Pandora'nın kutusu açıldı

(Görsel: The Guardian)

Wikileaks sonrasında dünyanın en kapsamlı veri gazeteciliği çalışmalarından biri olan Panama Papers ile tüm dünyaya adını duyuran Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) çok daha büyük bir çalışmaya imza attı. Pandora Papers adlı soruşturma ile 117 ülkeden altı yüzden fazla gazeteci, 12 milyon belgeye dayalı şekilde vergi cennetleri (tax havens) sisteminin nasıl çalıştığını ve yolsuzluğa imkan sağladığını hiç olmadığı kadar açık bir şekilde gözler önüne serdi. Pandora Papers; son yedi yıldaki bir dizi sızıntının (FinCen Files, Paradise Papers, Panama Papers vd.) en sonuncusu ve açık ara en kapsamlısı.

Belgelerde 35 dünya liderinin, 330'u aşkın politikacı ve kamu görevlisinin, küresel dolandırıcılık ve suç şebekelerinin mali sırları yer alıyor. Aslında erişime gizli olan ve tam da bu yüzden şeffaflık tartışmalarını beraberinde getiren söz konusu belgelerde; Ürdün Kralı'nın, Ukrayna, Kenya ve Ekvador cumhurbaşkanlarının, Çekya başbakanı ile eski İngiltere Başbakanı Tony Blair'in denizaşırı ilişkileri de yer alıyor. Ayrıca Rusya, ABD, Türkiye ve diğer ülkelerden 130'dan fazla milyarderin hem etik hem de yasal açıdan tartışmaya açık finansal işlemlerini detaylandırılıyor.

Küresel anlamda vergi kaçırmak, hadi yasal haliyle söyleyelim vergiden sakınmak için başvurulan finansal arayışlar ile kurulan şirket sayısı yaklaşık 29 bin. Bundan 5 yıl önce Panama Papers soruşturması ortaya çıktığında yine benzer tartışmalar yaşanmış; ancak görevdeki bazı politikacıların istifasına dek uzanan skandal Mossack Fonseca adlı bir danışmanlık firmasının deyim yerindeyse çürük yumurta ilan edilmesiyle büyük ölçüde kapatılmıştı. Aradan geçen beş yılda işin aslının pek de öyle olmadığı bkimi mecralarda hep dillendirildi. Kaldı ki Pandora belgelerinde adı geçen 14 yeni danışmanlık firması sayısız işleme imza atmış, uluslararası bankalardan ve prestijli hukuk firmalarından danışmanlık almış durumdadır. Oysa ki bu sorun, her şeyden evvel bir şirketin nihai faydalanıcısının (ultimate beneficial owner) kimliğini ve finansal varlıklarını bildirme yükümlülüğü bulunmayan vergi cennetleri sisteminin kendisinden kaynaklanmaktadır. Yasal boşluklar, şahısların vergi cennetlerinde şirket kurarak veya parasını orada açtıkları hesaplara göndererek vergiden kaçınmalarına olanak sağlasa bile; bu davranış kesinlikle etik dışı olarak görülmelidir. Zira bunun için tek yapmanız gereken, mahremiyete önem veren ülkelerden birinde bir paravan şirket açmak... Bu şirketin ofisi veya çalışanı bulunmayacak, sadece kağıt üzerinde var olacaktır.

Pandora Papers ile ifşa edilenlerin arasında öne çıkan bazı örnekler şunlar:

• Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve ailesi İngiltere'de 400 milyon sterlinden fazla değere sahip emlak anlaşmalarına gizlice dahil oldu. 11 yaşındaki oğlu için Londra'da 33 milyon sterlin değerinden bir ofis bloğu dahil olmak üzere 17 mülk satın aldı.
• Ürdün Kralı II. Abdullah, ABD'de Malibu ve Washington'daki lüks evlerin yanı sıra, İngiltere genelinde sekiz mülk satın aldı.
• Eski İngiltere Başbakanı Tony Blair offshore bir şirketin aracılığıyla Londra'da bir ofis satın alarak, damga vergisinden 312 bin sterlin tasarruf etti.
• Yolsuzlukla mücadele sloganıyla iktidara gelen Çekya Başbakanı Andrej Babiš, Fransa'nın güneyinde 12 milyon sterline iki villa satın aldı ancak hiçbir vergi ödemedi.
• Kenya Devlet Başkanı Uhuru Kenyatta ve ailesinin altı üyesi, birisi 30 milyon dolar değerinde olmak üzere toplamda 11 ayrı şirketi kapsayan gizli bir offshore şirketler ağına sahip.
• Pakistan Başbakanı İmran Khan'ın kabinesinde yer alan bakanlar ve onların aileleri dahil olmak üzere yakın çevresi, milyonlarca dolarlık şirketlerin sahibi durumunda.
• Kıbrıs Cumhurbaşkanı Nikos Anastasiadis tarafından kurulan bir hukuk firması, zimmetine para geçirmekle suçlanan eski bir Rus politikacıyı gizlemek adına sahte sahiplikler yaratmış.
• Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski, 2019 seçimlerini kazanmadan hemen önce gizli bir offshore şirketindeki hisselerini devretmiş.

Vergi cenneti denilince ilk akla gelenler palmiye ağaçları, kum ve denizler olmasına rağmen aslında ilgili yasal düzenlemeler ile hemen her bölge bu kimliğe bürünebilir. Bu açıdan belgelerde yer aldığı gibi; Hollanda, İrlanda, Singapur, Hong Kong, Malta, Lüksemburg veya ABD'nin South Dakota ve Delaware gibi bazı eyaletleri bu statüde olabiliyor.

ABD merkezli düşünce kuruluşu Küresel Finansal Dürüstlük (GFI) ağından Lakshmi Kumar, bu kişilerin "hortumladıkları paraları saklayabildiğini" bunu da genellikle sahipliği belirsiz anonim şirketler üzerinden yaptığının altını çiziyor. Kesin olarak söylemek mümkün değilse bile, tahminler ile 5,6 trilyon dolar ile 32 trilyon dolar arasında bir servetin vergi cennetlerinde tutulduğunu belirtiliyor. Uluslararası Para Fonu (IMF) ise vergi cennetleri sisteminin dünya çapında her yıl en az 600 milyar dolarlık vergi kaybına mal olduğunun altını çiziyor.