Bir sistem sorunu: Türkiye’de siyaset neden karmakarışık?

Türkiye siyaset arenası her zaman karışık oldu. Ama kanımca bu karmaşada dahi bir düzen vardı. Kimin ne dediği, nerede durduğu, iç ve dış politikasının ana hatları ve kimin yanında veya karşısında olduğu üç aşağı beş yukarı bilinirdi. Seçmenler de buna göre belli bir eğilime yakın olur, bir önceki seçimde oy verdikleri partiden veya liderinden memnun değilse bir sonraki seçimde tercihlerini aynı taraftaki alternatiften yana kullanırdı. 

• Peki size de son zamanlarda hangi partinin nerede durduğu ya da kimin kiminle yakın olduğu belli değilmiş gibi geliyor mu? Dün düşman olanlar bugün ittifak içinde gibi görünüyor, ama olmayabilirler de... Dün bir şey söyleyenler bugün tam tersini söylüyor ama belki de söylemiyorlardır. 

Örneğin, nasıl oluyor da MHP gibi bir partinin lideri bir şey söylerken milletvekilleri farklı yönde oy atabiliyor? Sizin de kafanız karışıksa kendinizi suçlamayın. Sorun sizden kaynaklanmıyor; sorun 2017’deki Anayasa değişikliğiyle gelen yeni “sistem.”

Tersine işleyen sistem

Genel anlamıyla sistem, kendi içinde tutarlı olan düzene denir. Bir başka deyişle, eğer sistem iyi işliyorsa sistemin girdileri bilinir ve bunlar hep aynı veya benzer çıktıları verir. Bu nedenle, her sistemin bir kuruluş mantığı ve işleyiş yöntemi vardır. Siyaset bilimi ve anayasa hukukundaki sistemler de bu genel tanımdan bağımsız değil. 

• Bir siyasal sistem, bulunduğu ülkenin politik tarihine, demografisine, partilerinin yapısına, seçim sistemine ve diğer unsurlarına (girdiler) bağlı olarak öngörülebilir bir sonuç, örneğin istikrar ya da uzlaşmacı bir yönetim (çıktılar) üretmek üzerine tasarlanır. 

Ancak ülkemizde 2017’den beri işleyen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin neredeyse on yıllık uygulama deneyiminin ardından ülke siyasetinin dev bir karmaşa içinde olduğunu görüyoruz. Getirdiği “tek başlı, partili ama sorumsuz” yürütme (Cumhurbaşkanı) sayesinde sistemin istikrar getireceği söylenmişti ancak onun yerine sürekli bir iktidar tartışması içindeyiz. Çünkü örneğin aslında bir başkanlık sisteminde olmaması gereken “erken seçim” halen mümkün ve ana muhalefet partisi ısrarla erken seçim talep ediyor. 

Öte yandan AK Parti içinde de çeşitli kliklerin mücadele içinde olduğuna dair haberler yapılıyor. Bunlara ek olarak TBMM çoğunluğu ancak MHP, Hüda-Par ve DSP milletvekillerinin de içinde olduğu bir ittifakla sağlanabiliyor. Bu durum, “tek başlı” yürütmenin de bir koalisyon mantığıyla ülkeyi yürütmesi sonucunu doğuruyor. Sistem, esinlendiği ABD Başkanlık Sistemi’nden oldukça farklı işliyor.

Milletvekillerinin 180 derecelik dönüşleri

Buna ek olarak, özellikle son günlerde milletvekillerinin parti değiştirme sıklığı artmış gibi görünüyor. Son seçimler öncesinde güçlü bir söylemle ortaya çıkan, ancak sonrasında söylemleri kadar güçlü bir tabanları olmadığı anlaşılan DEVA, Gelecek, Demokrat ve Yeniden Refah gibi partilerden AK Parti ve CHP’ye geçişler son aylarda arttı. Bunda, Kılıçdaroğlu’nun seçim başarısızlığının ardından, bu “tabansız” partilerin iktidar da olamamaları üzerine bir çekim merkezi olmaktan çıkması elbette bir etken. 

Daha önce Altılı Masa gibi bir ittifak kurmuş partilerden CHP’ye geçiş ve geçmişleri bağlantılı ve tabanları benzer olan Yeniden Refah’tan AK Parti’ye geçişler makul görülebilir. Ancak son günlerde CHP’den AK Parti’ye geçişler de görülmeye başlandı. Bu vekillerin Kılıçdaroğlu’na yakın olduğu ve bugünkü CHP yönetimiyle anlaşamadıkları için “düşmanımın düşmanı dostumdur” stratejisiyle hareket ettiği söyleniyor ama ne olursa olsun, bu durum ne etik ne de normal. Dünyanın hiçbir oturmuş demokrasisinde bir milletvekili bu kadar sert bir geçiş yapmaz, yapamaz. 

