Dijital varlığın akıbeti

Oxford Üniversitesi İnternet Enstitüsü'nden Carl J. Öhman ve David Watson'ın Birleşmiş Milletler nüfus verilerine ve Facebook kullanıcı içgörülerine dayandırdıkları 2019 tarihli çalışmaları, 2100 yılına dek 1,4 milyarı aşkın Facebook kullanıcısının ölmüş olacağını öngörüyordu. Öhman ve Watson bu çalışmayı yaparken hâlâ bir siyah kuğu olan Covid-19 henüz tüm dünyayı etkilememiş, küresel çapta vaka sayıları 6 milyona yaklaşmamış, toplam ölümler 360 bini aşmamıştı. Bu günlerde dijital miras; anlamıyla soğuk, gerçeklik bakımından sıcak bir mesele olarak öne çıkıyor.

• Dijital miras: Birleşik Krallık'ta kamuyu ve sağlık profesyonellerini dijital miras konusunda bilgilendirmeyi amaçlayan ve bu konuda çeşitli taslak kaynaklar sunan Dijital Miras Derneği, dijital miras kavramını "ölmüş bir kimsenin erişilebilir dijital bilgileri" olarak tanımlıyor ve "sosyal medya profilleri, çevrim içi sohbetler, fotoğraflar, videolar, oyun profilleri, internet siteleri veya bloglar" olarak örnekliyor. 2014 tarihli bir makalede ise "yalnızca ikili (binary) sistemde var olan" ve mirasa konu olabilen dijital varlığın sınırları birey çerçevesinde "videolar, metin dokümanları, fotoğraflar, müzikler, e-postalar, dijital abonelikler, mobil uygulamalar, video oyunlar, kişisel sosyal medya hesapları ve benzer kalemler" olarak; iş çerçevesinde "e-posta adresleri, müşteri listeleri, dijital mağazalar, ödeme sistemleri, bilgisayar yazılımları ve iş planları" olarak çiziliyor. 
   
• Platformlar: Ölen kullanıcılarının hesap durumlarını değiştirme ve "anıtlaştırma" süreçleri için yaklaşık 20 kişilik bir ekibi bulunan Facebook, 18 yaşından büyük her kullanıcıya bir hesap vârisi seçme olanağı sunuyor. Hesap vârisleri geçmiş gönderileri görebiliyor, başa tutturulan bir gönderi yazabiliyor, hesabın kaldırılmasını talep edebiliyor. Covid-19 süreciyle anıtlaştırma özelliği üzerindeki çalışmalarını hızlandıran Instagram'da da anıtlaştırma talebi ölüm ilanı ile bildirilebilirken hesabın kaldırılmasını talep etmek için kişinin yasal temsilcisi olunduğunun belgelenmesi gerekiyor. Altı ayı aşkın süre kullanılmayan hesapları pasif hâle getiren Twitter, vasi tarafından belgelenmek koşuluyla hesapları silebilse de vasi dahil kimseye ölen kullanıcının hesabına erişim izni vermiyor. iCloud kullanıcı sözleşmesinde "Hesabın transfer edilemez olduğunu; ölümünüzle birlikte Apple ID ve içeriğinizle ilgili tüm hakların sona ereceğini kabul edersiniz." şartı yer alıyor. Video oyun platformu Steam de transfere izin vermeyen platformlar arasında konumlanıyor. Google ise Etkin Olmayan Hesap Yöneticisi aracı ile ölüm, kaza gibi durumlardan sonra hesabın kiminle paylaşılacağına ya da ne zaman silineceğine dair seçenekleri kullanıcılara bırakıyor. 
   
• Hukuki boyut: Mevcut yasalar medya şirketlerinin kullanıcılarına ait içerikleri ya da hesap bilgilerini kullanıcıların rızası olmadan üçüncü şahıslarla paylaşmalarını yasaklıyor. 2017 tarihli bir yazı, dijital kütüphanelerde gerçekleşen satın almalarda aslında alınan şeyin bir kullanım lisansı olduğunu ve sözleşmede geçmesi hâlinde, ölümün tek taraflı fesih anlamına gelebileceğini söylüyor. 2004 yılında e-posta servisi sağlayıcısı Yahoo! ile yaşamını yitiren bir ABD askerinin ailesi arasındaki aile lehine sonuçlanan dava ve Almanya'da ebeveynlerin ölmüş çocuklarının Facebook hesabına erişmesine izin vermeyen 2017 tarihli karar, platformların kullanıcılarıyla imzaladığı gizlilik sözleşmelerinin, dijital varlıkların akıbeti ile ters düşebildiğini gösteriyor. Kişiler, "dijital vasiyetler" aracılığıyla dijital vasilerini, vasilerin yetki ve yükümlülüklerini ve dijital varlıklarının akıbetini belirleyebilse de gizlilik yasalarının ve platformların kullanıcı sözleşmelerinin transferlere izin vermediği durumlar görülebiliyor. Türkiye'de de herhangi bir davaya ya da mevzuata konu olmayan dijital varlıkların devri mirasçı ataması yoluyla gerçekleşebiliyor. Fakat birçok ülkede olduğu gibi Türkiye’de de henüz söz konusu dijital varlıkların ölümden sonra yasal mirasçılara geçen bir mal varlığı statüsü bulunmuyor. Kimi hukukçular, gelecekte sorunlar doğurması muhtemel bu konunun bir an önce hukuki bir zemine oturtulması gerektiğini düşünüyor.