Geçtiğimiz hafta Pennsylvania Üniversitesi’ne bağlı Wharton School’da organizasyonel psikolog olarak çalışan Adam Grant, Davos’taki Dünya Ekonomik Forumu’nda katıldığı panelde yakın zamanda yayımlanan bir araştırmaya atıfta bulunarak haftada dört gün çalışmanın, çalışanların stresini azalttığını söyledi. Kâr amacı gütmeyen kuruluş 4 Day Week Global (4WDG) tarafından yapılan araştırma haftada dört gün çalışma uygulamasının çalışanların kaygı seviyelerinde de düşüşe yol açtığını, aynı zamanda şirketin verimliliğinde ve gelirlerinde artış sağladığını tespit etti. Üstelik çalışanlar daha fazla egzersiz yaptıklarını ve daha iyi uyuduklarını, bu durumun da esenliklerini artırdığını belirtiyordu.&nbsp;Haftalık çalışma günü sayısını beşten dörde ve çalışma saatini genellikle 40’tan 32 ila 34 saate düşüren ilk büyük ölçekli, bağımsız pilot program ilk başta Birleşik Krallık başta olmak üzere ABD, Avustralya, İrlanda, Yeni Zelanda ve Kanada’da çalışanlar istihdam eden 33 şirket ile yapıldı. Çalışanların ücretlerinde hiçbir kesinti olmadan yapılmadı. 4 Day Week Global, Autonomy, Cambridge Üniversitesi ve Boston College’dan araştırmacılar tarafından yürütülen altı aylık pilot çalışmalar Haziran 2022’de başladı. Eylül ayında çalışmanın gidişatına dair yapılan anketler çalışmaya katılan çoğu şirketin bu uygulamayı devam ettirmeyi planladığı gibi çeşitli olumlu sonuçlara işaret ediyor; aralık ayında açıklanmaya başlayan yeni verilerin de eklenmesiyle haftada dört gün çalışmanın hem şirketler hem de çalışanlar için anlamlı faydalar sağladığı yönündeki görüşler giderek güçleniyordu.4 Day Week Global’in CEO'su Joe O Connor, programı duyururken "Pandemiden sonra şirketler rekabetin yeni ölçütünün yaşam kalitesi olduğunu ve sonuç odaklı çalışmanın en önemli şey olduğunu fark etmeye başladı. Bu esnekliği sağlayabilmek yetenekleri elde tutma konusunda bir avantaj sağlamak için araç. Büyük İstifa’nın da etkisiyle artık çok çeşitli sektörlerden çalışanların daha kısa süreler boyunca ve daha akıllıca çalışarak daha iyi sonuçlar üretebileceğini gördük.” demişti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nedir? Özellikle ABD ve Avrupa’da pandemide azalan istifa oranları, iş-yaşam dengesinin sorgulandığı ve değiştiği bu dönemin ardından 2021’de ciddi ölçüde artmaya başlamıştı. 2021'de ABD’de 47 milyondan fazla kişi işinden istifa etmişti. O dönemden bu yana 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle başlayan ekonomik krizin ve şirketlerin hayatta kalma içgüdüsünün etkisiyle artan mesai saatleri karşısında çalışanların iş-yaşam dengelerini korumak için yaptıkları bazı davranışlara yeni isimler verilse de, Büyük İstifa gelecek yıllarda da işgücü piyasası üzerinde etkiye sahip olacak bir trend olarak görülüyor.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sonuçlar ne gösteriyor?