Ancak Türkiye’de olabiliyor. Bunda “tek adama biat” kültürü yaratan mevcut sistemin etkisi kadar, siyasal ahlak yasasının bir türlü (ve muhtemelen bilerek) çıkartılmaması da etkili. Partili Cumhurbaşkanı’na Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçimine kadar neredeyse tüm yargı organını belirlemenin yanında, partisi üzerinden Meclis’i de elinde tutma yetkisi tanıyan bir sistem bu. Böyle bir sistemin çıktısının gücün tek bir elde odaklanması olacağı en başından belliydi. Bu anlamda sistemin işleyişinde bir sorun yok, ancak kabul etmek gerekir ki sistem bu hâliyle siyasal istikrar değil, bilakis belirsizlik yaratıyor. 

DEM Parti’nin konumunu anlayan var mı?

Bu karmaşa tablosuna hiç beklenmedik şekilde eklenen bir unsur da eski adıyla HDP, bugünkü adıyla DEM Parti. Kürt hareketinin bugünkü ana partisi konumundaki DEM Parti, yakın zamana kadar hak ve özgürlük mücadelesi veren, çoğulculuk yanlısı, sol politikaları ön plana çıkaran ve iki ittifakın da dışında duran bir vizyona sahipti. Ancak bu imaj çok kısa sürede değişti. 

MHP lideri Devlet Bahçeli’nin çoğumuz tarafından beklenmeyen çıkışıyla Abdullah Öcalan’ın sözcüsü ve temsilcisi hâline gelen parti, herkesin farklı bir isim verdiği bir süreçle Cumhur İttifakı’na yakın bir pozisyona yerleşti. HDP’yi kapatması için Anayasa Mahkemesi’ni teşvik ve hatta tehdit eden Bahçeli, bir anda DEM’lilerin methiye yağmuruna tutuldu. Bu kadar hızlı ve keskin bir dönüş Türkiye şartlarında bile baş döndürücü.  

Elbette terörün son bulmasını destekliyorum ve bu uğurda kimin ne fedakarlık yapması gerekiyorsa arkasındayım. Bununla birlikte, daha son yerel seçimlerde CHP ile “kent ittifakı” içine giren, başarılı olan ve sırf bu nedenle Cumhur İttifakı’nın hedefine oturan bir partinin bugünkü pozisyonu bu sistemin büyük sürprizlere yatkın olduğunu da gösteriyor. 

Oysa oturmuş sistemler sürpriz yaratmaz. Bir ülkede siyasal rejim gerçekten bir sistem çerçevesinde işliyorsa siyaset yapması biraz sıkıcı bir iştir. Çünkü herkesin genel politikası bellidir ve pozisyonlar stabildir. Özellikle de 10 milyon oy alan %8-10’luk bir partiyseniz.

İktidardaki muhalefet MHP

Geçen seneye damgasını vuran iki konu varsa bunlardan biri en güçlü Cumhurbaşkanı adayı olan Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanması, diğeri de Bahçeli’nin başlattığı süreçti. Bahçeli sadece Öcalan’ı TBMM’ye davet ederek değil, İmamoğlu’nun tutukluluğunun en kısa sürede sonlandırılması ve davanın TRT’den yayımlanması konularındaki çıkışlarıyla da bizi şaşırttı. Bu çıkışlar bazılarını umutlandırdı, bazıları tarafındansa ciddiye alınmadı. Ama kesin olan bir şey, bunların herkesin kafasını karıştırdığıydı. 

Kanımca, bunun arkasında iki ihtimal var: Bunların ilki, bu mesajların asıl amacının zaten en başından beri kafa karıştırmak olması. Çünkü sistem ne kadar gerçek bir sistem gibi işlemezse o kadar keyfiyete yer açılıyor. Biz ne kadar hiçbir şeye anlam veremezsek o kadar siyasetten soğuyoruz ve apolitize oluyoruz. Bunun sonucunda da artık yapılan hiçbir şeye şaşırmamaya başlıyoruz. Bir başka deyişle, anormali normalleştiriyoruz. 

