Deprem Sonrası Afet Bölgesinde Atık Yönetiminin Yürütülmesi

1. Gerekçe ve Amaç

Afetlerin bireyler ve toplumlar üzerindeki etkilerinin sona ermesi günler, aylar hatta yıllar  alabilmekte ve afet sonrası farklı zamanlarda farklı boyutlarda, bazıları orta/uzun vadede ortaya  çıkan sorunlarla karşılaşılmaktadır. Afetlerin birey ve toplum üzerindeki kısa ve uzun dönemli  etkileri fiziksel, psikolojik ve/veya sosyal nitelikli olarak ayrılabilir. Toplumların kaçınmaları ve  önlemeleri mümkün olmayan doğa olaylarına karşı gerekli önlemlerin alınması ve bu sayede bu  doğa olaylarının afete dönüşmesinin önüne geçme yöntemlerinin öğrenilmesi bir zorunluluktur. 

Türkiye, tarihi boyunca, sık sık ölümlere, yaralanmalara ve maddi kayıplara yol açan afetler geçirmiş ve afet sonrası arama-kurtarma ve yeniden yapılanma süreçlerinde belli sorunları deneyimlemiştir. Birden fazla tektonik plakanın birleşme bölgesinde bulunan ve neredeyse tümü önemli deprem riski ile karşı karşıya olan ülkemizde 2023 yılının başında art arda iki büyük deprem yaşanmıştır. 6 Şubat tarihinde 9 saat arayla gerçekleşen 7,7 ve 7,6 büyüklüğünde iki depremin yarattığı büyük kayıp, afet sonrası süreçlerin yönetimini tekrar gündeme getirmiştir. 

Tüm afetlerde olduğu gibi depremlerde de öncelik doğal olarak arama-kurtarma çalışmalarına  verilmekle birlikte, afetten sonra geçici çözümlerle hayatını sürdürmeye çalışan depremzedelerin  acilen çözülmesi gereken hijyen sorunlarıyla karşılaştığı bilinmektedir. Bu kapsamda, deprem  sonrası ölümlere sebebiyet verebilecek enfeksiyonların gelişmemesi, salgınların oluşmaması ve  depremzedelere sağlıklı bir yaşam alanı sağlamak için diğer hijyen önlemlerinin yanı sıra atık  yönetimi süreçlerinin de iyi planlanması kritik önem taşımaktadır. Diğer yandan ortaya çıkan  devasa miktardaki enkaz atığının doğal kaynakları kirletmeyecek, insan ve çevre sağlığını tehdit  etmeyecek şekilde bertaraf ve geri dönüşümü de orta ve uzun vadede ortaya çıkacak ciddi çevre  ve halk sağlığı sorunlarının şimdiden önüne geçilmesini sağlayacaktır. 

2. Deprem Sonrası Doğru Atık Yönetimi Nasıl Yapılmalı?

2.1. Evsel Katı Atıkların Yönetimi

Afet bölgelerinde afet nedeniyle ve/veya afetten sonra oluşan katı atıkların güvenli bir şekilde  bertaraf edilmesi, sonrasında salgınların önlenmesi ve halk sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. Afetlerden sonra, sadece yerel yönetimlere ait mevcut atık toplama ve bertaraf  sistemleri zarar görüp kesintiye uğramakla kalmamakta, aynı zamanda afetin neden olduğu ciddi miktarda enkaz atığı da ortaya çıkmaktadır. Bu iki konu birbirinden bağımsız olmakla birlikte birbiriyle bağlantılıdır.

Afetten etkilenmiş insanlar için hazırlanan geçici barınma alanlarında ilk etapta ideal bir atık  yönetimi uygulanması öncelik olmamaktadır. Oysa hızlı ve doğru bir şekilde toplanıp bertaraf edilemeyen katı atıklar halk ve çevre sağlığı için ciddi sorunlar oluşturur ve bu durum büyük  badireler atlatarak hayatta kalan ve yaşama tutunmaya çalışan afetzedelerin sağlığının yanı sıra  moralinin de daha fazla bozulmasına neden olur. 