</h2>4 Day Week Global pilot programa katılan 33 şirketten 27’si ile yapılan ankete dair sonuçlarını derlediği raporda, "Şirketler performanslarından, üretkenliklerinden ve genel deneyimlerinden son derece memnun ve neredeyse tamamı haftada dört günlük programı kalıcı hâle getireceğini taahhüt ediyor veya sürdürmeyi planlıyor.” ifadelerine yer <a fr-original-style="" href="https://www.4dayweek.com/news-posts/4-day-week-pioneering-pilot-program-a-huge-success-new-research-reveals" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">verdi.</a> Üstelik şirketlerin gelirleri deneme süresinin başında aralık ayına kadar %8,14, bu süreç geçen yılın aynı dönemiyle karşılaştırıldığındaysa %37,55 artmıştı.Çalışanların %16,7’si, aynı işi daha sıkı bir programa sıkıştırmanın streslerinin arttırdığını belirtse de elde edilen sonuçlar genel olarak çalışanların haftada dört gün çalışma düzeninden memnun kaldığını ve programın çalışanlar için çeşitli açılardan olumlu sonuçlar sağladığını gösteriyordu. Bunun bir kanıtı, şirketlerdeki istifa sayısının mütevazı bir ölçüde de olsa azalması, çalışan sayısının ise artmasıydı. Bu konuda veri sağlayan 18 şirketin çalışan sayısı programın başlangıcından sonunda kadar %12,16 arttı. Önceden 100 çalışandan 1,76’sı istifa ederken program süresince bu oran 1,70’e düştü. Üstelik çalışanların %32,4'ü, deneme süresi boyunca stres seviyelerinin düştüğünü söyledi. %45'inden fazlası işlerinden duydukları tatminin arttığını, %60'ı iş-yaşam dengesini iyileştiğini belirtti. Çalışmaya katılanların %67'si daha az tükenmişlik yaşıyor, çalışmadan geçirilen ekstra bir günün etkisiyle haftada yaklaşık 23 dakika daha fazla egzersiz yapıyor ve uyku sorunlarının %8 oranında azaldığını bildiriyordu.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kalıcı olabilir mi? </h2>Yıl boyunca farklı zamanlarda büyük ölçekli işten çıkarmalarla çalkalanan teknoloji sektörünü ayrı tutarsak, iş dünyası gündeminde önemli yer tutan “sessiz istifa” başta olmak üzere iş-yaşam dengesini düzenlemeye yönelik kavramların öne çıkışı, çalışanların şirketlerinden ve mesleklerinden beklediklerinin makro ekonominin de etkisiyle değişmesi gibi çeşitli nedenler, şirketler için işgücü yönetimini her zamankinden daha önemli hâle getiriyor. Araştırmadan çıkan bazı sonuçlar ise haftada dört gün çalışmanın şirketlerin gündeminde önemli bir yer edinebileceğine işaret ediyor.Deneye katılan çalışanların %97'si haftada dört gün çalışmaya devam etmek istediğini söylüyor. Haftada ekstra bir boş güne sahip olmanın parasal değeri sorulduğunda %70'i, beş günlük bir programa geri dönebilmeleri için bir sonraki işlerinin %10 ila %50 arasında daha fazla ödeme sunması gerektiğini belirtiyor.

Her sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.

5 dakikada gündeme hakim ol.

Aposto Gündem

4 Day Week Global tarafından yapılan araştırma haftada dört gün çalışma uygulamasının çalışanların kaygı seviyelerinde de düşüşe yol açtığını, aynı zamanda şirketin verimliliğinde ve gelirlerinde artış sağladığını tespit etti. 

Haftada dört gün çalışma düzeni kalıcı olabilir mi?

