Dönüşen beceriler, büyüyen açık

Türkiye'de yüksek öğrenim çağındaki gençlerin karşı karşıya olduğu en büyük sorunlardan biri de bu dönemi geride bırakırken hayallerini kurdukları çalışma hayatına katılamama ihtimali. Nitekim Genç İşsizler Platformu'nun resmî ve güncel verilere dayanarak hazırladığı ve ağustos ayında yayımlanan İşsizlik ve İstihdam Raporu'na göre, geniş tanımlı genç işsizlik bu yıl %28,9 oldu. Rapora göre gençlerin yalnızca %49,3'ü iş gücüne katılıyor. 734 bin genç üniversite mezununun iş gücüne katılmamasının yanı sıra 1 milyon 214 bin genç üniversite mezunu da iş bulma ümidini kaybetme ve yeni iş başvurusu yapmama gibi nedenlerle iş gücünde yer almadı. Üniversite mezunu işsizlik oranı %14,5 olarak hesaplandı ve bu da 7 mezundan 1'inin işsiz olduğunu gösteriyor. 

Üniversitelerin iş hayatına hazırlayıp hazırlamadığı da tartışmaya değer bir konu. Gençlerin iş bulamamasının ardında Türkiye'deki çalışma koşulları, ekonomik kriz ortamı, değişen iş yapma biçimleri gibi pek çok dinamikten söz edilebilir. Öyle ki, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Genç İş Kooperatifi tarafından hazırlanan araştırmada, çalışmayan gençlerin yaklaşık %30'u "kabul edeceği koşullarda iş bulamadığını" belirtiyor. Ancak üniversite enflasyonunun giderek arttığı günümüzde, Times Higher Education'ın (THE) 2021'de işverenler ve uluslararası şirket yöneticileri ile görüşerek gerçekleştirdiği ve iş imkanı sağlama olanağı bakımından dünyadaki en iyi 250 üniversiteyi sıraladığı çalışmada Türkiye'den yalnızca 2 üniversitenin kendine ilk 200'de yer bulabilmesi "diplomalı işsizlik" sorununu anlamlandırmamızı da sağlayabilir.

Yetenek açığı

Bu noktada işveren ve çalışan açısından da karşılıklı "açıklardan" söz etmek mümkün. Özellikle son dönemde yurt dışına gitme oranlarının artmasıyla farklı sektörlerde faaliyet gösteren şirketler bir "yetenek açığı" sorunu ile mücadele ediyor. Eylül ayında yayımlanan ManpowerGroup Yetenek Açığı Raporu'na göre, yetenek açığı tüm dünyada %75, Türkiye'de %71 seviyesine ulaştı. Bu küresel ölçekte her 4 işverenden 3'ünün yeteneğe erişmede zorlandığı anlamına geliyor. Türkiye'de işverenlerin boş pozisyonları doldurmakta ve yeteneğe erişmede en çok zorlandığı sektörler ise üretim, bilgi teknolojileri ve turizm olarak sıralandı. Öte yandan ILO ve Genç İş Kooperatifi'nin araştırması Türkiye'de iş gücüne katılan gençlerin %68'inin 4 yıllık üniversite diplomasına sahip olduğunu ve iş gücünde olmayan gençlerin %77,6'sının iş bulmak için gerekli yeteneklere sahip olduğunu düşündüğünü ortaya koyuyor.

Bu çelişen görüşler Türkiye'de ve dünyada gözlemlenen "yetenek açığı" sorununu gözler önüne seriyor. Nitekim Aposto'ya konuşan danışman Uğur Özmen de okulların çoğunlukla değişen dünyayı algılayamadığını ve müfredata blockchain, büyük veri, sosyal medya okuryazarlığı gibi dersler eklemenin değişen piyasa ihtiyaçlarına uyum sağlamak olmadığını dile getiriyor. Pek çok sektörde ihtiyaç duyulan beceriler, özellikle pandemi nedeniyle hızlanan dijital dönüşümün etkisiyle ciddi bir değişim içinde. Öyle ki PwC'nin araştırması, liderler için en büyük üç zorluktan birinin teknolojinin etkisiyle gelecekte çalışanlarda arayacakları becerileri öngörmek olduğunu gösteriyor. Buna göre, ankete katılan yöneticilerin yalnızca %26'sı bunu yapabileceğine inanıyor. GitHub'ın LinkedIn verilerine dayanan araştırması ise bu değişimi verilerle açıklıyor. Örneğin küresel çapta perakende sektöründe gerekli becerilerin 2015 ile 2021 aralığında %25,5, üretim sektöründe ise %24,1 değiştiğini ortaya koyuyor.

