüde karşılayacak bir düzeyde sürekli ödemeler yapılmasının, bütçede yaratacağı ek maliyetlerin nasıl karşılanacağı ise hâlâ bir <a fr-original-style="" href="https://www.lrb.co.uk/the-paper/v41/n14/john-lanchester/good-new-idea" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">muamma</a>. Kaldı ki iktisadi kısıtlar veriliyken, politika yapıcıların neye öncelik vereceği ve dolayısıyla neyi geri plana atacağı hep bir tartışma konusu olmuştur. Yine evrensel temel gelir modelinin hayata geçmesi halinde; <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Welfare_trap" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">refah tuzağı (uçurumu)</a> oluşması gibi sakıncalarının yanı sıra, emeklilik ile vergi başlığında mevcut uygulamalarının nasıl reformlara tabi tutulması gerektiği cevaplanmayı bekleyen diğer sorular arasında yerini koruyor.*&nbsp;Rien n'est plus puissant qu'une idée dont le temps est venu.

16. yüzyıldan beri dillendirilen temel gelir, tercih edilebilir bir alternatif midir ve şayet öyleyse, uygulanabilir nitelikte midir?

Evrensel temel gelir

(Görsel: Lim Huey Teng, Reuters üzerinden)COVID-19&nbsp;salgını ile lateks ve nitril eldiven kullanımında patlama yaşanırken, dünyanın bu alandaki bir numaralı üreticisi olan Malezya'da ise borç esaretine dayalı modern kölelik koşulları tüm çıplaklığıyla sürüyor. Öyle ki Malezyalı sanayiciler, yoksul komşu ülkelerden hukuksuz yollarla gelen ucuz iş gücünden senelerdir pek de şikayet etmeden yararlanmaya devam ediyor. Uzun yıllardır Avrupa ve ABD sağlık sektörünün en büyük tedarikçilerinden biri olan Malezya'da; mikro elektronik bileşen ihracatı yaklaşık 45 milyar dolar, giysi ve aksesuar ihracatı ise 4 milyar dolar&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.monde-diplomatique.fr/2021/02/BENGTSEN/62772" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">seviyelerinde</a>. Bu doğrultuda Malezya, 2019'da yaklaşık 300 milyar çift kauçuk eldiven ihracatı ile küresel talebin yüzde 63'ünü karşıladı. Çalışma iznine sahip olmak için genellikle aracı firmalara yüksek oranda faizle borçlanan göçmen işçiler&nbsp;ise kendilerini bir tür tuzağın içinde buluyorlar. Yetmezmiş gibi, kendilerine bu firmalarda iş bulduğu için borçlandıkları aracılar tarafından ödemeleri garanti altına almak için işçilerin pasaportlarına el konuluyor.Uluslararası Çalışma Örgütü'ne (ILO) göre, göçmen işçiler yaklaşık 32 milyon&nbsp;nüfusa sahip ülkedeki iş gücünün yüzde 15'ini oluşturuyor. Dünya Bankası&nbsp;araştırmacıları 2017'de, bu sayının içerisinde en az 1,2 milyon kişinin zorla çalıştırma&nbsp;ya da Türk hukukunda angarya&nbsp;olarak ifade edilen koşullar altında çalışanlar olduğunu hesaplamıştı. Yine de zorlu koşullar ve uzun süreli ayrılıklara rağmen Malezya'da bulacakları bir sürekli iş imkânı Bangladeş, Nepal, Myanmar&nbsp;ve diğer komşu ülkelerden yoksul kesimlerin hayallerini süslüyor. Söz konusu ekonomiye göre, 2018&nbsp;yılında Malezya'dan göçmenlerin memleketlerine gönderilen işçi dövizinin&nbsp;(remittance) ise 10 milyar doları&nbsp;aştığı <a fr-original-style="" href="https://blogs.worldbank.org/eastasiapacific/three-things-to-know-about-migrant-workers-and-remittances-in-malaysia" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">hesaplanıyor</a>.Söz konusu aracılar, Top Glove, Hartalega, Supermax&nbsp;gibi Malezyalı şirketler nezdinde işe alım ajansı&nbsp;şeklinde hizmet veriyor. Bu şirketler iş gücü sağladıkları tedarikçilerin taşıdığı üçüncü taraf risklerini (third-party risks) dikkate almadıkları gibi; bu yüzden uluslararası kamuoyundan defalarca kez yaptırım görmüş ve fakat söz konusu aracılık sisteminden henüz vazgeçmiş değiller. Mevcut uygulamada, örneğin Bangladeşli işçilerden ödeme planına göre değişen faizlerin yanı sıra; ortalama 4500 - 5200 dolar&nbsp;arasında değişen iş bulma ücretleri istenirken; Nepalli işçilerden ise söz konusu şirketlerde iş bulmaları karşılığında 1350 - 1500&nbsp;dolar tahsil ediliyor. Malezya'da asgari ücretin yaklaşık 300 dolar&nbsp;olduğu düşünülecek olursa, göçmen işçilerin neden pasaportlarını yıllar boyu geri alamadığı ve neden bu durumun modern kölelik&nbsp;olarak ifade edildiği daha net anlaşılacaktır.2014&nbsp;ile 2020&nbsp;arasında modern kölelik biçimleri üzerine çalışan Birleşmiş Milletler&nbsp;(BM) özel raportörü Urmila Bhoola&nbsp;bu durumu, "Aracılar, göçmenlere yurtdışında göz boyayacak işler önerip, büyük meblağlar koparıyor. İşçiler ise çok geçmeden kendilerini, sistemin farkında olan işverenlerine bağımlı halde buluyorlar." sözleriyle özetliyor. Diğer yandan, küreselleşmenin giderek artan etkisi nedeniyle Batılı şirketler de bu tip uygulamalardan fayda sağlıyor. Zira tedarikçilerine zorla çalışmayı yasaklayan kurallar dayatsalar bile, bu sorun küresel tedarik zincirlerinde gözlemlenmeye devam ediyor. Nitekim Malezyalı lastik eldiven üreticilerinin esas müşterileri, Fortune&nbsp;dergisinin <a fr-original-style="" href="https://fortune.com/fortune500" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">En Büyük 500 Şirket</a>&nbsp;listesinde yer alıyor.Öte yandan uluslararası alanda faaliyet gösteren TÜV Rheinland, Bureau Veritas, SGS&nbsp;gibi denetçilerin küresel tedarik zinciri özelinde gerçekleştirdiği denetimlere rağmen, bu mesele şeffaflıktan uzak ve somut adımlardan yoksun bir halde. Öyle ki, Temiz Giysiler Kampanyası&nbsp;adlı sivil toplum girişimi 2019&nbsp;tarihli raporunda "200'den fazla yetersiz denetim vakası" <a fr-original-style="" href="https://cleanclothes.org/faq/suppliers" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tespit etti</a>. Çalışmanın raportörlerinden Ben Vanpeperstraete&nbsp;bu durumu, "Sosyal denetleme sistemi çalışanları korumak için yeterli değil. Yalnızca marka itibarını ve karlılığı korumaya yönelik bu sistem, daha tatmin edici modellerin gelişmesini engelliyor." sözleriyle özetliyor. Söz konusu uygulamalara başvuran Malezyalı üreticilerden ürün ithal eden ABD, İngiltere, İsveç&nbsp;veya Danimarka&nbsp;menşeli firmaların listesini incelediğimizde, mevcut sistemin pek de işlemediği gözler önüne seriliyor.Ek olarak, Walk Free&nbsp;inisiyatifi ile ILO&nbsp;ve Uluslararası Göç Örgütü (IOM) tarafından ortaklaşa yürütülen çalışma, 2016&nbsp;itibarıyla yaklaşık 40 milyon&nbsp;kişinin modern köleliğin kurbanı olduğunu ortaya koyuyor. Bu rakam özelinde yaklaşık 25 milyon kişinin zorunlu çalışma&nbsp;ve 15 milyon kişinin de zorla evlendirilme&nbsp;pratiklerinden zarar gördüğü <a fr-original-style="" href="https://www.walkfree.org/projects/global-estimates-of-modern-slavery" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">hesaplanıyor</a>.&nbsp;Avrupa Parlamentosu&nbsp;başkan yardımcısı Heidi Hautala, "AB, savunmasız insanların sömürülmesi ve kölelik pratikleri ile ilişkili ürün ya da hizmetlerin ithal edilmesini engelleyebilmeli" sözleriyle net bir görüş belirterek, "AB menşeli şirketlerin, çalıştıkları taşeron firmaların insan haklarına saygılı davrandığını denetlemeye zorlayan bir yasa hazırlığında olduklarını" vurguluyor. Bu kapsamda, Malezyalı üreticiler zorla çalıştırma pratiklerine başvuran tüm şirketlerden tedarik sağlayan AB firmalarının cezalandırılması bekleniyor. Ek olarak, mağdurlar için etkin tazminat mekanizmaları kurulması ise bir diğer beklentiyi oluşturuyor.

Dünyada yaklaşık 25 milyon kişinin zorunlu çalışma ve 15 milyon kişinin de zorla evlendirilme kurbanı olduğu, dolayısıyla en az 40 milyon kişinin modern kölelik pratiklerinden zarar gördüğü hesaplanıyor.