Afet sonrası bu bölgelerde yönetilmesi gereken evsel atık, afetten önce zaten oluşmakta olan ve  acil durumun neden olduğu atıkların eklenmesiyle miktarı artan gıda atıkları, ambalaj  malzemeleri, tıbbi atıklar ve diğer tehlikeli atıkları kapsamaktadır. Afet sonrası geçici çözümlerle  hayatın devamının sağlandığı ortamlarda hız da büyük bir önem taşımaktadır. Bu aşamada atık  yönetimi süreci için öneriler aşağıdaki şekilde özetlenebilir:

• Kırsal bölgelerde oluşan evsel organik nitelikli atıklar, kısa bir süre için evlerin bahçesinde  veya belirlenen ortak bir noktada toprağa gömülebilir. Bu yönteme kentsel alanda  oluşturulan düşük yoğunluklu geçici barınma noktalarında da başvurulabilir.  

• Kentsel yerleşimlerde/şehirlerde uygulanmakta olan ve afet nedeniyle işlemez hale  gelen/aksayan atık toplama ve bertaraf sisteminin, dışarıdan getirilecek olan araç,  personel ve maddi destek ile yeniden işler hale getirilmesi önceliklidir. Bu sistemler gerekli  araç ve personel sağlanarak yeniden tesis edilene dek, diğer merkezlerden getirilecek ekipman ve personel desteği ile süreç yönetilmelidir.  

• Afet bölgesi için kaybolanların yerine ve ek olarak yeni atık konteynerleri temin edilip  bölgeye ihtiyaca uygun biçimde dağıtılmalıdır.  

• Atık toplama ve temizlik işlerinde görevlendirilenler, maske, tulum, gözlük, eldiven, çizme  gibi koruyucu ekipmanlarla fiziksel olarak daha korunaklı hale getirilmelidir. 

• Depremin gerçekleştiği bölgede yer alan düzenli depolama alanı ve atık bertaraf tesisleri  kullanılabilir durumda ise, bunlar kullanılmalı; değilse yeni basit ancak nizami depolama  sahaları hızla oluşturulmalıdır.  

• Afet öncesinde afet durumunda doğacak olan tüm atıklarla ilgili senaryo çalışmaları ve  planlama yapılmalı; sözgelimi hangi atığın nasıl bertaraf edileceğinin net bir biçimde  ortaya konması, depolama alanlarının zarar görmesi halinde hangi bölge için hangi yedek  alanın kullanılacağının önceden belirlenmiş olması gerekmektedir.¹ 

2.2. Enkaz Atıklarının Yönetimi:

Özellikle üstyapı ve altyapıya ciddi hasar veren deprem gibi afetlerin ardından etkilenen  bölgelerde ciddi miktarda enkaz ortaya çıkmaktadır. Bu enkazın hem halk sağlığı hem de yeniden  yapılanma çalışmalarına başlanabilmesi için ivedilikle afet alanlarından çıkarılarak uygun  alanlarda önce depolanması, ardından da mümkün olduğu kadar ayrıştırılarak geri kazanılması gerekmektedir. Geri kazanılması mümkün olmayan enkaz atıklarının ise halk ve çevre sağlığına  zarar vermeyecek şekilde tasarlanacak olan kalıcı depolama alanlarında bertaraf edilmesi büyük  önem taşır.

Afetlerde oluşan enkaz atıkları insan eliyle gerçekleştirilen rutin yıkımlarda oluşan enkazdan  büyük farklılık gösterir. Afet enkazları, sıradan yıkım atıklarının aksine elektronik atıklar, çeşitli  kimyasallar, mobilyalar vb. çok farklı bileşenleri de barındırmakta olup bu nedenle tehlikeli atık  olarak değerlendirmelidirler. Ayrıca yapı enkazları başta asbest olmak üzere günümüzde  yasaklanmış olan bazı tehlikeli malzemeleri de içerdiğinden tanışması ve bertarafı sırasında hava  ve suya karışmaması için gerekli önlemlerin alınması gerekir.