İkinci nedense, politikaları nedeniyle oy kaybına uğradığını anlayan Cumhur İttifakı’nın kendi içinde iş bölümü yaparak iyi polis-kötü polisi oynaması diye düşünüyorum. Böylece tepkili vatandaşın yönünü muhalefete çevirmesinin önüne geçilmeye çalışılıyor. Bu stratejiye göre, ittifak içinde hâlâ mantıklı seslerin çıktığını düşünenler oylarını “kararsıza” ve yüzlerini muhalefete çevirmeyecek ve ittifak içinde kalacak. Yoksa Bahçeli “Dava TRT’den yayınlansın” derken MHP’li milletvekillerinin bu yöndeki teklife hayır demesi başka nasıl açıklanabilir? 

Tüm bu karmaşanın kökeni: Seçim sistemleri

Kanaatimce, tüm bu karmaşanın kökeninde ise birbiriyle uyumsuz iki seçim sisteminin bugün Türkiye’de aynı anda uygulanması yatıyor. Bunlardan biri Cumhurbaşkanlığı seçiminde kullanılan iki turlu çoğunluk sistemi, diğeri ise TBMM seçimlerinde kullanılan barajlı-oranlı sistem. Bu iki sistem seçmen psikolojisinde ve siyasal ittifaklar konusunda birbiriyle uyumsuz sonuçlar doğurmasına rağmen bugün aynı anda uygulandığı için her şey birbirine girmiş durumda.

Seçim sistemlerinin seçmen davranışlarını ve partilerin birbirleriyle ilişkilerini nasıl etkilediğini daha önce yazmıştım. Çoğunluk sistemleri seçmenlerde “Düşmanımın düşmanı dostumdur” psikolojisi yaratıyor. Oylarının çöpe gitmemesini ve bir işe yaramasını isteyenler, tabiri caizse, gözlerini kapatıp vazifelerini yapıyor. Türkiye’nin bugünkü konjonktüründe vatandaşların Erdoğan ile İmamoğlu arasında bölünmüş olması bundan. Bu sistem seçenekleri aza indiriyor. 

Öte yandan TBMM seçimleri içinse barajlı-oranlı seçim sistemi uygulanmaya devam ediyor. Bu sistemdeyse seçenekler azalmıyor, bilakis artıyor. Çünkü barajı geçen her parti TBMM’de temsil edilebiliyor. Bu nedenle bu sefer seçmenler o “çok da sevmedikleri” adaya değil, kendi partilerine ve liderlerine destek verme eğiliminde oluyor. Yakın politikalar güden partilerse ittifaka değil, bu sefer rekabete giriyor. Bir başka deyişle, bugün Türkiye’de iki yakın parti Cumhurbaşkanlığı seçiminde ittifak, TBMM seçiminde ise rekabet içinde olmak durumunda. 

Bu nedenle bugün hiçbir parti tam bir siyasal pozisyon ve bir-iki temel konu hariç ilkeli bir politika belirleyemiyor. Her parti diğer partileri hem ittifak ortağı hem de rakip olarak görüyor. Özgür Özel’in ara sıra Devlet Bahçeli’ye zeytin dalı uzatması, aynı zamanda Cumhur İttifakı’na yaklaşan DEM’i açıkça eleştirememesi, DEM liderlerinin yaptıkları pozisyon değişikliğini kendi seçmenine de başkalarına da bir türlü açıklayamaması, İYİ Parti’nin süreç komisyonunu boykot etmesi ama komisyona katılan CHP’ye sert bir tavır koyamaması ve daha nice karmaşanın nedeni, sistem daha kurulurken ilk düğmenin yanlış iliklenmiş olması. 

Soru şu: Bu durum 2017’de düşünülmedi ve bugünkü durum Cumhur İttifakı’na sürpriz mi oldu, yoksa en başından ilkeli davranmaya izin vermeyen, belirsizliklerle dolu ve keyfiyete zemin açan böyle bir siyasal ortam mı arzulanıyordu? 

Bunu bilemiyoruz. Tek bildiğimiz, bu sistem gibi görünen “anti-sistemin” sürdürülebilir olmadığı. Önerim ya parlamenter sisteme geri dönülmesi ya da eğer bu sistemde kalınacaksa TBMM seçimlerinin de dar bölge, iki turlu çoğunluk sistemiyle yapılması. Böylece biz de kim kiminle ittifakta, kim karşı tarafta biliriz, ona göre hareket ederiz. Bu kafa da biraz olsun rahatlar.