Modern kölelik

(Görsel kaynağı: Mathias Reding - Pexels üzerinden)Günümüzde uluslararası yaptırımlar&nbsp;ve ambargolar, hükümetlerin dış politikasının merkezi bir aracı haline geldi. Ancak yaptırım kartı ne kadar sık kullanılırsa, etkisi o denli az olmaktadır. Ana fikir "ihtiyatlı kullanın" idiyse de, kısa süre içinde ve özellikle Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Başkanı Donald Trump için bu düşünce silikleşti. Trump'ın döneminde, yaptırımlardaki sürekli artışın nadir görülen bir durum olduğunu söyleyebiliriz. Zira kendisinin dört yıllık görev süresi boyunca, yaptırım programlarını denetleyen ABD Yabancı Varlıkların Kontrolü Ofisi (OFAC), George W. Bush&nbsp;ile Barack Obama'nın ikişer dönemlik (sekiz yıl) başkanlıklarına kıyasla, dört yılda yaklaşık iki kat&nbsp;daha fazla kuruluşu ve kişiyi hedef <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/04/22/sanctions-are-now-a-central-tool-of-governments-foreign-policy" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aldı</a>. Deyim yerindeyse namlu Çin, İran, Rusya, Venezuela&nbsp;ve diğer "ABD çıkarlarını tehdit eden ülkelere" çevrildi. Yeni başkan Joe Biden&nbsp;ise, kendisinin bir geri çekilme sergileyeceğini düşünenleri yanıltmadı. İran'la Obama döneminde imzalanan ancak Trump tarafından terk edilen nükleer anlaşmayı (<a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Joint_Comprehensive_Plan_of_Action" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">JCPOA</a>) yeniden canlandırmayı uman Biden yönetimi, İran İslam Cumhuriyeti ile selefinin azami baskısını hafifletmek için Viyana'da görüşmelere devam ediyor.Öte yandan, görevindeki ilk 100 günü geride bırakan Biden, bir dizi yeni yaptırım ilan etti: 15 Nisan'da ABD seçimlerine müdahale ve siber saldırılar gerekçesiyle Rusya'ya yönelik kapsamlı tedbirler <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-56764877" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıkladı</a>. Hemen bir ay öncesinde ABD ve Batılı müttefikleri, Çin'in Sincan&nbsp;bölgesindeki Uygur Türklerine&nbsp;yönelik <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.co.uk/news/extra/nz0g306v8c/china-tainted-cotton" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">insan hakları ihlalleri</a>&nbsp;nedeniyle bazı Çinli yetkililere, mal varlığı dondurma ve seyahat yasağı <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china-idUSKBN28C38V" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">koymuştu</a>. Ayrıca Hong Kong'un özerkliğini zayıflattığı düşünülen Çinli yetkililere yaptırım uyguladı, Myanmar'da yaşanan darbenin aktörleri ile bağlantılı şirketleri hedef aldı. Bu tip önlemler, yaptırımların dış politikanın merkezi bir aracı haline geldiğini gösteriyor. Özetle yaptırımlar, diplomasinin tek başına yetersiz kaldığı ancak askeri müdahalenin çok riskli görüldüğü durumlarda; diğer devletlerin davranışlarını değiştirmeye çalışmanın bir yolu olarak görülmektedir. Örneğin ABD, yolsuzluk&nbsp;veya ciddi insan hakları ihlalleri&nbsp;ile suçlanan yabancı resmi yetkililere karşı <a fr-original-style="" href="https://www.state.gov/global-magnitsky-act/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Magnitsky Yasası</a>'na başvurabilir.Süreç içerisinde Batılı ülkeler, tematik ve sözüm ona değerlere dayalı politikaları giderek daha fazla benimsediler. Hedefler bir zamanlar Küba&nbsp;ve Kuzey Kore&nbsp;gibi küçük ülkelerdi; şimdiyse Çin&nbsp;ve Rusya&nbsp;gibi büyük ekonomileri içeriyor. Dolayısıyla hedefler büyüdükçe, ikincil hasar potansiyeli de artmaktadır. Uygurlara yönelik politikası nedeniyle Çin'e uygulanacak kapsamlı bir ambargo örneğin, dayanılmaz bir ekonomik geri tepme kuvveti&nbsp;yaratabilir. Söz konusu büyük hedefler, küresel anlamda finans ve teknolojiye olan bağımlılıklarını azaltmaya ne kadar çabuk cevap verirse, yaptırımların etkisi o kadar az olacaktır. Böylece uzun vadede yaptırımların ekonomiler üzerinde aşındırıcı&nbsp;bir etkisi olabilir.Yaptırımların tarihteki ilk bilinen kullanımı milattan önce 432'de, Atina'nın Megara'dan gelen tüccarları pazar yerlerinden yasaklaması ve böylece rakip şehir devletinin ekonomisini boğması idi. Bununla birlikte, tarihçi <a fr-original-style="" href="https://www.cambridge.org/core/journals/modern-american-history/article/secret-life-of-statutes-a-century-of-the-trading-with-the-enemy-act/77DD7CF528D3190CFC8CF8FF6DDAACB0" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Benjamin Coates</a>, "20. yüzyıla dek modern anlamda uluslararası yaptırım konseptinin (küresel düzeni güçlendirmek üzere tasarlanmış, ekonomik erişimin kolektif reddi) öne çıkmadığını" yazıyor. 20. yüzyılın başlarında Milletler Cemiyeti çok taraflı yaptırımların uygulanmasına öncülük etti. Daha sonra Birleşmiş Milletler, beyaz üstünlükçü Rodezya&nbsp;veya Halepçe ve Duceyil katliamlarının sorumlusu Saddam Hüseyin'in egemenliği altındaki Irak'a karşı benzer bir yol izledi. Ancak ABD, 2. Dünya Savaşı'ndan sonra uyguladığı tek taraflı yaptırımları artırmaya başladı. Danimarka&nbsp;ve Norveç'i işgal eden Nazilerin ülkedeki ABD varlıklarını ele geçirmesini engellemek adına, söz konusu varlıkları donduran öncü yasadan on yıl sonra, 1950'de OFAC&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://govinfo.library.unt.edu/pcha/PlunderRestitution.html/html/StaffChapter3.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kuruldu</a>. Soğuk savaş yıllarında Kongre, başkana re'sen yaptırım uygulama yetkisi verdi, sosyalist Küba&nbsp;favori bir hedefti. 1990'larda ise ABD, nükleer silah&nbsp;yapmaya çalıştığı gerekçesiyle bu kez İran'ı hedef tahtasına oturttu. Ancak Amerika'nın yaklaşımındaki en büyük değişim, 11 Eylül 2001'deki terör saldırılarının ardından geldi. Çok kısa bir süre sonra yürürlüğe giren Vatanseverlik Yasası&nbsp;(USA&nbsp;Patriot Act), terörün finansmanını hedef aldı. Böylece teröristlerin ve onları destekleyen diktatörlerin, ABD'nin sahip olduğu veya etkilediği mali olanaklara erişimini kısıtlayarak onları engellemeye odaklanan akıllı yaptırımlar&nbsp;dönemi başladı. Bu yöntem değişikliği, yaptırımları eskisinden çok daha güçlü hale getirdi.Ancak 2010'dan itibaren ABD, yalnızca kötü adamları(!) değil, aynı zamanda onlarla iş yapan herkesi finansal dışlama ile tehdit eden ikincil yaptırımlar uygulamasını yaygınlaştırdığında, bir başka dönüm noktasına gelindi. Bu durumun, İran özelinde etkisi bir hayli büyük oldu: 2015&nbsp;tarihli JCPOA'dan sonra İran'a hücum eden Avrupalı şirketler, Başkan Trump'ın 2018'de yaptırımları geri getirip ikincil yaptırımlar eklemesinin ardından hızlı bir şekilde ülkeden geri çekildiler. ABD politikası, son on yılda iki esas değişim daha yaşadı. Rusya'nın 2014'te Kırım'ı ilhak etmesiyle başlayan süreçle birlikte, Rusya gibi büyük balıkların peşine düşecekti. İkincisi, Trump'ın amorf yaklaşımına dayanıyordu. Zira kendisinin hedefleri ne kadar çeşitli idiyse ve diplomatik tarzdan bir o kadar yoksundu: NATO üyesi ve ABD müttefiki olan Türkiye'yi, "ülke ekonomisini yok etmekle" tehdit etmişti. Yine bu dönemde kara listeye alınan kişi ve kuruluşlardan uzak durmanın maliyeti, özellikle bankalar&nbsp;için amansızca arttı. Örneğin 2014'te Fransız bankası BNP Paribas, Amerika tarafından kara listeye alınan ülkelere yönelik binlerce işlemi gerçekleştirdiğini kabul ederek 8,9 milyar dolar para cezası ödedi ve New York'taki dolar bazlı takas operasyonlarını bir yıllığına askıya almak zorunda kaldı.Yaptırımların etkinliğine yönelik en büyük tehdit ise, hedeflenen tarafların bunları aşma çabasıdır. Paravan şirketler&nbsp;üzerinden sahte ticaret ağları&nbsp;oluşturmak gibi yolsuzluklara başvurmanın maliyeti bir hayli yüksek olsa da, etkili bir yol olmaya devam ediyor. Örneğin İran söz konusu olduğunda Türkiye&nbsp;ve Dubai, özellikle serbest ticaret bölgeleri&nbsp;üzerinden Batılı ülkelerin yaptırımlarının aşılmasında zayıf halkalarını oluşturduğu biliniyor. Fakat pek çok ülke tarafından ilan edilen yaptırımlara uyum gemisinin dümeni, şimdilik Washington&nbsp;tarafından izlenen politikaya sabitlenmiş durumda.

Yaptırım altındaki ülkeler bir zamanlar Küba ve Kuzey Kore gibi küçük ülkelerdi, şimdiyse Çin ve Rusya gibi büyük ekonomileri kapsıyor. Söz konusu hedefler büyüdükçe, uluslararası sisteme yönelik hasarın olasılığı da artmaktadır.

