Deprem Bölgesinde Sıradışı Aktörler

6 Şubat’ta yaşanan depremler, yalnızca afet bölgesinde değil, Türkiye’nin genelinde hissedilmeye devam ediyor. Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden pek çok gönüllü ve uzman, afetten etkilenen şehirlerin yeniden inşası, ticaretin ve sosyal hayatın yeniden başlaması için bu şehirlere gitmeye devam ediyor. Buğra, afetin ardından doğan dayanışma ağlarına “sosyal mucize”, bölgede çalışmalar yapan ve süreçlere katkıda bulunan ve 6 Şubat depremleri öncesinde insani yardım alanında deneyimi bulunmayan kişilere ise “sıradışı aktörler” adını veriyor.

“Afetin Sosyal Mucizeleri” başlıklı ilk panelin panelistleri, Konuşmamız Gerek Derneği’nden Bahar Aldanmaz, SAHA’dan Banu İbanoğlu ve Sema Çiçekli, Rosinante Antakya’dan Doğuş Genç ve YUVA projesinden Gizem Cabbaroğlu’ydu.

Deprem kaynaklı zemin hareketleri devam ettiği için Hatay’da henüz yapı izni olmadığını aktaran grup, depremleri yaşamanın farklı türleri olduğunu ve afet bölgesinde depremleri doğrudan yaşamış kişilerin her birinin biricik deneyime sahip olduğunu vurguladı.

Türkiye’deki regl yoksulluğu ve tabusuyla mücadele eden ve 6 Şubat’tan beri afet bölgesinde regl olan kız çocukları ve kadınlarla çalışma yapan Konuşmamız Gerek Derneği adına panele katılan sosyolog Bahar Aldanmaz, regl yoksulluğunun yalnızca pede erişmek olmadığını, temiz su ve sabun gibi temel hijyen kaynaklarının da bu yoksulluğun bir parçası olduğunu ifade etti. Afet bölgesindeki deneyimlerini aktaran Bahar, regl tabusu sebebiyle hijyenik pedlerin açıkça dağılamadığını ve hijyen kolilerinde hâlâ ped eklenmediğini aktardı.

Afetten etkilenen bölgedeki yerel kadın dernekleri sayesinde ilk üç günde regl ürünlerini ve hijyen kitlerini ulaştırabilen Konuşmamız Gerek Derneği, şu anda neden regl olmayı afet sahasına taşımayız sorusuna yanıt bulmak için kadın çemberleri düzenliyor ve bilgi aktarımı yapıyor.

SAHA ekibinden klinik psikolog Banu İbaoğlu, deprem bölgesinde insani yardım ve destek çalışmalarına katılan gönüllülerin ve afet yönetme süreçlerine taraf alan kurum ve kuruluşların psikolojik ilk yardım ve travma farkındalığına sahip olması gerektiğini, aksi durumda afetten etkilenen kişilerin travmalarının ve yas süreçlerinin derinleşebileceğini aktardı.

Afetten sonra umut

Hatay’daki yemek kültürünün dönüştürücülüğünü ve etik mutfak konularıyla ilgilenen, ailesinden devraldığı mirasla Hatay-Antakya’da işletmecilik yapan ve Rosinante Antakya’nın işletmecisi olan Doğuş Genç, depremin ardından Hatay’da sosyal hayatını canlandırmaya yönelik çalışmalarını ve projelerini anlattı. Depremi ailesiyle birlikte yaşadıktan sonra şehirden giden 1 ay sonra geri dönen Doğuş; şarap ve fermantasyon konusunda uzmanlaşan ve fine-dining olarak hayal ettiği Rosinante Antakya ve deprem sonucu bulunduğu yer yıkılan Antakya’nın sembol kahvecilerinden Affan Kahvesi bir araya gelerek karavanda seyyar olarak tekrar hayata geçirdiler. 

Rosinante Antakya Mobil
Kaynak: Rosinante Antakya

Affan Kahvesi
Kaynak: Affan Kahvesi

Şehrin duygusal iyi oluş hâlini artırmak ve afetten etkilenen Hatay-Antakya halkına güvenli alan yaratmak istediklerinin altını çizen Doğuş, temel başlangıç noktalarının depremden duran yerel üretim ve tüketim ilişkilerini yeniden canlandırmak olduğunu aktardı. Rosinante Antakya ve Affan Kahvesi’nin seyyar olarak yeniden açılmasının şehirdeki diğer işletmecilere de cesaret verdiğini ifade eden Doğuş, yerel ekonominin yeniden canlanmaya başladı anlattı.

Bugüne kadar 22 kadın çemberi yapan Konuşmamız Gerek Derneği'nden Bahar, kadın çemberlerinde umut konusunun önemli olduğunu ifade etti. Kadınların afet deneyimlerini çoğunlukla çocukları üzerinden anlattığına dikkat çeken Bahar, çemberlerde oluşturdukları güvenli ortam sayesinde kadınlarla üreme ve regl sağlığını, hijyenini ve bu alanlardaki eksiklikleri konuşabildikleri aktardı. Regl ve bedensel sağlık üzerine konuşmanın depremden etkilenen kadınların ve kız çocuklarının depreme dair duygularını ve umutlarını ifade etmesi ve paylaşması açısından önemli bir etken olduğunu vurguladı.

SAHA ekibinden Sema Çiçekli ise Hatay'daki umudun hâlihazırda varolan bir umut olmadığını, şehirdeki gönüllülerin, uzmanların ve halkın "tırnaklarını kazıyarak" buldukları ve yeşerttiği bir umut olduğunu ifade etti. Sema bu durumu, "tamamı yıkılmış, merkezi yıkılmış şehirde hâlâ umudu arayan insanlar var," diyerek aktarıyor.

Neler öğrendik?

• Koordinasyon: İnsani yardım yapan kuruluşlar, afet bölgesinde çalışan sivil toplum kuruluşları, devlet kurumları ve bireysel olarak katkı sunmak isteyen gönüllü ve uzmanların koordinasyonunu sağlayan bir mekanizma geliştirilmeli. 
• Afete dayanıklılık: Afete dayanıklı şehirler inşa etmeliyiz. Kamusal alanlar artmalı, sulak alanlara inşaat yapılmamalı, bitişik nizam uygulaması terk edilmesi ve afet toplanma alanları olası afet durumlarına karşı korunmalı. Örneğin YUVA, bir sonraki için depolama planı yapıyor. Böylece başka bir afet durumunda afetten etkilenen kişiler çadır veya konteynır kentlere yerleşmek yerine doğrudan YUVA'ya geçiş yapabilecek.
• İş birliği: Hem kurumlar içi hem de kurumlar dışı profesyonel yeteneklerin bir araya geldiği bir havuz olmalı. 
• Afet ve travma farkındalığı: Afetle ilişkili bütün kurum ve kuruluşlardaki uzmanların afet sonrası psikososyal kırılganlık ve travma alanında farkındalı kazanmalı, eğitimler almalı.
• Uzmanlaşmış saha çalışanları ve gönüllüler: Özellikle üreme sağlığı ve hijyen alanlarında yalnızca bu konuda uzman saha çalışanları ve gönüllüler olmalı.
• Finansal sürdürülebilirlik: Afet sonrası bölgede çalışmaları sürdürebilmek ve etkiyi artırabilmek için fon veren kurum ve kuruluşlarla iletişim hâlinde olmak. Cesaretli ve öğrenmeye açık kişilere sürdürebilir istihdam sağlamak.