"Kariyer.net'in gerçekleştirdiği ve iş dünyasının üniversitelerden beklentilerini yaklaşık 3 bin insan kaynakları profesyoneline sorduğu araştırmaya göre, iş dünyası profesyonellerinin yalnızca %15'i üniversitelerin meslek edindirdiğini belirtirken adayı iş dünyasına hazırladığını düşünenlerin oranıysa %23."
– Ergene Consulting & HGA Group Türkiye Başkanı Murat Ergene

Peki iş gücünün geleceğini oluşturan gençlerin günümüzün iş dünyasının değişen ihtiyaçlarına uyum sağlaması için sahip olması gereken beceriler neler?

Günümüzde öne çıkan beceriler

İş dünyasında teknik becerilerin yanı sıra başkalarıyla çalışabilme, fikir yürütebilme, yenilik yapabilme gibi sosyal becerilerin önemi giderek artıyor. Aposto'ya konuşan Ergene Consulting & HGA Group Türkiye Başkanı Murat Ergene, iş dünyasında atılgan olmayı ve girişkenliği rekabette öne çıkan iki önemli değer olarak değerlendiriyor. "Bir yazılımcı için girişimci özelliğinin yanı sıra meraklı, araştırmacı, detaycı ve sabırlı olma özellikleri aranır." diyen Ergene, sunum yapma yeteneği ve ifade etme gibi diğer becerilerin de iş dünyasında fark yaratan iki önemli aday özelliği olduğunu belirtiyor.

Mercer'ın bankacılıktan enerjiye, tüketici ürünlerinden ulaşıma küresel ölçekte çeşitli sektörlerden 200'den fazla şirket ile gelecekte ihtiyaç duyulacak beceriler üzerine gerçekleştirdiği çalışma da bunu destekliyor. Buna göre, teknolojiye hakimiyet ve inovasyona dair beceriler önümüzdeki 3 yıl içinde şirketler için kritik öneme sahip olacak ve bunu uygun kişilik özellikleri takip edecek. Ayrıca gelişim ile ilgili becerilere odağın artacağı, bu alanda yetenek bulmanın da zorlaşacağı öngörülüyor. Şirketlerin dijital becerilere, bilişim teknolojileri yeteneklerine ve duygusal zeka anlamında yetkin çalışanlara erişmekte zorlanacağı belirtiliyor. 

• Beceriler: Teknoloji ve inovasyonla ilgili beceriler analitik düşünme, karmaşık problem çözebilme, yaratıcılık, inisiyatif alma, dijital hakimiyet, var olan ürünlere uyum sağlama ve yenilik yapabilme olarak açıklanıyor.
• Özellikler: Şirketler açısından tercih edilen kişilik özellikleriyse uyum sağlayabilme, gelişim odaklı bakış açısı, strese tolerans, dayanıklılık, esneklik, önceliklendirme, kendini yönetme ve duygularının kendi davranışlarını ve etrafındakileri nasıl etkilediğinin farkında olarak duyguları ifade ve kontrol etme, yani duygusal zeka olarak öne çıkıyor.

McKinsey ise sektör ve meslekten bağımsız olarak, dijitalin şekillendirdiği iş gücünde otomatik sistemlerin ve akıllı makinelerin yapabileceğinin ötesine geçerek katma değer yaratmanın, dijital ortamda çalışabilme ve yeni iş yapma biçimlerine uyum sağlayabilme becerilerine sahip olmanın ayrıştırıcı olacağını belirtiyor. Bunun içinse bilişsel, insan ilişkilerine yönelik, kendini yönetme ile ilgili ve dijital alanda sahip olunması gereken 56 temel beceri sıralıyor. Örneğin bilişsel beceriler arasında bilgi talep etme, önyargıları tanıma, mantık yürütme ve problem çözme gibi yetkinlikleri içeren kritik düşünme; yaratıcılığı, uyum sağlama ile öğrenmeyi ve bilgiyi bağlama dönüştürebilmeyi kapsayan zihinsel esneklik; hikaye anlatımı, topluluk önünde konuşma, aktif dinleme gibi yetkinliklerin oluşturduğu iletişim ve zaman yönetimi ile çevik çalışma gibi unsurların yer aldığı planlama yer alıyor. Etkin müzakere yapma, ilham ve güven verme, empati, iş birliği, çatışma çözme gibi beceriler ise "insan ilişkileri" başlığı altında toplanıyor.