Uluslararası yaptırımlar

(Görsel kaynağı: Sözcü)"ABD'de elde edilen haksız kazançların Sezgin Baran Korkmaz ve sahibi olduğu şirketler ile, şirket çalışanlarının hesaplarına aktarılarak aklamaya tabi tutulduğu" öne sürülen iddianamede, aralarında firarî Sezgin Baran Korkmaz'ın da olduğu 10 şüpheli hakkında aklama suçundan 10 yıla kadar değişen hapis cezaları&nbsp;istendi. Ayrıca Mali Suçları Araştırma Kurulu Başkanlığı (MASAK) tarafından savcılığa analiz raporu gönderildiği ve şüphelilerden Sezgin Baran Korkmaz'ın çevresinde bulunan şahıslarla ortak hareket ederek, Amerika'daki irtibatları sayesinde elde ettikleri haksız kazançları çok sayıda banka işlemiyle kurmuş oldukları veya yetkilisi oldukları şirket hesaplarına aktardıkları <a fr-original-style="" href="https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/sezgin-baran-korkmaz-hakkinda-iddianame-hazirlandi-1832831" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtildi</a>.İstanbul 10. Asliye Ceza Mahkemesi'nce kabul edilen iddianameye göre, MASAK suçtan zarar gören taraf; SBK Holding Anonim Şirketi, Blane Teknoloji Sistemleri Sanayi ve Ticaret A.Ş., Biofarma İlaç Sanayi ve Ticaret A.Ş., Isanne SARL ve Komak Isı Yalıtım Sistemleri Sanayi ve Ticaret Ltd. şirketleri ise malen sorumlu taraf şeklinde gösteriliyor. Açık kaynak raporlarına göre, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) hükümetinin ülke içerisinde kullanılan ve üretilen yenilenebilir yakıt miktarını arttırmak için çeşitli vergi indirimleri sağladığı, şüphelilerden Jacob Ortell Kingston&nbsp;ve aile üyelerinin yüzde 50 hissesinin bulunduğu Washakie Renewable Energy&nbsp;şirketinin Ocak 2013'ten itibaren kendisini, "Utah bölgesinin en büyük temiz ve sürdürülebilir biyodizel üreticisi" olarak ilan ettiği, 2014 yılından itibaren şirketin biyodizel yakıt üretimini durdurmasına rağmen şirketin biyodizel yenilenebilir yakıt ürettiği şeklinde yalan beyanda bulunarak, 511 milyon dolardan fazla maddi destek aldığı <a fr-original-style="" href="https://www.occrp.org/en/investigations/behind-trumps-turkish-bromance-oligarchs-crooks-and-a-multi-million-dollar-lobbying-deal" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kaydediliyor</a>.İddianamede söz konusu suç şebekesi üzerinden Jacob Kingston, Lev Aslan Dermen&nbsp;ve Sezgin Baran Korkmaz'ın ortağı oldukları SBK Holding A.Ş. ile ABD'de kurdukları SBK Holding LLC adlı şirketler üzerinden düzenledikleri sahte faturalar ve diğer belgeler ile haksız kazanç&nbsp;elde ettikleri, elde edilen haksız kazancın ABD'deki şirket hesaplarından Türkiye'ye aktarılarak aklandığı ifade edildi. Şüphelilerin mahkum olmaları halinde elde ettikleri maddi menfaatler ekonomik kazançlarının zorla alınmasına karar verilmesi&nbsp;ile bahsi geçen altı şirketin faaliyet izinlerinin iptaline yönelik karar alınması talep edildi. Sanıklar önümüzdeki günlerde hakim karşısına çıkacak.Paralel şekilde, ABD'de Utah Federal Savcılık Bürosu eliyle bu tip iddiaların araştırıldığı bir soruşturma yürütülüyor. Bu kapsamda ifade veren Gelir İdaresi (IRS) yetkilisi Tyler Hatcher, Sezgin Baran Korkmaz'ın 130 milyon doları aşan varlığın Türkiye'ye taşınmasına yardım ettiğini belirtmişti. Suçlamaların kilit adamı ve Korkmaz'ın ortağı olan Ermeni-Amerikalı iş adamı Lev Aslan Dermen&nbsp;ise, Mart 2020'de, işbirliği yaptığı bir Mormon tarikatı aracılığıyla en az 500 milyon dolarlık "biyodizel yakıta dayalı vergi iadesi talep ettiği" şeklindeki suçu sabit görülmüş ve "ABD hükümetini dolandırma" gerekçesiyle mahkum <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/business-turkey-istanbul-utah-money-laundering-9e8e9a244d36e7c684e31bd08627e1fe" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">edilmişti</a>.Hatcher ifadesinde, Dermen ve Korkmaz'ın "servetlerini Türkiye'de güvenli bir sığınak olması amacıyla tuttuklarının" tespit edildiğini belirtirken; Dermen'in Türk-Azeri denizcilik kralı Mübariz Mansimov&nbsp;ile de iş ortağı olduğunu ve Mansimov'un şirketi olan <a fr-original-style="" href="https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=201630710161-21455442" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Palmali</a>'nin ABD şubesini birlikte kurduklarının altını çiziyor. Zaten Mansimov, Dermen ve Korkmaz birbirlerini yakînen tanıyor, Kasım 2016'da birlikte katıldıkları bir düğünde verdikleri <a fr-original-style="" href="https://www.sabah.com.tr/akdeniz/2016/11/02/adina-yakisir-dugun" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">fotoğraf</a> bu durumu ispat ediyor.

Fîrari Sezgin Baran Korkmaz ve diğer 9 kişinin mal varlığı değerini aklama suçundan hapsi isteniyor.

Sezgin Baran Korkmaz vakası

İnsanların onurlu bir yaşam sürdürebilmeleri ve temel haklarının yerine getirilmesi, bu kişilerin geçimlerini sağlamak için hangi koşullar altında çalıştıklarına önemli derecede bağlıdır. "Alınan ücret kişiyi ve ailesini doyurmaya yetiyor mu?", "Çalışanlar tehlikelerden, şiddet ve sömürüden korunuyor mu?", "İşçi haklarını savunan sendikalar mevcut mu?" gibi soruların cevaplanmasında yalnızca hükümetler&nbsp;değil; aynı zamanda şirketler&nbsp;de ciddi sorumluluk taşımaktadır. Her bireyin çalışma hakkına tam bir eşitlik&nbsp;anlayışı içerisinde erişebilmesi ve ayrımcılıktan arındırılmış iş ortamlarında çalışabilmesi, uluslararası sözleşmeler ile de güvence altına alınmıştır.Devletlerin insan haklarına saygısı ve bununla ilgili yükümlülükleri konusunda temel bir metin olan 10 Aralık 1948&nbsp;tarihinde Paris’te toplanan Birleşmiş Milletler&nbsp;Genel Kurulu tarafından ilan edilen <a fr-original-style="" href="https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=trk" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi</a>'nin 23. maddesi bu durumu çok güzel bir şekilde formüle etmektedir: i) Herkesin çalışma, işini özgürce seçme, adil ve elverişli koşullarda çalışma ve işsizliğe karşı korunma hakkı vardır.&nbsp;ii) Herkesin, herhangi bir ayrım gözetilmeksizin, eşit iş için eşit ücrete hakkı vardır.&nbsp;iii) Çalışan herkesin, kendisi ve ailesi için insan onuruna yaraşır bir yaşam sağlayacak düzeyde, adil ve elverişli ücretlendirilmeye hakkı vardır; bu, gerekirse, başka toplumsal korunma yollarıyla desteklenmelidir.&nbsp;iv) Herkesin, çıkarını korumak için sendika kurma ya da sendikaya üye olma hakkı vardır.Yine <a fr-original-style="" href="https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/cescr.aspx" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme</a>'nin 6. maddesi, taraf devletlerin herkesin çalışma hakkını tanıyacağını belirtir. Çalışma şartlarını düzenleyen 7. maddede ise; özellikle kadınlar ve erkekler arasındaki eşitliğe dikkat çekilerek, hiçbir ayrım olmaksızın eşit işe eşit ve adil ücretin herkesin hakkı olduğu ve terfi için eşit imkanların sağlanması gerektiği vurgulanır. Ayrıca <a fr-original-style="" href="https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/CRPD/Pages/ConventionRightsPersonsWithDisabilities.aspx" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Engelli Kişilerin Haklarına Dair Uluslararası Sözleşme</a>'nin 27. maddesi; işe alım, çalışma koşulları, terfi, sağlıklı ve güvenli iş ortamı, sendikal haklar gibi konularda engelli kişilerin diğer bireylerle eşit haklara sahip olduğunu belirtir ve devletleri gerekli tedbirleri almakla yükümlü kılar. <a fr-original-style="" href="https://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CERD.aspx" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme</a>'nin 5. maddesinde; herkesin ırk, renk, ulusal veya etnik kökene dayalı ayrımcılığa maruz kalmadan, "çalışma, işini serbestçe seçme, adil ve elverişli koşullarda çalışma, işsizliğe karşı korunma, eşit işe eşit ücret, adil ve elverişli gelir haklarından yararlanacağını" düzenler.Söz konusu yasal zemine rağmen, Türkiye'de iş yerindeki ayrımcılıklar sürüyor. Kısa başlıklar şeklinde değinmemiz gerekirse;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çalışma hakkı, anayasada herkese tanınmış bir hak olsa da, kanunlarda cinsel yönelim ve cinsiyet kimliğinin açıkça belirtilmemesi, LGBTİ’lerin gerek işe alım sürecinde gerekse iş yaşamında bu haktan adil ve eşit bir şekilde faydalandığını söylemek çok zor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Etnik kökene göre ayrıştırılmış nitelikte olmadığı için etnik gruplar hakkında doğrulanmış çalışma, işgücü ve işsizlik verileri mevcut değildir. Yine de, bu alandaki çeşitli kişi ve kurumların çalışmalarından, düzenli ve sürekli işe sahip olan bazı etnik grupların (Romanlar, Çerkesler&nbsp;vd.) sayısının az olduğu bilinmektedir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yaşlı bireylere yönelik önyargılı tutum ve davranışlar, yaşlılığı “bunama, güçsüzleşme, hastalıklı olma, yıpranma, fonksiyon görememe, üretmeme” gibi olumsuz algılarla sınırlı bir yaklaşım eşliğinde kendini gösterir. Söz konusu anlayış, ileri yaşlardaki insanların verimsiz olacağını ve çalışamayacağını varsayar. Buna göre 40 ve üzeri yaşlardan itibaren, kişiler işe alınırken, çalışırken veya işten ayrılırken ayrımcılığa maruz kalabilmektedir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Zaman zaman yoğunlaşan mezhepçi söylemler ve ötekileştirme, Sünni İslam inancının dışında kalan dini gruplara yönelik ayrımcılığı ve eşitsiz muameleyi doğurmaktadır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Engellilerin istihdamını teşvik etmek için kota uygulamasına gidilmiştir. İş Kanunu'na göre işverenler, elli ve daha fazla işçinin çalıştığı özel sektör şirketlerinde yüzde 3, kamu kurumlarında ise yüzde 4&nbsp;oranında engelli personel çalıştırmakla yükümlüdür. Devlet Memurları Kanunu'nda ise bu oran yüzde 3&nbsp;şeklindedir. Bu tip düzenlemelere rağmen, hem özel sektörde hem de kamuda çalışan engelli sayısının söz konusu kontenjanların altında kaldığını belirtmeliyiz.</li></ul>1 Mayıs Emek ve Dayanışma günü&nbsp;vesilesiyle değindiğimiz bu soruna yönelik çözüm önerileri noktasında, İnsan Hakları Ortak Platformu (İHOP) tarafından hazırlanan 2017 tarihli <a fr-original-style="" href="https://ihop.org.tr/6314" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bilgi notu</a> güncelliğini koruyor. İHOP'un çalışma yaşamının uluslararası insan hakları standartlarına uygun bir şekilde ayrımcılıktan arındırılması ve eşitlikçi bir niteliğe kavuşması için sunduğu öneriler&nbsp;şunlardır:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İş başvurularında liyakata dayalı bir seçim sürecinin benimsenmesi ve cinsel yönelim, din, etnik köken, yaş gibi hususların seçimi etkileyen faktörler olmaktan çıkarılması;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İş politikaları belirlenirken farklı grupların özel ihtiyaçlarının dikkate alınması;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İş yaşamında ayrımcılıkla mücadele için etkili hukuki ve idari başvuru ve şikâyet yollarının oluşturulması;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çalışanların ayrımcılığa maruz kalması durumunda ne yapabileceklerine dair bilgilendirilmesi;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kamu ve özel sektörde ayrımcılığı önleyecek eğitim programlarının uygulanması;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Eğitim olanaklarından dışlanan etnik grupların istihdamının arttırılması için beceri eğitimleri&nbsp;ve rehberlik hizmetlerinin yürütülmesi;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İşyerlerinde engelli istihdamının düzenli olarak denetlenmesi ve bu konuda usulsüzlüğe yönelik caydırıcı yaptırımların getirilmesi;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Engellilerin işten ayrılmaları durumunda gelir desteğinin derhal yürürlüğe girmesi;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yaşlılara uygun istihdam olanaklarının yaratılması ve değişen teknolojik gelişmelere yönelik yaygın eğitimler verilmesi;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İstihdam alanındaki eşitsizliğin görünür kılınması ve çalışma istatistiklerinin ayrımcılık olgusuna duyarlı şekilde oluşturulması.</li></ul>