Geçtiğimiz günlerde Trendyol’un hızlı market teslimatlarını gerçekleştiren ve Trendyol Go çatısı altında çalışan, bordroda olmayan ve paket başına çalışan motorlu kuryeler, şirketin İstanbul’daki şubelerinin önünde eylem yaptı. Eylemin ardından işçilerin şirket yöneticileriyle görüştüğü ve taleplerini ilettikleri belirtilirken Umut-Sen’in Twitter’da yaptığı açıklamada, “Sefalet zammına ve ağır çalışma şartlarına karşı iki gündür iş bırakarak Trendyol ile görüşme gerçekleştiren Trendyol Go işçileri, taleplerinin çözümüne çalışılacağına ve pazartesi tekrar görüşme yapılacağına dair söz aldı. Gerekirse yine, daha güçlü geliriz.”&nbsp;ifadelerine yer verildi.Trendyol Go kuryelerinin talepleri arasında daha yüksek&nbsp;ücret artışı, yakıt giderlerinin Trendyol tarafından karşılanması, 10 saatlik emeğin karşılığının 30 paket atarak minimum 1.300 liraya yükseltilmesi, şirketin “kazandıran saatler” olarak da bilinen “alevli saatler” uygulamasında çalışma zorunluluğunun kaldırılması, mağaza ve müşteri mesafesinin azaltılması, asansör olmayan binalarda çıkma zorunluluğu en fazla 5 kat olması, mağazada bekleme sürelerinin sınırlandırılması gibi toplamda&nbsp;22 maddenin&nbsp;yer aldığı bildirildi.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2023/0/3/1674076209087.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Trendyol kuryelerinin talepleri" ratio="0.75" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’de kurye eylemleri</h2>Bu, Trendyol için çalışan kuryelerin ilk büyük eylemi değildi. Geçtiğimiz yıl enflasyonun %36 olarak açıklandığı ve asgari ücrete %50 oranında zam yapıldığı ocak ayında Trendyol Express çalışanı yüzlerce kurye, şirketin hak edişlerine yapmayı teklif ettiği %11 oranında zam karşısında kontak kapatmış, şirketin farklı şubelerinin önünde protestolar düzenlemişti. Cumhuriyet gazetesine konuşan işçiler, o dönemde Bağ-Kur ödemelerini kendilerinin yaptıklarını, yeme-içme masraflarını ve araçlarının tüm masraflarını da kendilerinin üstlendiğini belirtmiş; şirketin uyguladığı cezalara dahi %40 zam yaptığını <a fr-original-style="" href="https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/trendyol-kuryeleri-yuzde-11-zamma-karsilik-kontak-kapatti-1902623" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">eklemişti.</a> Eylemlerin ikinci gününde Trendyol’un kuryelerine %38,8 zam uygulama kararı aldığını açıklaması ve bu konuda anlaşma sağlanmasıyla kuryeler 26 Ocak’ta protestolarına son vermişti.Trendyol kuryeleriyle yakın zamanlarda Yemeksepeti bünyesinde çalışan kurye ve depo işçileri, şirketin İstanbul’daki genel müdürlüğünün önünde eylem yaptı. İşçiler, “maaş, yemek ücretleri ve yan haklarda iyileştirme” talep etti. HepsiJet kuryeleri de daha yüksek zam, yakıt masraflarına destek gibi taleplerle eylemler yapmış; Hepsiburada yaklaşık iki ay süren eylemlerin ardından işçilerin taleplerini karşılamıştı. Yemeksepeti’nin bu konudaki adımı hakkındaki haberlerdeyse, yaklaşık 3 ay süren eylemlerin neticesinde taleplerine yanıt bulamayan, baskılara dayanamayan veya bu şartlar altında çalışmak istemeyen birçok kuryenin işten ayrıldığı aktarıldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dünyada neler oluyor?