Dijital becerilerin artan önemi

Elbette günümüzde dijital dönüşüm ve otomasyon teknolojileriyle dönüşen çoğu rolde iş yapabilmek için gerekli teknik beceriler de kritik öneme sahip. Nitekim McKinsey 2030 yılına kadar ileri teknolojik becerilerin çalışma hayatında kullanılacağı sürenin ABD'de %50, Avrupa'da ise %41 oranında artacağını, en yüksek artışın bilişim teknolojileri (IT) ve programlama alanında olacağını belirtiyor. Kariyer sitesi zety ise 2022 yılında en çok rağbet gören 10 teknik beceriyi şöyle sıralıyor:

1. Makine öğrenimi
2. İstatistiksel modelleme
3. Yazılım testi
4. Analitik beceriler
5. Ürün yönetimi
6. Yönetim becerileri
7. Muhasebe
8. Dijital güvenlik
9. Arama Motoru Optimizasyonu (SEO)
10. Kullanıcı Deneyimi (UX) tasarımı

Çalışanların şirketlerini değerlendirmesine olanak sağlayan platform Glassdoor ise günümüzde işverenlerin en çok aradığı teknik becerilerin başında "veri analizinin" geldiğini belirtiyor. Üretimden lojistiğe, planlamadan pazarlamaya farklı sektörlerden şirketlerin iş süreçlerindeki pek çok noktada veriden yararlanıldığı düşünülürse veritabanı yönetimi, araştırma, kaynak yönetimi, veri görselleştirme, tahminleme, proje yönetimi araçlarını kullanabilme ve veriyi yorumlayabilme gibi becerileri edinmenin iş bulma arayışında avantaj sağlayacağını söylemek yanlış olmayacaktır. Üstelik günümüzde neredeyse her sektörde çalışanların yeni cihazları, yazılımları ve uygulamaları güvenle, kolaylıkla kullanabilmesi, yeni teknolojileri takip edebilmesi ve benimseyerek işine entegre edebilmesi gerekiyor. "Future Skills: The 20 Skills and Competencies Everyone Needs to Succeed in a Digital World" kitabının yazarı Bernard Marr da teknolojik dönüşümün giderek hızlandığı iş dünyasında kritik becerilerin başında dijital okuryazarlığın geldiğini aktarıyor. 

Marr, ikinci kritik beceriyi ise veri okuryazarlığı olarak sıralıyor. Organizasyonların verileri anlayabilen ve etkin bir şekilde kullanabilen kişileri istihdam etmek isteyeceklerini belirten Marr, veriyi sorgulayabilme becerisinin de öneminin artacağını öngörüyor. Üstelik McKinsey'in 15 ülkede gerçekleştirdiği çalışma, genel olarak yetkinlik düzeylerinin en düşük olduğu dört beceri grubunda yetkinliğe sahip çalışanların en yüksek maaşlarla çalıştığını gösteriyor. Bu becerilerin başında ise dijital sistemleri anlama ile yazılımları kullanabilme ve yazılım geliştirme geliyor.

Tüm bunlarla birlikte iş dünyasınının oyuncuları, geleceğin iş gücünü üniversiteden iş hayatına geçişe hazırlamak için çeşitli adımlar atıyor. Pek çok kurum işveren markası projeleri, kariyer etkinlikleri, burs ve staj olanakları ile beceri geliştirme programları gibi fırsatlarla henüz öğrenciyken cezbetmeye çalıştığı gençleri bünyesine kattıktan sonra da değişen dünyaya ve iş yapma biçimlerine uyum sağlamaları için beceri geliştirme programları yürütüyor. Ancak tüm bu çabalara rağmen yetenek açığı sorunu bir süre daha yöneticilerin zihnini meşgul edecek gibi görünüyor. Öyle ki Murat Ergene de öğrencileri iş dünyasının beklentilerine dair bilgilendirmek ve şirketlerin insan kaynakları ile aday arasında köprü kurmayı amaçlayan bu çalışmaların üniversitedeki gençleri iş hayatına hazırlamada yeterli olmadığını dile getiriyor.