Bulgaristan'ın kirli enerji sektörü

(Görsel: Bankwatch)

Hiç düşündünüz mü; çevre kirliliğe bir fiyat koyarsanız, kimler bu ödemeyi düzgün bir şekilde yapar? Geçtiğimiz günlerde, Avrupa Birliği (AB) üyesi olan Bulgaristan'daki iki adet kömürlü termik santralin son üç yıldır karbondioksit emisyonlarını olduğundan daha az bildirdiği ve böylece en az 26 milyon avro usulsüzlük yaptığı ortaya çıktı. OCCRP gazetecilik ağı tarafından analiz edilen veriler, Hristo Kovachki adlı Bulgar enerji kralıyla bağlantılı iki ayrı kömür santralinin (Bobov Dol ile Brikel) karbondioksit emisyonlarının son üç yıldır olması gerektiği şekilde beyan edilmemiş olduğu görülüyor. Ancak sertifikasyon ve bağımsız denetim süreçlerinden geçmiş ve hatta Avrupa Çevre Ajansı tarafından onaylanan söz konusu rakamlar, küresel iklim krizinin çözümü için ortaya atılan karbon vergisi gibi çözümlerin etkinliğini de tartışmaya açtı.

Ülkenin güneybatısındaki büyük bir kömür sahasında bulunan Bobov Dol, Kovachki tarafından kontrol edildiğine inanılan bir düzineyi aşkın maden, enerji santrali ve ısıtma şirketinden yalnızca biri. Bulgar işadamı, iki binlerin başındaki özelleştirme dalgası sırasında enerji sektöründe kilit bir oyuncu olarak ortaya çıkmış; İngiltere'deki ve Kıbrıs'taki şirketler üzerinden kontrol ettiği düşünülen bir kömür işletmeleri ağı kurmuştu. Ancak Avrupa daha temiz enerji biçimleri kullanmaya doğru ilerledikçe, bunların çoğu giderek eskimiş, verimsiz ve borca saplanmış hale dönüştü. Karbon vergileri (2021 itibarıyla birim başına 27 avro) ise işletme maliyetlerini daha da artırdı. İklim değişikliğini azaltma çabalarını izleyen ve kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olan Carbon Market Watch politika direktörü Sam Van den Plas, "bildirilen rakamların AB karbon piyasası kuralları kapsamında geçerli olan varsayılan değerlerden önemli ölçüde düşük olduğunun" altını çiziyor.

Bulgaristan 2007'de AB'ye katıldığında, bloğun iklim değişikliği politikasının temel taşını oluşturan sera gazı emisyonlarını azaltmak için tasarlanmış bir mekanizma olan Emisyon Ticaret Sistemi'ne (ETS) de katıldı. ETS uyarınca, ilgili tüm büyük işletmeler, o yıl ne kadar karbondioksit saldıklarını bildiren yıllık bir rapor sunmalıdır. Enerji santralleri, yaktıkları yakıttan ne kadar sera gazı saldığını yansıtan bir emisyon faktörü kullanarak üretilen karbondioksit miktarını hesaplar ve ardından bir kota bedeli öderler. Görece küçük tesisler ulusal ortalama emisyon faktörünü kullanır, ancak Bobov Dol ve Brikel gibi büyük tesisler akredite laboratuvarlar tarafından hesaplanan rakamları kullanır.

Kovachki ile bağlantılı bu iki santral, muhasebe kayıtlarını düzeltmek için yeni bir yol bulmuşa benziyor. Yanlış beyan edilen emisyon verilerinin neticesinde, 26 ila 32 milyon avro civarında bir verginin kaçırıldığı hesaplanıyor. Şüpheli verilerin doğruluğu, söz konusu endüstride belirgin bir geçmişi olmayan ve sadece 27 yaşındaki bir kişi tarafından kurulan GMI Verify adlı şirket tarafından onaylandı. Şirket çok kısa süre içinde 12 adet müşteri kazanırken, bunların tümü Kovachki ile ilişkili işletmelerdi. Aslında Kovachki, 2011'de Sofya'da yargılanmış ve geniş çaplı vergi kaçakçılığı nedeniyle üç yıl ertelenmiş hapis cezası almıştı; ancak bu karar daha sonra bozuldu. Öte yandan kayıtlara göre, Brikel resmi olarak 81 yaşındaki İngiliz David Fordham'a ait bir şirketin sahipliği altında görünüyor. Bobov Dol ise Belize'de yerleşik bir muhasebeci olan ve toplamda sekiz İngiltere menşeli şirkette görev yapan Erlene May Rodriguez tarafından kontrol ediliyor.

Greenpeace, Bulgaristan'ın kömür endüstrisi hakkındaki 2018 tarihli bir basın açıklamasında, Kovachki'nin egemenliğinin sekiz maden, sekiz ısıtma şirketi ve üç enerji santrali dahil 150'den fazla şirkete yayıldığını belirtmişti. Raporda, Bobov Dol ve Brikel'in yanı sıra bir düzineden fazla tesisin 2003 ve 2008 yılları arasında düşük fiyatlar ve tartışmalı ihaleler ile özelleştirildiğine dikkat çekiliyor.

Paralel şekilde, bu tesislerdeki çalışma koşulları da resmi makamların pek ilgisini çekmemişe benziyor. Zira işçiler, Bobov Dol tesisindeki koşulların oldukça kötü olduğunu ve önceki yıllarda bununla ilgili protestolar düzenlediklerini bildiriyor. Öyle ki Bobov Dol'a adını veren, tesise ham madde sağlayan ve çevredeki madencilerin de yaşadığı kasaba bir süredir "sömürülen insanların şehri" anlamına gelen Robov Dol şekkinde adlandırıyor. Son olarak, AB politikaları doğrultusunda düşük karbon teknolojilerine yatırım yapılması hedeflenen Bulgaristan'da; yanlış bildirilen emisyonlar, bütçe gelirlerini de azaltmış durumda. Zira 2019 yılında sera gazı ödeneğinden elde edilen toplam gelir 439 milyon avro iken, ertesi yıl bu rakam 206 milyon avro seviyesine geriledi.