</h2>İş dünyasının gündemine çok önceden giren ancak pandeminin ardından tüketicilerin hayatlarına çok daha sık dokunmasıyla işçi hakları alanında da daha görünür hâle gelen “gig ekonomisi” çalışanları, yalnızca Türkiye’de değil dünyanın çeşitli yerlerinde de hakları için ayaklanıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nedir? Gig ekonomisini kadrolu ve kalıcı işlerin yerine kısa vadeli, proje bazlı sözleşmelerle yapılan veya serbest çalışma şeklinde tanımlanan çalışma biçimi olarak açıklamak mümkün. Gig ekonomisi çalışanları genellikle kadrolu ve kurumsal çalışanlardan farklı olarak, asgari ücret, haksız işten çıkarmalar karşısında güvence, işveren tarafından yapılan emeklilik ve sağlık ödemeleri, yaralanmalar için tazminat veya ücretli izin hakları gibi olanaklara sahip değil. Teknolojiye ve bilgiye dayalı işlerde de sık sık başvurulan; Just Eat, Uber, DoorDash, GrubHub&nbsp;gibi çeşitli uygulamalarla da esnek bir piyasa oluşmasına katkı sağlayarak gelir fırsatları yaratan bu model, bu nedenlerle, bu kategorideki işgücünün kadrolu çalışanlara kıyasla çok daha sık karşı karşıya kaldığı, güvencesizliği ve hak ihlalleri gibi konularla sık sık gündeme geliyor.&nbsp;</li></ul>Örneğin geçtiğimiz haftalarda binlerce Uber şoförü, ücret zammı kararının engellenmesi nedeniyle New York’ta 24 saatlik greve gitti. New York Belediyesi Taksi ve Limuzin Komisyonu'nun aralık ayında Uber sürücülerinin ücretlerine yapılacak onaylamasının ardından Uber kuruma dava açmış, artışların şirkete ayda 21 milyon ila 23 milyon dolara mal olacağını ve Uber'in ücretleri %10 artırmaya zorlayacağını belirtmişti. 6 Ocak’ta görülen davada yargıç Uber’i haklı bulmuş ve bu zorunluluğu geçersiz kılmıştı.<img src="https://images.aposto.com/2023/0/3/1674071271048.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Uber eylemi" ratio="1.67" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Andrew Kelly/ReutersMart 2022’de Just Eat, Deliveroo ve Uber sürücüleri, ücret yapılarındaki değişiklikler ve giderek artan yakıt maliyetleri nedeniyle gelirlerinin düştüğünü, yükselen enflasyon ortamında çalışarak zarar ettiklerini belirterek İrlanda’nın Belfast şehrinde altı saatlik grev yaptı. Aralık 2021’deyse Just Eat'in taşıma operasyonlarındaki ortağı Stuart Delivery, kuryelerinin ödeme yapısında değişiklikler yaptı. Bu yeniden yapılanmanın taban ücret oranını düşürdüğünü belirten sendika, şirketin farklı şubelerinde ücretlerde düzenlemeler yaptığını ancak Sheffield’da yapmadığını belirterek süresiz greve gitme kararı aldı. Böylece Birleşik Krallık tarihinin en uzun grevi gerçekleşti ve işçiler yaklaşık 3 ay boyunca grevlerini sürdürdü.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yasalar ne söylüyor?</h2>Türkiye'de bu konuda atılan son yasal adım, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’na bağlı Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) Şubat 2022'de esnaf-kurye modelinin sınırlandırılması için çalışma başlatmasıydı. Buna göre, ilk etapta şirketlerin çalıştırdıkları motokurye sayısının %10'unu bünyesinde istihdam etme ve kendi ekipmanını bulundurma şartının artırılacağı, böylece kadroya geçişin hızlandırılacağı belirtildi. Ayrıca şirketlerin çalıştırdıkları motokuryelere karşı yasal sorumlu olmalarının sağlanacağı aktarıldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nedir?&nbsp;Evrensel'den Arif Koşar'ın haberine göre, esnaf-kurye modelinde şefin teklifini kabul eden kuryeler öncelikle şirketin yönlendirmesi ile bir şahıs şirketi kuruyor ve yasal açıdan "işçi ile işveren" değil "anlaşma yapmış iki şirket" olduğu için işçi haklarını koruyan kanunlar bu ilişkide geçerli olmuyor.