Herkesin çalışma hakkına erişebilmesi ve ayrımcılıktan arındırılmış ortamlarda çalışabilmesi, uluslararası sözleşmelerle güvence altındadır. Peki ya uygulamada?

Çalışma hayatında ayrımcılık

(Görsel kaynağı: Pexels)Sağlık ve çevre odaklı sivil toplum kuruluşu Health and Environment Alliance (HEAL), <a fr-original-style="" href="https://www.env-health.org/pollution-from-coal-power-costs-turkey-as-much-as-27-of-its-total-health-expenditure-new-report/#1528198360386-07c79b25-0009" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Türkiye’de Kronik Kömür Kirliliği</a> adlı bir rapor yayınladı. &nbsp;Raporda termik santrallerden kaynaklanan hava kirliliğinin yarattığı sağlık sorunlarına ve doğurduğu mali yüke dikkat çekiliyor. Ülkemizdeki termik santrallerin sağlığımız üzerindeki etkileri ve bunun maliyetiyle ilgili ilk çalışma olan raporda, kömür santrallerinin yarattığı kirliliğin her yıl yaklaşık 54 milyar lira maliyet doğurduğu belirtiliyor.2019’da Türkiye’de işletmede olan linyit, taş kömürü veya asfaltit kullanan, 100 megavat (MW) ve üzerinde kurulu güce sahip 28 adet&nbsp;büyük elektrik santralini inceleyen raporun başyazarı, HEAL Türkiye Kıdemli Danışmanı Funda Gacal, “2019’da Türkiye’nin sağlık harcamalarının 201 milyar lira olarak açıklandığını ve bu meblağın yüzde 27’sinin kömür kaynaklı sağlık sorunlarına harcandığını” belirtiyor.Kömürlü termik santrallerin yol açtığı erken ölümler de raporun temel bulguları arasında. Buna göre, 2019 yılında bu santraller yaklaşık 5000 erken ölüme neden olurken, bu rakam günde ortalama 13 kişinin kömürden kaynaklı kirlilik yüzünden hayatını kaybettiği anlamına geliyor.Kömür, dünyanın pek çok ülkesinde <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Paris_Anla%C5%9Fmas%C4%B1" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Paris İklim Anlaşması</a> çerçevesinde yavaş yavaş kullanımdan kalkarken, Türkiye'de halen elektrik üretiminde en büyük payı alıyor. Paralel şekilde, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu'nun (EPDK) Aralık 2020 tarihli <a fr-original-style="" href="https://www.epdk.gov.tr/Detay/Icerik/3-0-23-3/elektrikaylik-sektor-raporlar" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sektör raporuna</a> göre, üretilen lisanslı elektrik üretiminin yüzde 37'sinden daha fazlasını kömür oluşturuyor. İlk sırada yer alan kömürü, bir başka fosil kaynak olan doğalgaz yüzde 33&nbsp;ile takip ediyor.Dahası rapora göre, Türkiye'nin kömüre yatırımı artış eğiliminde. Zira mevcutta kurulu 19 gigavat&nbsp;(GW) kömür gücüne ek olarak; toplam kapasitesi 33 GW şeklinde 30 adet yeni kömürlü termik santral&nbsp;projesinin olduğu vurgulanıyor. "Her bir santralin ortalama ömrünün en az 40 yıl olduğunu" belirten Funda Gacal'a göre "Her yeni kömür termik santrali, yıllar boyunca insan sağlığına zarar veren emisyonların salınmasına neden olacak. Bu durum, diğer sektörlerin emisyon azaltma çabalarını da boşa çıkaracaktır."HEAL&nbsp;raporunda, Türkiye'de kömürlü termik santral emisyonlarından kaynaklanan sağlık ve iklim maliyetlerinin, politika yapma süreçlerinde dikkate alınması gerektiğinin de altı çiziliyor. Halk Sağlığı Uzmanları Derneği (HASUDER) üyesi <a fr-original-style="" href="https://businessweek.com.tr/dergi/hava-kirliliginin-turkiye-ye-maliyeti-53-milyar-lira" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Dr. Melike Yavuz</a>'a göre, "Bilgi akışının sağlanması, şeffaf bir diyalog kurulması ve sağlık etki değerlendirmesi yapılabilmesi için, kömürlü termik santraller başta olmak üzere, tesis bazında hava ve suyu kirleten tüm emisyon verilerinin kamuya açılması gerekiyor. Uzman kuruluşlar, kömür ve enerji üretiminin sağlık üzerindeki etkileri ve maliyetleri konularında her zamankinden daha çok endişe duyuyor. Karar vericiler bu tartışmalarda yer almalı, sağlık etkilerini değerlendirmek için elini taşın altına koymalı."

Hava kirliliği yüzünden günde 13 kişi hayatını kaybederken, milyarlarca liramız da boşa gidiyor.