• Deprem sonrası ortaya çıkan büyük miktarda yıkıntı atığı (moloz) erişim yollarını kapatarak  tüm hizmetlerin aksamasına sebep olduğundan büyük tehlike oluşturur. Hayatta  kalanların tümü enkazdan çıkarıldıktan sonra ağır hasar görmüş binaların da yıkılması  gerekir. Bu işlemin de ardından, moloz boş arazilerde geçici olarak depolanır. Bu aşamada  tekrar kullanılabilecek olan eşya ve mobilyaların ayrılması da önem taşır.² 

• Enkaz atıklarının geçici ya da kalıcı olarak depolanacağı alanların akarsu havzalarının  dışında, yerleşim yerlerinden, tarım alanlarından, kıyılar gibi erozyon riski olan alanlardan olabildiğince uzakta, zemin geçirmezliği sağlanmış lokasyonlarda oluşturulması, böylece yer altı ve içme suyu kaynaklarının kirletilmemesi gerekmektedir.  

• Bu alanlarda depolanan enkaz atıklarında bulunan asbest gibi havaya karışabilecek  tehlikeli bileşenlerin engellenmesi amacıyla üzerlerinin ivedilikle toprakla örtülmesi  gerekmektedir.  

• Orta ve uzun vadede bu atıkların içinde bulunan geri dönüştürülebilir bileşenlerin yeniden  kazanımı için fizibilite çalışmaları yapılmalıdır.

3. Türkiye'deki Mevcut Durum

Yukarıda da belirtildiği gibi, yaşamın geçici çözümlerle devam ettirildiği afet geçici barınma  alanlarında, yerel yönetimlerin sahip olduğu sistemlerin bir an önce teknik ve personel açısından  ayağa kaldırılarak tekrar devreye sokulması öncelikli amaçtır. Ancak bu aşama hayata geçirilene  dek, geçici çözümlerle süreç yönetilmelidir.  

6 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş’ta yaşanan 7,7 ve 7,6 büyüklüğündeki iki deprem  nedeniyle 10 ilde büyük bir yıkım yaşanmış, depremzedelerin geçici barınma noktalarında  yaşamlarını sürdürmeleri için çalışmalar başlatılmıştır. Bu bölgede, deprem sonrası, ilk günlerde  diğer illerden ulaştırılan yardımları neticesinde ortaya çıkan ve toplanamayan çöp sebebiyle, ciddi  bir atık sorunu yaşandığı (gıda, hijyenik ve ambalaj) bilgisi edinilmiştir. Afet bölgesindeki  belediyelerin kayıpları giderilip edilip mevcut atık yönetimi sistemleri işler hale gelene kadar  sürecin yönetimi için diğer illerdeki ilçelerden ekipman ve personel aktarımı gerçekleştirilmiş olup atığın toplanması konusu geçici olarak bu şekilde sağlanmaktadır.  

Mevzuatta afet sonrası oluşan enkaz atığının ve bölgede oluşmaya devam eden atığın yönetimi  Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği³ (8.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmî Gazete’de yayınlanmıştır.) ile düzenlenmiştir. Yönetmeliğin Afet Atıklarının Yönetimi  başlıklı 44. Maddesi “Başta deprem olmak üzere doğal afetler sonucunda oluşan yıkıntı atıklarının  yönetiminden, mahallin en büyük mülki amirinin başkanlığında oluşturulacak Kriz Merkezi  sorumludur. Merkez, olası bir doğal afet durumunda oluşabilecek atık miktarı, bunların  kaldırılması ve taşınması için gerekli araç-gereç ve ekipman ile bu atıkların depolanacağı uygun  alanları bu Yönetmelikte belirtilen esaslara göre önceden tespit eder ve gereken hazırlıkları  yapar.” denilmektedir. Ayrıca aynı yönetmeliğin Kriz Merkezinin Görevleri başlıklı 12.  Maddesindeki kalemlerden birisi “… c) Oluşacak atıkların depolanacağı uygun alanları  Yönetmelikte belirtilen esaslara göre önceden tespit etmekle, mevcut depolama ve geri kazanım  tesisleri ile koordinasyonu sağlamak,” olarak tanımlanmıştır. Mevcut durumda, bu görevi T.C.  İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) üstlenmekte olup, atıkların  toplanması mevcut depolama sahalarına taşınması süreci de bu birimin yönetimindedir.