</li></ul>Dünyada da bu konuda adımılar atılıyor. Aralık 2021’de Avrupa Komisyonu’nun önerdiği yönerge dijital işgücü platformları aracılığıyla çalışan kişilere, fiili çalışma düzenlemelerine karşılık gelen yasal istihdam statüsü verilmesini sağlamayı öngörüyor. Platformun bir "işveren" olup olmadığını belirlemek içinse çalışanın performansını dijital olarak ölçmesi, dış görünüşe yönelik standartlar belirlemesi gibi bazı koşullardan ikisini yerine getirmesiyse yetiyor.2022’nin mart ayında, Avustralya’nın Adil Çalışma Komisyonu (FWC), eski Deliveroo sürücüsünün bağımsız bir çalışan veya taşeron değil, Deliveroo Australia’nın çalışanı olduğuna karar verdi. Haziran ayında ise Uber ve Avustralya’da faaliyet gösteren Transport Workers’ sendikası, istihdam standartları ve yan haklar konusunda anlaşmaya vardı ve endüstriye yönelik standartlar oluşturmak için hükümetin finanse edeceği, bağımsız bir düzenleyici kurumun oluşturulmasına karar verdi.ABD’de ise Çalışma Bakanlığı’nın ekim ayında sunduğu ve şirketlerin işçilere taşeron gibi davranmasını zorlaştıracak yasa tasarısı kabul edilirse, şirketler, "ekonomik olarak kendilerine bağımlı" olan işçileri taşeronlardan daha fazla sosyal yardım ve yasal güvence elde etme hakkına sahip çalışanlar olarak kabul edecek.

Türkiye’de ve dünyada "gig ekonomisi" eylemleri

Tarım makineleri üreticisi Deere, geride bıraktığımız hafta sonu American Farm Bureau Federation ile imzaladığı ön anlaşma ile artık çiftçilerin kendi çiftlik ekipmanlarını tamir etmelerine veya bağımsız tamir atölyelerine götürmelerine olanak sağlayacağını <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/articles/deere-to-allow-farmers-to-repair-their-own-equipment-11673228580" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">taahhüt etti.</a> Bu anlaşmanın arkasında, bir süredir çiftçilerin ve çeşitli kurumların Deere’yi ekipmanlarının tamirinin kendisinin belirlediği yetkili noktalarda ve bayilerinde yapılması için özel yazılımlar ve sensörler kullanmakla suçlamasının olduğu aktarıldı. Bu durum da yüksek teknolojili ekipmanların çiftçilerin maliyetlerinin artmasına neden oluyordu. Deere’nin American Farm Bureau Federation ile yaptığı anlaşmanın tamamlanmasıyla çiftçilerin sahibi oldukları ekipmanların onarımı için gereken onarım kodları, kılavuzlar ve rehberler gibi kaynaklara erişmesinin mümkün olacağı bildirildi.Deere, son dönemde traktörlerini ve araçlarını teknolojiyle donatmasının ardından bu tür şikayetlere daha fazla maruz kalsa da operasyonlarında teknolojinin kritik rol oynadığı şirketler ile tüketiciler ve tüketiciyi koruyan organizasyonlar arasındaki&nbsp;“onarım hakkı”&nbsp;meselesi özellikle teknoloji şirketlerinin eleştirilere maruz kaldığı başlıca alanlardan biri olarak öne çıkıyor. Bununla birlikte, onarım hakkına dair yasaların 2012’de ABD’de ilk olarak araç sektöründe ortaya çıktığı ve ardından tüketicileri savunan organizasyonların elektronik cihazlar ve tarım makineleri gibi ürünler için de bu düzenlemelerin yapılması talebinde bulunduğu <a fr-original-style="" href="https://www.politikyol.com/microsoft-ve-apple-cihaz-onarim-hakki-yasalarina-savas-aciyor/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiliyor.</a> Tüketici organizasyonlarınca başlatılan “onarım hakkı” hareketi de tüketici elektroniği sektöründen şirketlerin orijinal yedek parçalar&nbsp;satması ve onarım kılavuzları yayımlaması talebinde bulunuyor.Bu durum bir süredir düzenleyicilerin de radarındaydı. &nbsp;2021 yılının Temmuz ayında Biden yönetimi, üreticilerin cep telefonu gibi ürünlerinin onarımında rekabet karşıtı davranışlarını kısıtlamak ve çiftlik ekipmanı üreticilerince uygulanan makinelerin bağımsız tamirciler tarafından tamir edilmesine yönelik kısıtlamayı kaldırmak için bir kararname <a fr-original-style="" href="https://www.recyclingtoday.com/news/preisdent-biden-right-to-repair/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıkarmıştı.</a>&nbsp;2022’nin son günlerinde New York eyaletinde uygulamaya geçen <a fr-original-style="" href="https://www.nysenate.gov/legislation/bills/2021/S4104" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Digital Fair Repair Act</a> ile bu konu bir süre daha teknoloji gündeminde yer edinecek gibi görünüyor. Peki özellikle rekabet karşıtı davranışları nedeniyle soruşturmalara, cezalara maruz kalan ve hatta anlaşmalarını iptal etmek durumunda kalan teknoloji şirketleri bu konuda nasıl hareket ediyor?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şirketler nasıl adımlar atıyor?</h2>Günümüzde neredeyse her tüketici cep telefonu, kişisel bilgisayar (PC), tablet gibi cihazlarında çok da nadir olmayan aralıklarla çeşitli donanım ve yazılım arızalarıyla karşı karşıya kalıyor. Öyle ki, teknoloji şirketlerine danışmanlık hizmetleri sağlayan Creative Strategies, özellikle PC ve cep telefonu kategorilerinde donanım onarımının sektörde rekabeti belirleyecek kadar önemli bir güç olduğuna ve sektör oyuncularının, cihazlarının onarılabilirliğinin rekabet avantajı sağlayacağı düşüncesiyle hareket edeceğine <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/timbajarin/2021/12/29/the-next-big-tech-competitive-battleright-to-repair" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">inanıyor.</a>&nbsp;Bazı şirketler de bu konuda adımlar atmaya başlıyor. Örneğin Google nisan ayında Pixel telefonlarının yedek parçalarını iFixit üzerinden satmak için anlaşma <a fr-original-style="" href="https://www.ifixit.com/News/58542/working-with-google" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">imzaladı.</a> Apple da kullanıcıların ve bağımsız tamir merkezlerinin Apple mağazalarının kullandığı araçları kiralamasına ve orijinal yedek Apple parçaları satın almasına olanak tanıyan “Self Servis Onarım" adlı bir program başlattı ve bu kapsamda, cihazlarının onarımı için oluşturulan kılavuzlarını da tüketicilere sundu. Hatta Apple’ın yeni modeli iPhone 14'ün iPhone 7'den bu yana bireysel onarıma en çok olanak sağlayan iPhone olduğu; çünkü şirketin, modeli kullanıcıların iki vidayı sökerek hem cihazın arka camını hem de ekranını çıkarmasına ve değiştirmesine imkan tanıyacak şekilde yeniden tasarladığı <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/09/19/apple-iphone-14-easiest-to-fix-since-2016-ifixit.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aktarıldı.</a>Ağustos ayında M1 Macbook bilgisayarlarını da programa dahil eden Apple, bu programın özellikle Pro model Macbook’ların tamiri için yeterli olmadığı eleştirileriyle karşı karşıya <a fr-original-style="" href="https://www.ifixit.com/News/64072/apples-self-repair-program-manages-to-make-macbooks-seem-less-repairable" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kaldı.</a> iFixit’in internet sitesinde yayımlanan bir yazıda, kullanıcıların Mac'in bataryalarını değiştirebilmek için yalnızca bataryanın değil, bilgisayarın ekranı dışındaki “top case” adlı bölümün tamamının değiştirilmesi gerektiği aktarıldı. Bu da yapılacak onarımın 500 dolara mal olduğu ve kullanıcıların 162 sayfalık adımları takip etmeleri gerektiği anlamına geliyor. iFixit’in batarya değişim kılavuzu ise yalnızca 26 sayfadan oluşuyor.