Hava kirliliğinin Türkiye’ye maliyeti

(Foto: Deutsche Welle)Geçtiğimiz 10 Ocak'ta Kırgızistan'da yapılan anayasa referandumunda, seçmenlerin yaklaşık yüzde 81'inin başkanlık sistemine geçilmesini desteklemesi üzerine geliştirilen yeni anayasa taslağı halk oylamasına <a fr-original-style="" href="https://www.milliyet.com.tr/dunya/kirgizistan-referanduma-gidiyor-6478352" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sunuldu</a>. Yeni anayasa ile, Başkanlık Sistemi&nbsp;getirilmesi öngörülüyor. Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov’un istifasını getiren 5-15 Ekim 2020'deki kitlesel protesto gösterileri sırasında, taraftarlarınca cezaevinden çıkarılan eski milletvekili Sadır Caparov, siyasi yönetimde sorumluluğu artıracak anayasal reform sürecini başlatan isim oldu. Mevcut sistemde 120 olan parlamento milletvekili sayısı 90'a düşürülecek, milletvekili seçilme yaşı ise 21'den 25'e çıkarılacak.&nbsp;4 Ekim 2020'de yapılan parlamento seçim sonuçlarının iptalini talep eden muhalefet parti taraftarlarının, 5 Ekim günü düzenlediği gösterilerin neticesinde Cumhurbaşkanlığı ve Meclis işgal edilmişti. Göstericilerin bir bölümü, yaklaşık 3,5 yıldır hapis yatan eski milletvekili Caparov'u cezaevinden çıkarmış ve aynı gün Başbakanlık koltuğuna oturtmuştu.Öte yandan Kırgızistan, kamu görevlilerinin mal beyanlarını yayınlayan tek Orta Asya&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=J2KDJlq3z9U" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ülkesidir</a>. Ancak 2005 yılından beri yürürlükte olan beyannameler sisteminin göze çarpan bir sınırlaması mevcut: 16 sayfadan oluşan formlar pek çok bilgi içermesine rağmen, sadece özet sayfası&nbsp;kamuya açıklanıyor. Geçtiğimiz on yılda, bu özetin formatı birkaç kez değişti. Bazı sorular eksilirken, diğerlerinin yorumlanması daha zor hale geldi. Örneğin 2010&nbsp;ve 2011&nbsp;yıllarındaki özetler, gayrimenkul&nbsp;ve diğer varlıklar arasında bir ayrım yapmasa da, gelir kalemlerinin değeri&nbsp;ve edinme tarihi&nbsp;dahil olmak üzere varlıklarla ilgili ayrıntılı bilgiler içeriyordu. Formda ayrıca krediler&nbsp;ve borçlara&nbsp;ilişkin bilgiler de yer alıyordu. 2012&nbsp;ve 2014&nbsp;yılları arasında ise, gayrimenkuller ve diğer varlıklar arasında ayrım getirilmiş, ancak bu kez varlığın değerinin ve satın alma tarihinin listelenmesi sona erdirildi. Yine bu dönemde krediler ve borçlar da listelenmemeye&nbsp;başladı.Yetkililerin beyanlarını incelemekle görevli olan Devlet Vergi Servisi (Devex) çalışanlarının ayrıntılara hakim olması beklenebilir. Ancak Organize Suç ve Yolsuzluk Raporlama Projesi (OCCRP) soruşturması kapsamında görüşülen iki çalışana göre, 16 sayfalık beyannamelerin sadece özet sayfaları <a fr-original-style="" href="https://www.occrp.org/en/investigations/asset-declarations-of-kyrgyz-officials-increasingly-useless-as-anti-corruption-measure" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">inceleniyor</a>. Dahası, mülklerin değeri formda belirtilse de yalnızca beyana dayalıdır ve bağımsız yollarla doğrulanmaz. Ayrıca Devex çalışanları, yine kamu görevlilerin yurtdışında mülkü veya banka hesabı olup olmadığını doğrulamamaktadır. En kötüsü, beyannamede yazılsa bile; Devex, bir kamu görevlisinin yakın ailesine ait varlıkları araştırma yetkisine sahip değildir. Son olarak, verilen son beyannameleri önceki yıllarda yapılan beyanlarla çoğu zaman karşılaştırılmamaktadır. Özetle yolsuzlukla mücadele etmek için tasarlanan bu sistem yıllardır kan kaybediyor.Örneğin verdiği beyannamelerde göze çarpan ihmaller bulunan bir milletvekili olan Kubanychbek Jumaliyev, yıllık gelirini, bazı mülklerini ve bir arabayı bldirse de, eşinin sahip veya ortak sahip olarak kayıtlı olduğu 45 şirketten bahsetmeyi ihmal etmiş. Jumaliyev eksik bilgi veren tek milletvekili değil. Zira verdikleri beyanlara göre, milletvekillerinin dörtte biri evsiz görünüyor. Yine 2018'de bir milletvekili Kamchybek Zholdoshbayev&nbsp;mütevazı bir daireye sahip olduğunu açıkladı. Bir şirket aracılığıyla sahibi olduğu yüzme havuzu olan geniş bir malikaneyi&nbsp;ise listelemeyi unutmuş olmalı.Devex 2019 yılında, bir önceki yıl yapılan beyannameleri inceledikten sonra, tüm milletvekillerinin yaklaşık üçte ikisini temsil eden 79 dava dilekçesini başsavcılığa yönlendirdiğini belirtiyor. Yine de bu ihlallerden dolayı hiçbir şahsa yaptırım uygulanmamış durumda. Alt kademe memurlar için ise uygulamada farklılık göze çarpıyor. Öyleki, 2019 yılında beyanda bulunan bu türden yaklaşık 58.000 çalışandan en az 3.000 kişi&nbsp;cezaya çarptırıldı.Konu hakkında yorum yapan Uluslararası Şeffaflık Örgütü&nbsp;Kırgızistan Başkanı Akmetzhanova, parlamento üyelerinin cezasız kalmasına atıfta bulunarak, "Yanlış bilgi vermiş olsanız, bir şeyi yanlış beyan etseniz bile, bir ceza sistemimiz bulunmuyor" dedi ve ekledi: "Cezalandırma sistemi kötü çalışıyorsa, ne tür etkili bir mekanizma bekleyebiliriz?"

Yolsuzlukla mücadelede her geçen gün kan kaybeden Kırgızistan seçimlere gidiyor.

Kırgızistan seçimleri

(Foto: Kathy Willens, AP üzerinden)Eski polis memuru Derek Chauvin'in cinayetle suçlandığı George Floyd davası başladı. Savcılık, Chauvin'in Mayıs 2020'de kimlik kontrolü sırasında diziyle George Floyd'un 9 dakika 28 saniye boynuna bastırdığını ve Floyd'un kısa bir süre sonra öldüğünü belirtti. Mahkeme şayet bu yönde karar verecek olursa, sanık 40 yıla dek hapis cezası&nbsp;alabilir. Köşe yazarları, duruşmanın olağanüstü bir kamuoyu baskısı altında gerçekleştiğini dile getiriyor. Bu davada hukuk devleti ilkesi etrafında Amerikan demokrasisinin inanılırlığı sınanacak. "Afro-Amerikalılar ülkedeki ceza hukuku sistemine güvenebilir mi?" ya da "Irkçılık, ABD'de çaresi olmayan yapısal bir hastalık mı?" vb. sorular etrafında, ulusun tüm üyeleri bu davada verilecek karardan önemli sonuçlar <a fr-original-style="" href="https://www.eurotopics.net/tr/258747/floyd-un-hayatinin-bedeli-kac-yil" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıkaracaktır</a>.Covid-19 salgını ise ABD'de amansız bir Asyalı karşıtı şiddet dalgasını beraberinde getirdi. Geçtiğimiz hafta 65 yaşında bir kadın, saldırgan kendisine "buraya ait değilsin" şeklinde bağırırken, New York'ta sokak ortasında <a fr-original-style="" href="https://www.cbsnews.com/news/brandon-elliot-attack-asian-woman-new-york-city-man-arrested/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tekmelendi</a>. Bu olay, Atlanta'da altı Asyalı kadının ölümüne yol açan silahlı saldırıdan sadece iki hafta sonra gerçekleşti. Asya ve Pasifik kökenli Amerikalılara karşı ayrımcılığı izleyen ve kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan Stop AAPI Hate <a fr-original-style="" href="https://stopaapihate.org/wp-content/uploads/2021/04/Stop-AAPI-Hate-National-Report-210316.pdf" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">raporuna</a> göre, Mart 2020 ile Şubat 2021 arasında, ülke çapında en az 3 bin 800&nbsp;Asyalı karşıtı olay yaşanmış. Raporda, birçok olay yetkililere bildirilmediğinden, bu rakamların muhtemelen eksik olduğunun altı çiziliyor.YouTube'un Asya kökenlilere karşı ırkçı söylemde bulunan Meet the Flockers adlı şarkıyı kaldırmayı <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-03-30/youtube-refuses-to-remove-anti-asian-song-drawing-staff-ire" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">reddetmesi</a>; ulusal boyutta süren tartışmanın bir diğer örneği olurken, bu durum çalışanlar nezdinde de uyuşmazlık yarattı. Hırsızlık hakkındaki parçada, Çin mahallelerinin hedef alınmasını teşvik eden sözler bulunuyor. Öte yandan bu tip saldırıların çoğu ırkçı hakaretler ve geçmişleri nedeniyle hedef alınan insanları içeriyor olsa da, bunların nefret suçu&nbsp;kapsamında yargılanıp yargılanmayacağı belli değil. Örneğin Arkansas, Güney Carolina&nbsp;ve Wyoming&nbsp;eyaletlerinde nefret suçu yasaları <a fr-original-style="" href="https://www.brennancenter.org/our-work/research-reports/state-hate-crimes-statutes" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulunmuyor</a>, diğer eyaletlerde ise belirsizlikler mevcut.Paralel şekilde, geçtiğimiz günlerde Georgia eyaletinin, siyah seçmenlere kastî şekilde ayrımcılık yapıldığı yönünde tartışmalı bir yasayı kabul etmesi üzerine; ABD'nin dört bir yanından 70'i aşkın siyah üst düzey yönetici, şirketleri kısıtlayıcı oy hakkı kanunlarına ve kurumsal ırkçılığa karşı durmaya çağırdı. Aralarında American Express eski CEO'su Kenneth Chenault ile Merck&nbsp;CEO'su Kenneth Frazier'in imzacı olduğu mektupta, tüm ABD şirketlerinden kısıtlayıcı oylama yasalarına karşı çıkmaları ve politikacıları etkilemek için nüfuz kullanmaları yönünde çağrıda <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/palashghosh/2021/03/31/dozens-of-black-executives-urge-corporate-america-to-battle-restrictive-voting-laws-report-says" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulunuluyor</a>.George Floyd'un ölümü ABD'de aylar süren protestolara yol açtığında, etnik azınlıkların kısıtlı imkanları ve polis saldırganlığına karşı, Birleşik Krallık'ta ayna protestoları düzenlenmişti. Söz konusu protestoların ardından İngiliz hükümeti tarafından hazırlatılan bir rapora göre; Birleşik Krallık ırkçılığı geride bırakmış bir toplum değil, ancak iktisadi ve sosyal imkanlar geliştikçe ırkçılığa dayalı sorunların önemi azalıyor. Kısacası, Irk ve Etnik Eşitsizlikler Komisyonu'nun <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-03-31/u-k-not-structurally-racist-report-ordered-by-pm-johnson-finds" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">raporu</a>, ülkenin yapısal olarak ırkçı olduğu fikrini reddetmekle beraber özellikle internet ortamında açık ve düpedüz ırkçılığın devam ettiğini vurgulamaktadır. Ancak muhalefet üyeleri, "raporun bölücü nitelikte olduğunu ve etnik azınlıklar arasında iyi-kötü ayrımı yaparak köleliği yücelttiğini" öne sürüyor. Aslında rapor, kurbanları kendi gerçekliğini sorgulamaya iten <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Gaslighting" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gaslighting</a> pratiğinden öte pek bir şey sunmuyor. Görünen o ki yapısal ırkçılığın var olup olmadığına dair bitmek bilmeyen tartışmalar arasında, aslında onu gerçekten ele almak için pek az istekli bulunuyor.