4. Değerlendirme

Sürdürülebilir afet yönetimi, afet zararlarının önlenmesinden başlayarak, afet oluştuktan sonra zararlarının azaltılması için yapılması gereken çalışmalar için toplumun bütün kesimlerini içine  alacak şekilde ve doğru bir iş bölümü ile koordinasyonun sağlanması sürecini içermektedir.  Depremzedelerin afeti atlatıp, arkasından gelen bu zorlu süreçte ekstra sağlık sorunları ve  enfeksiyonlarla uğraşmaması afet sonrası sürecin doğru yönetimiyle birebir ilişkilidir.  

İnsan sağlığını tehdit eder boyuta ulaşabilecek katı atık sorununa karşı da acilen çadır/konteyner  kentlere kapaklı çöp konteynerleri temin edilmelidir. Gelişi güzel atılan atıkların hayvan  müdahaleleri ile dağılmasının engellenmesi oldukça önemlidir. 

Öte yandan, depremin yaşandığı bölgelerde, ilk etapta verilen kayıplar nedeniyle atık ve çöp  toplama ile çevre temizliğinden sorumlu olan bölge belediyeleri bu görevlerini yerine  getiremediği bilinmektedir. Bu süreçte, gündelik yaşamın ilk etapta geçici orta vadede ise kalıcı  çözümlerle sürdürülmesi hedeflendiğinden, diğer belediyelerin personel ve ekipman  olanaklarıyla çöp ve atık toplama faaliyeti başlatılmış olup, bu görevin imkanlar el verdiğinde  bölge belediyelerine devri sağlanacaktır. Ayrıca, gündelik hayatı düzenleyecek pratik çözümlerin  geliştirilmesi şarttır: sözgelimi ulaşımın zor olduğu durumlarda dar yerlere ulaşabilecek el  arabaları, ulaşım hayvanlarından yararlanılması, afetzedelerin barındığı yerlerin uygun  noktalarında geçici çöp toplama alanları oluşturulması, haşere ve kemiricilerin üremesinin  önlenmesi için buraların üstlerinin örtülmesi gibi geçici çözümler büyük önem taşımaktadır.

Notlar

¹ Prof. Dr. Barış Çallı, Prof. Dr. A.Evren Tuğtaş, Dr. Hatice Yeşil, Özlem Şengür, M.Kadir Özakdağ, Büşra Nur Demirkol, Yelda Nur Sezer, Aleyna Çelik, “Doğal Afetlerden Sonra Katı Atıkların Yönetimi” Teknik Notu, Marmara Üniversitesi Çevre Mühendisliği, 2023.
² Prof. Dr. Barış Çallı, Prof. Dr. A.Evren Tuğtaş, Dr. Hatice Yeşil, Özlem Şengür, M.Kadir Özakdağ, Büşra Nur Demirkol, Yelda Nur Sezer, Aleyna Çelik, “Doğal Afetlerden Sonra Katı Atıkların Yönetimi” Teknik Notu, Marmara Üniversitesi Çevre Mühendisliği, 2023.
³ https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=5401&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5

Kaynakça

• Doç. Dr. Abdullah Yılmaz, “Türkiye’de Afetlerde Karşılaşılan Sorunlar”, Dumlupınar  Üniversitesi, İİBF, Kamu Yönetimi Bölümü, Kütahya, 2012.
• Prof. Dr. Barış Çallı, Prof. Dr. A.Evren Tuğtaş, Dr. Hatice Yeşil, Özlem Şengür, M.Kadir  Özakdağ, Büşra Nur Demirkol, Yelda Nur Sezer, Aleyna Çelik, “Doğal Afetlerden Sonra Katı  Atıkların Yönetimi Teknik Notu”, Marmara Üniversitesi Çevre Mühendisliği, 2023.
• Hamit Palabıyık, “Marmara Depremi ve Düşündürdükleri: Afet Yıkıntı ve Atıkları  Yönetimi”, Çağdaş Yerel Yönetimler, TODAİE, Ocak 2000.