George Floyd davası ABD'de başladı. Ulusun tüm üyeleri bu davada verilecek karardan önemli sonuçlar çıkaracaktır.

Yapısal ırkçılık ve #BlackLivesMatter hareketi

(Foto: Marketwatch)Amerikan haber sitesi Business Insider, milyonlarca kullanıcının Facebook’tan çalınan kişisel verilerinin bir internet sitesinde yayınlandığını <a fr-original-style="" href="https://www.businessinsider.com/stolen-data-of-533-million-facebook-users-leaked-online-2021-4" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">iddia etti</a>. Korsan bir sitede, 106 ülkeden 533 milyon kişiye ait verilerin&nbsp;yayınladığını duyuran internet sitesi, çalınan verileri Facebook kayıtlarıyla karşılaştırarak teyit ettiğini açıkladı. Söz konusu veriler; telefon numaraları, ad soyad, konum, e-posta adresi ve biyografik bilgiler içeriyor. Güvenlik araştırmacıları, verilerin gerçek kişileri taklit etmek ve dolandırıcılık yapmak üzere kullanılabileceği konusunda uyarıyor. Aslında teknoloji platformlarına yönelik şikayetlerin listesini, kendi ürünlerini ayrıcalıklı kılmaktan, kendi faaliyetlerinden kaynaklanan sorunları görmezden gelmeye kadar uzatabiliriz. Anti-tröst yasası&nbsp;gibi geleneksel yöntemleri uygulamak ise zor, çünkü hizmet ücretsiz olduğunda tüketiciye verilen zararı ispat etmek pek mümkün görünmüyor. Yine de büyük teknoloji şirketlerini düzenlemenin yolu, onlara büyük bankalar gibi davranmaktan geçiyor olabilir. Kamuyu korumak adına, bu şirketlerin iş birimlerini ayırma, veri paylaşımı&nbsp;ve algoritmik stres testleri&nbsp;ile ilgili kuralları kabul etmeleri gerekiyor.Amerikan bankacılık sektörü, 2008 küresel krizinden çok şey öğrendi. Zira Dodd-Frank Yasası&nbsp;uyarınca sermaye ve likidite rezervleri oluşturmak zorunda kaldıkları için özkaynak kârlılığının çöküşüne tanık oldular. Kimileri 2008 öncesindeki kârlarına hala özlemle baksa da, sektörde yüksek kazançlı işler yapmaya devam ediliyor. Gelgelelim büyük teknolojinin bugünkü kötü şöhreti, 1929'deki Wall Street krizi ve 2008'deki durumdan pek farklı değil. Zira her ikisinde de çözüm, şirketlerin değil, müşterilerin çıkarlarına öncelik verilmesine dayanıyor. Bu durum caveat emptor ilkesi nedeniyle sorumluluğun alıcıya ait olması nedeniyle; müşteriye tam açıklama ile dikkat ve beceri yükümlülüğü yaratan yasal düzenlemelere yol açtı. Bugünkü teknoloji şirketlerine, benzer yükümlülükler <a fr-original-style="" href="https://www.mckinsey.com/industries/financial-services/our-insights/banking-matters/big-techs-versus-big-banks-battle-for-the-customer" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">getirilmelidir</a>. Bankalar için bu durum, birleşme ve devralma departmanlarını ticaretten ayırmak veya ticareti aracılık faaliyetlerinden ayırmak anlamına geliyordu.Teknoloji platformları ise örneğin; lojistik ile üretim bazlı iş birimleri ya da reklam aracısı ile reklamveren ve yayıncıyla temas kuran birimler arasındaki etkileşimleri sınırlayabilir. Bankacılık kurallarının ruhunu teknoloji şirketlerine çaprazlama uygularken şunlar mutlaka <a fr-original-style="" href="https://www.accc.gov.au/about-us/conferences-events/bannerman-competition-lecture/bannerman-competition-lecture-2021" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sorulmalıdır</a>: Perakende kullanıcılara sunulan içerik, doğruluk adına standartları karşılıyor mu? Dijital işletme, müşteriye yönelik davranış kuralları (code of conduct) uyguluyor mu? Firma, müşterilerin verileriyle neler yaptığını ve algoritmalarının onların davranışını nasıl etkilediğini anladığını müşteri nezdinde doğruladı mı? İşletme, bilginin ortak taşıyıcısı sıfatıyla, rakiplerinin ürün ve hizmetlerine adil erişim sağlıyor mu?Sırada kimlik ve anonimlik sorunu var. 1970 Banka Gizlilik Yasası (Bank Secrecy Act), terör finansmanı ve organize suçlar gibi risklerden korumak adına, kara para aklamayı önleyici kurallar getirdi. 2001 Vatanseverlik Yasası (Patriot Act) ve getirilen ek düzenlemeler ise, Müşterinizi Tanıyın (Know Your Customer) prensibi gereği, bankaların müşterilere kimlik belirleme programı uygulamasını şart koştu. Sektördeki uyum görevlilerinin (compliance officer) ortaya çıkışı da bu döneme rastlamaktadır. Benzer kurallar, teknoloji platformlarına da getirilmelidir: Dijital kimlikler için küresel bir sistem; daha iyi ve güvenilir bir kullanıcı deneyimi elde etmek için düşünülebilir.Bir diğer konu, stres testleri. Onlardan korunmanın bir yolu, krizleri simüle etmek. Dodd-Frank Yasası uyarınca oluşturulan Kapsamlı Sermaye Analizi ve İnceleme (CCAR) programı, en büyük bankaların kendine has risklerini hesaba katıp katmadıklarını; ekonomik ve finansal bozulma zamanlarında devam edebilecek sermayeye sahip olduklarını değerlendirmeye yönelik yıllık bir uygulamadır. Bankalara türlü tehlike senaryoları sunulur ve nakit akışlarını, gelir tabloları ile bilançolarını ileriye dönük gözden geçirmeleri beklenir. Bu süreç, banka içinde ve banka ile düzenleyici kuruluş arasında yüksek işbirliği gerektirir. Paralel bir yapı, veri işleyen teknoloji şirketleri ile düzenleyici otoriteler arasında <a fr-original-style="" href="https://www.economist.com/by-invitation/2021/03/15/martin-chavez-on-how-to-regulate-big-tech-like-big-banks" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kurgulanabilir</a>.Sanırım bu yazının muradını şöyle özetleyebiliriz: Kamuoyu tıpkı güvenilebilir bir bankacılık sistemini hak ettiği gibi; demokrasinin temeli olan bilgiyi paylaşma ve ona erişim söz konusu olduğunda neden sermayenin insafına razı olsun?

Demokrasinin temeli olan bilgiyi paylaşma ve ona erişim söz konusu olduğunda sermayenin insafına razı olamayız.

Büyük teknoloji şirketlerini nasıl dizginleriz?

Irksal adalet talepleri, küresel salgın ve ardından gelen durgunluk, iklim krizinin doğurduğu aciliyet, İstanbul Sözleşmesi'nden çekilme kararı ve benzeri hususlar, şirketleri toplumda üstlendikleri rolleri hesaba katmaya zorluyor. Zira Amerikan kapitalizminin, şirketlerin tek başına kâra odaklanması gerektiği şeklindeki uzun süreli ilkesi, bugünlerde karşılaştığımız büyük sorunlar göz önüne alındığında son derece yetersiz <a fr-original-style="" href="https://ensia.com/voices/business-captialism-social-responsibility-profit-milton-friedman-environment-economic-inequality" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">görünüyor</a>. Kaldı ki şirketlerin etik meselelere veya çevresel ve sosyal konulara odaklanmaları gerektiği, her zamankinden daha net bir basınç unsuru.Bu çıplak gerçekle boğuşurken, Amerikan kapitalizminin temelinde yer alan kar maksimizasyonu ilkesini savunan bir makaleyi yeniden gözden geçirmemiz gerekiyor. Nobel ödüllü ekonomist Milton Friedman'ın New York Times Dergisi'nde 50 yıl önce yayımlanan “<a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/1970/09/13/archives/a-friedman-doctrine-the-social-responsibility-of-business-is-to.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">İşletmenin Sosyal Sorumluluğu Karlarını Arttırmaktır</a>” başlıklı makale. Konfederasyon heykelleri bir bir yıkılırken ya da birçok çağ dışı fikrin(!) adil bir toplumda yeri olmaması gerektiği kabul edilmişken; Friedman'ın eskimiş tezini kaidesinden kaldırmanın zamanı çoktan geldi.Friedman, piyasaların “oybirliği” üzerine işlediğini ileri sürer: Bu aynı zamanda tüm tarafların her mübadeleye gönüllü olarak girmesi demek. Zaten o da ideal bir serbest piyasada, "hiçbir birey diğerini zorlayamaz, tüm işbirlikleri isteğe bağlıdır, bu tür bir işbirliğinin tüm tarafları yararlanır veya katılmaları gerekmez" diye yazmıştır. Peki ya piyasa, eşitsizlik ve baskı üzerine kuruluysa? Mesela oybirliği ilkesi, 400 yıl önce köleliğin temelini attığından beri, modern ekonomilerin temelini oluşturan beyaz üstünlüğünü ve ataerkiyi savunmak olarak okunuyorsa? Bu hakimiyet sistematik olarak kadınlara ve beyaz olmayan insanlara karşı ayrımcılık doğuruyorsa?Friedman, özgür bir piyasanın, yetkin ve hesap verebilir bir hükümetle bir arada var olacağını varsayar: Denetim ve denge sistemini (checks and balances) hatırlıyor musunuz? İşte Friedman, hükümetlerin toplumsal ihtiyaçları adil bir şekilde karşılayacağına dair teminat olarak bunu işaret etti. Ancak pandemi ortamında gördük ki; gelişmiş ülkelerde bile, hükümetlerin eylemsizliği karşısında bireyler ve şirketler, çalışanları için maske temin etmek veya iklim krizi için iddialı hedefler belirlemek için mecburi adımlar atıyorlar.Friedman, şirket yöneticilerinin yegane sorumluluğunun “şirketin sahibi olan hissedarların temsilcisi” olarak hareket etmek olduğunu açıklar: Oysa şirketlerin, insanları tüm benliklerini çalışmaya teşvik etmek ile kaosu davet etmek arasında ince bir çizgide yürümeleri gerekiyor. Neticede çalışmak o kadar güzel bir şey olsaydı, üste para verilmezdi. #MeToo örneğinde şahit olduğumuz üzere, Kurumsal amaçlar kisvesi altında, kadınların ve beyaz tenli olmayan insanların seslerinin nasıl marjinalleştirildiği de cabası...Şüphesiz şirketlerin hayatta kalmak için sürekli kar etmeye ihtiyacı var ve bugüne dek kapitalizm birçok kişiye zenginlik sağladı. Fakat ne pahasına? Yaşamın her alanının paraya tahvil edilmesi uğrunda, kapitalizmin son 150 yılda Dünya'ya onarılamaz zararlar verdiği unutulmamalı. Şayet bir "Büyük Sıfırlama" gerçekleşecekse, işe bu tahribat hakkında bir durum raporu çıkarılarak başlanmalı.

Şirketlerin yalnızca kâra odaklanması gerektiği fikri, toplum olarak karşılaştığımız büyük sorunlar göz önüne alındığında yetersiz kalıyor.

Şirketlerin sosyal sorumluluğu

Avrupa Konseyi’nin Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu (GRECO) tarafından yayımlanan ara uygunluk raporunda Türkiye'de milletvekilleri ve yargı mensupları için çıkar çatışması doğurabilecek konular başta gelmek üzere, yolsuzlukla mücadele standartlarının iyileştirilmesi çağrısı <a fr-original-style="" href="https://www.coe.int/en/web/human-rights-rule-of-law/-/greco-urges-the-turkish-authorities-to-ensure-the-full-independence-of-the-judiciary-the-adoption-of-integrity-standards-for-mps-and-the-transparency-?" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yapıldı</a>. "Türkiye'de temel yapısal değişikliklerin yargı bağımsızlığını zedelediği" ifade edilirken; yargı süreçlerinin şeffaflaştırılması ve yargı organlarının bağımsızlaştırılması tavsiye edildi.GRECO'nun eş zamanlı yayımladığı bir diğer belge olan ek uyum raporunda, Türkiye'den siyasi partilerin finansmanının şeffaflaştırılmasına yönelik adım atılması ve milletvekilleri için Etik Davranış Kuralları (code of conduct) hazırlanmasının gerekliliği <a fr-original-style="" href="https://www.coe.int/en/web/human-rights-rule-of-law/-/greco-urges-the-turkish-authorities-to-ensure-the-full-independence-of-the-judiciary-the-adoption-of-integrity-standards-for-mps-and-the-transparency-?" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">vurgulandı</a>. Söz konusu raporlar, Avrupa Birliği (AB) tarafından ülkenin yolsuzlukla mücadele kapasitesinin değerlendirilmesinde, özelikle ilerleme raporları bağlamında referans alınmaktadır.1999 yılında Avrupa Konseyi tarafından kurulmasının ardından, 49 üye ülkenin yolsuzlukla mücadele standartlarına uyumlarını izleyen GRECO’ya Türkiye 2004 yılında dahil oldu. AB uyum sürecinde getirilen yasal düzenlemelerle birlikte 2004–2007 yılları arasında yaşanan ilerleme, bugün geldiğimiz noktada yerini sert bir gerilemeye bırakmış durumda.GRECO, kural olarak her bir değerlendirme aşaması (evaluation round) ile ilgili ayrı ayrı olmak üzere; öncelikle ülkeleri, değerlendirme anketlerine verilen cevaplar ve ülke ziyaretleri çerçevesinde toplanan bilgiler esas alınarak değerlendirmeye tabi tutmaktadır. İncelenen ülke tarafından karşılanması gerekli görülen tavsiyelerin yer aldığı ülke değerlendirme raporu (evaluation report) GRECO genel kurulunda kabul edilir ve ülkelerden bu tavsiyeleri 18 ay içerisinde yerine getirmesi istenir. GRECO, değerlendirme raporlarında tavsiyelerde bulunmakla yetinmekte, tavsiyelerin yerine getirilme yöntem ve şeklini, ülkenin iç hukuk ve sistemine bırakmaktadır. Değerlendirme raporunun kabulünden 18 ay sonra, ilgili ülke tarafından tavsiyeler doğrultusunda yapılanlara ilişkin bir durum raporu (situation report) sunmaktadır.2000–2006 yıllarını kapsayan I. ve II. Değerlendirme aşamalarında GRECO, yolsuzluk suçlarının önlenmesi, soruşturulması ve yargılanması hakkında önerilerde bulunmuştur. 2007–2012 arasında gerçekleşen III. Değerlendirme aşamasında, yolsuzluğun suç hâline getirilmesi ile siyasi partilerin finansmanında şeffaflık sağlanması yönünde tavsiyelerde bulunulmuştur. Son olarak, IV. Değerlendirme aşaması 2012–2017 yıllarını kapsamaktadır. Milletvekilleri, hakim ve savcılar nezdinde rüşvetin önlenmesi amacıyla öneriler getirilmiştir. Güncel değerlendirme aşamasının teması 2017'de Avrupa Konseyi toplantısında paylaşılmıştır. Bu aşamanın konusu, "merkezi idarelerde ve kolluk kuvvetlerinde yolsuzluğun önlenmesi" şeklinde belirlenmiştir. Bu aşamada henüz Türkiye hakkında yayınlanmış bir rapor <a fr-original-style="" href="https://medium.com/%C5%9Feffaf-g%C3%BCndem/yolsuzlu%C4%9Fa-kar%C5%9F%C4%B1-devletler-grubu-greco-3d0d6b9b6293" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulunmamaktadır</a>.

2004–2007 yılları arasında yaşanan ilerleme, bugün geldiğimiz noktada yerini sert bir gerilemeye bırakmış durumda.

Türkiye'nin yolsuzlukla mücadele karnesi

Pandemide birinci yılı geride bıraktık. Geriye dönüp baktığımızda, aşının bir küresel kamu malı olması adına şahit olduğumuz iyi niyetli açıklamalardan eser kalmadı. "Aşının piyasaya sürüldüğü takdirde küresel çapta erişimini garanti altına alabilecek miyiz, zengin ülkelerin virüsten korunabileceği iki vitesli bir dünyanın ortaya çıkmasını engelleyebilecek miyiz" derken Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron tam olarak bu günleri işaret etmiş olmalı. Aşı programları kapsamında 100'den fazla ülkede Covid-19 aşılaması devam ediyor ancak aşıların büyük bir kısmı gelişmiş ülkelerin elinde. Şu ana dek dünya genelinde yapılan 410 milyon aşının en az dörtte üçü, küresel GSYiH'nin yüzde 60'ını elinde bulunduran 10 ülkede <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-56025069" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yapıldı</a>.Oysaki hemen ilk süreçte, aşı dağıtımındaki adaletsizliği önlemek için ise Avrupa Birliği (AB), Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Küresel Aşı ve Aşılama Birliği (GAVI) ortaklığında COVAX programı geliştirilmiş ve bu kapsamda 92 ülkeye aşı yardımında bulunulacağı ifade edilmişti. Bu doğrultuda 2021 sonuna dek iki milyar doz aşının temini hedeflense de şimdiye dek ulaştırılan aşı sayısı 6 milyon doz seviyelerinde kaldı. Kısacası dünya, ahlaki bir tehlikenin eşiğinde... Yine DSÖ öncülüğünde geliştirilen bir mekanizma ile COVID-19 Teknoloji Erişim Havuzu (C-TAP) kurulmuştu. Böylece hızlı ve büyük ölçekte aşı üretimini mümkün kılmak için fikri mülkiyet haklarının ve teknik bilgilerin paylaşılması; dünyanın bir an evvel olağanüstü salgın ortamından kurtarılması hedeflendi. Bugün geldiğimiz noktada dünya kamuoyu olarak aşı firmalarının insafına kalmış bir <a fr-original-style="" href="https://www.monde-diplomatique.fr/2021/03/PIERRU/62832" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">haldeyiz</a>. Söz gelimi 1,3 milyarlık nüfusunun sadece 40 milyonunu aşılayabilmiş Hindistan'ın halk sağlığı yerinde olmadığı sürece, hiçbirimizin kendi küçük dünyamızda güvende olmayacağı açık seçik görülüyor.Belçikalı bakan Eva de Bleeker'in atıp ertesi gün sildiği tweet ile AB doz başına; AstraZeneca'ya 1,78 euro, CureVac'a 10 euro ve Moderna'ya 14,68 euro ödemeyi taahhüt etmiş. Rakamlar arasındaki büyük farklılık açığa çıktıkça da şirketlerin kaprisleri ve yeni pazarlık süreçleri birbirini izledi. Ancak böylesine dengesiz sözleşme hükümleri dayatmayı başaran ilaç şirketlerini hikayedeki tek kötü şeklinde göstermek doğru olmaz. Zira bir New York Times <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2021/01/28/world/europe/vaccine-secret-contracts-prices.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">makalesi</a>, Avrupa Yatırım Bankası, BioNTech firmasına verdiği 100 milyon dolarlık kredi karşılığında aşılardan elde edilecek kardan 25 milyon ek ödeme alacağını şart koştuğunu yazdı. Sanki aşı üretiminden kar elde etmek doğalmış gibi.Bu noktada "Neden doğal olmasın ki?" diye düşünüyorsanız, Dr. Jonas Salk'ı tanımanızı isterim. O halde 68 yıl öncesine, yani 26 Mart 1953’e dönebiliriz: Çocuk felci yıllardır çok sayıda can almaktadır. Örneğin ABD’de yılda görülen çocuk felci vakası 50 binin üzerindedir ve en az 3 bini hayatını kaybetmektedir. Bu süreçte ulusal bir radyo programında, Dr. Jonas Salk çocuk felcine karşı bir aşıyı başarıyla test ettiğini duyurur. Bu duyuru üzerine çıktığı bir televizyon programında kendisine "Bu aşının patenti kimde?" diye sorulduğunda; "Halktadır diyebilirim. Patent falan yok. Güneşi patentleyebilir misiniz?" şeklinde efsanevi bir <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=erHXKP386Nk" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yanıt</a> verir. Bugün Dr. Salk’ın patentsiz bıraktığı aşı sayesinde, çocuk felci dünyadan neredeyse tamamen silindi.Kamu kaynaklarının tükenmesi ve aşı kıtlığı arasında kalan pek çok sağlık sektörü profesyoneli, "zorunlu lisans" uygulamasını devreye sokulması için devletlere çağrıda <a fr-original-style="" href="https://www.patents-kill.org/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulunuyor</a>. 18. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan bu kavram, 1925 yılında Paris Sözleşmesi'nde yapılan değişiklik ile uluslarası standartlara dahil edildi. Re'sen lisans olarak da bilinen bu uygulama, başta Güney Afrika olmak üzere HIV/AIDS salgınından fazlaca etkilenen ülkelerin baskısı üzerine 2001 yılında Doha Deklarasyonu ile teminat altına alındı. Buna göre, Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Antlaşması'nın (TRIPS) 31. maddesi, ulusal acil durumlarda ticari olmayan kamu kullanımı adına istisnai kullanıma izin verirken, bu istisnayı hak sahibinin iznine başvurmadan gerçekleştirmeyi düzenliyor. Her ne kadar aciliyet kavramı tartışmalı olsa da; bu noktada asıl sorun, patentlerin sağladığı münhasır haklar ile halk sağlığının yüksek faydası arasında bir denge kurabilmekte saklı.

Dünya genelinde yapılan aşıların dörtte üçü, küresel GSYiH'nin yüzde 60'ını elinde bulunduran 10 ülkeye gitti.

Küresel bir kamu malı olarak aşı

Etik, felsefenin, insanın oluşturduğu bu değerler evrenini inceleyen, onu "iyi", "kötü" ya da "onaylanabilir", "onaylanamaz" ya da "doğru", "yanlış" biçiminde yorumlayan bir alt dalıdır. Basitçe etik, ahlak konusunda, geçmiş, şu an ya da geleceğe ilişkin karar ve eylemlerin dikkatli ve sistematik bir biçimde değerlendirilmesi ve çözümlenmesi etkinliğidir. Ahlak ise insanların karar verme süreci ve eylemlerinin değersel boyutunu ifade eder. Ahlakın dili ‘haklar’, ‘yükümlülükler’ ve ‘erdemler’ gibi isimler ve ‘iyi’ ve ‘kötü’, ‘doğru’ ve ‘yanlış’, ‘adil’ ve ‘adil olmayan’ gibi sıfatlar içerir. Bu tanımlamalar ışığında, etik birincil olarak bilmekle ilgiliyken, ahlak yapmakla ilgilidir. Aralarındaki yakın ilişki, etiğin, insanların belli bir yönde karar vermesi ya da aksiyon alması için rasyonel bir ölçüt sağlamaya çalışmasına dayalıdır.Etik, insan eylemi ve karar verme sürecinin tüm boyutlarıyla uğraştığı için, birçok alt dalı olan çok geniş ve karmaşık bir çalışma alanıdır. Pekiyi, <a fr-original-style="" href="https://link.apostonews.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3NvdXJjZT13ZWImbmV3c2xldHRlcj02MDNkMTQyOTZhOTM4MDAwMDdmNTA3M2QmaXNzdWU9NjA0NTEwMDU2YTkzODAwMDA3MGI4YjY3JnN1YnNjcmliZXI9bnVsbCZzdG9yeT02MDRkZWM0ZmE2MGYzMzAwMDdkMzlkOGEmYXV0aG9yPTYwM2QxMWM0NmE5MzgwMDAwN2Y1MDQ3OSZ1cmw9aHR0cHMlMjUzQSUyNTJGJTI1MkZlbi53aWtpcGVkaWEub3JnJTI1MkZ3aWtpJTI1MkZNZWRpY2FsX2V0aGljcw==" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tıp etiği</a> tam olarak nedir ve bu tür sorularla uğraşan hekimlere nasıl yardımcı olur? Üzerinde uzlaşılan dört temel ilke vardır:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yarar sağlama ilkesi</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Zarar vermeme ilkesi</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Özerkliğe saygı ilkesi</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Adalet ilkesi</li></ul>Son zamanlarda tıp etiği, insan haklarındaki gelişmelerden büyük ölçüde etkilenmiştir. Birçok ahlaki geleneğe sahip çoğulcu ve çok kültürlü bir dünyada uluslararası insan hakları sözleşmeleri, tıp etiği için ulusal ve kültürel sınırların ötesinde kabul edilebilir bir temel sağlayabilir. Dahası, hekimler zorunlu göç ya da işkence gibi insan hakları ihlallerinden doğan sağlık sorunları ile uğraşmak durumunda kalabilirler. Paralel şekilde, tıp etiği hukukla da yakın ilişkilidir. Birçok ülkede hekimlerin sağlık hizmeti sunumu ve bilimsel araştırmalarda ortaya çıkan etik sorunlarında nasıl davranmaları gerektiğini belirleyen yasal düzenlemeler vardır. Etik sıklıkla yasalardan daha yüksek davranış standartları belirler ve ender de olsa hekimlerin, ahlaki olmayan eylemlerde bulunmalarını isteyen yasal düzenlemelere uymamalarını gerektirir. Ayrıca yasalar ülkeden ülkeye önemli biçimde farklılık gösterebilirken, etik tüm ülkeler için geçerli değerlere kaynaklık <a fr-original-style="" href="https://link.apostonews.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3NvdXJjZT13ZWImbmV3c2xldHRlcj02MDNkMTQyOTZhOTM4MDAwMDdmNTA3M2QmaXNzdWU9NjA0NTEwMDU2YTkzODAwMDA3MGI4YjY3JnN1YnNjcmliZXI9bnVsbCZzdG9yeT02MDRkZWM0ZmE2MGYzMzAwMDdkMzlkOGEmYXV0aG9yPTYwM2QxMWM0NmE5MzgwMDAwN2Y1MDQ3OSZ1cmw9aHR0cHMlMjUzQSUyNTJGJTI1MkZ3d3cudHRiLm9yZy50ciUyNTJGU1RFRCUyNTJGc3RlZDAxMDIlMjUyRm5lZGlyX3N1LnBkZg==" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">edebilir</a>.Bitirmeden <a fr-original-style="" href="https://link.apostonews.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3NvdXJjZT13ZWImbmV3c2xldHRlcj02MDNkMTQyOTZhOTM4MDAwMDdmNTA3M2QmaXNzdWU9NjA0NTEwMDU2YTkzODAwMDA3MGI4YjY3JnN1YnNjcmliZXI9bnVsbCZzdG9yeT02MDRkZWM0ZmE2MGYzMzAwMDdkMzlkOGEmYXV0aG9yPTYwM2QxMWM0NmE5MzgwMDAwN2Y1MDQ3OSZ1cmw9aHR0cHMlMjUzQSUyNTJGJTI1MkZ0ci53aWtpc291cmNlLm9yZyUyNTJGd2lraSUyNTJGSGlwb2tyYXRfWWVtaW5p" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Hipokrat Yemini</a>'ni incelemenizi, bu vesileyle aslında pek çok meslek dalının neden bu tür etik kodlara veya beyanlara ihtiyacı olduğunu düşünmenizi dilerim: "Tıp fakültesinden aldığım bu diplomanın bana kazandırdığı statü, hak ve yetkileri kötüye kullanmayacağıma, hayatımı insanlık hizmetlerine adayacağıma, hastalarımı memnun edeceğime, insan hayatına mutlak surette saygı göstereceğime, mesleğim dolayısıyla öğrendiğim küçük sırları saklayacağıma, hocalarıma ve meslektaşlarıma saygı ve sevgi göstereceğime dil, din, milliyet, cinsiyet, takım, ırk ve parti farklarının görevimle vicdanım arasına girmesine izin vermeyeceğime, mesleğimi dürüstlükle ve onurla yapacağıma namusum ve şerefim üzerine yemin ederim." Öyleyse, 14 Mart Tıp Bayramı kutlu olsun!

Ersin Şenel

COP27: insanlık ve gezegen için başarmak