Onarım hakkı: Beklentiler, alınan sonuçlar

OECD'nin güncel verilerine göre, 2021'de OECD ülkelerinde bir çalışan ortalama 1.716 saat çalıştı. Meksika 2 bin 128 saatle mesai saatleri en fazla olan ülke olurken listede Türkiye 1.572 saat ile Slovakya, Slovenya, Letonya ve Japonya'nın hemen üzerinde <a fr-original-style="" href="https://data.oecd.org/emp/hours-worked.htm" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yer aldı.</a>Haftalık çalışma süresi bazında bakıldığındaysa 2020'de Türkiye'de bir çalışan haftada ortalama 45,6 saat&nbsp;çalışırken Birleşik Krallık’ta bu süre 36,6, ABD’de 38,8, İspanya’da 36,4, Almanya’da 34,5 Slovakya ve Portekiz’de 39,3 olarak öne <a fr-original-style="" href="https://stats.oecd.org/index.aspx?DataSetCode=ANHRS" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıktı.</a> Öte yandan, çalışanların emekleri karşılığında elde ettiği asgari ücret 2020’de Birleşik Krallık’ta saatlik 11,2 dolar, ABD’de 7,6 dolar ve İspanya’da 10,7 dolarken Türkiye’de, İsrail’deki gibi 6,8 dolara karşılık geliyordu.&nbsp;OECD ülkeleri arasında çalışma süresi ortalamasının 37,2 saat olduğu 2010’da Türkiye, dünyada haftalık en fazla mesai saatine&nbsp;sahip ülkeydi. Türkiye’de haftada ortalama 50,8 saat çalışılırken Meksika’da bu süre 45, Kosta Rika’da 45,8 ve Kolombiya’da 49,4 saatti. Bu durum 2016’da Meksika’daki çalışma süresi Türkiye ile eşitlenene kadar bu şekilde devam etse de Türkiye haftalık çalışma süresi bakımından hâlâ birçok ülkenin önüne geçiyor.&nbsp;Bununla birlikte, yıllara göre veriler incelendiğinde emek yoğun Sanayi Devrimi’nden teknoloji ve verimlilik odaklı Endüstri 4.0 dönemine geçişin de etkisiyle, küresel ölçekte çalışma saatlerinin yıllar boyunca genellikle mütevazı ölçüde düştüğünü görmek mümkün. Örneğin; gelişmiş ülkeler, zaman içinde çalışma sürelerini kısaltmak için atılan&nbsp;"haftada 4 gün çalışma" uygulamasını denemek gibi adımlarla anılırken Türkiye’de tüm çalışanları kapsayan son düzenlemenin, haftalık çalışma saatinin 45 saat ile sınırlandırıldığı 2003 yılında yapıldığı görülüyor.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Farklı bir örnek: Güney Kore</h2>Bu bağlamda, çalışma saatlerinin uzunluğuyla bilinen Güney Kore şaşırtıcı bir örnek oluşturuyor; zira ülkede 2018’de hayata geçen ve çalışma saatlerini kısaltan düzenleme, bu yaz mercek altına alındı. Çalışma Bakanı Lee Jeong-sik, hükümetin haftalık çalışma süresini standart 40 saat, fazla mesaileri ise 12 saat ile sınırlandıran sistemi "çalışma hayatında verimliliği ve esnekliği artırmak için" aylık bazda revize etmeyi değerlendirdiğini söyledi. Teklif kabul edilirse işverenler 1 ayda toplamda 52 saate ulaşabilen fazla mesai sürelerinin o ay boyunca herhangi bir zamanda geçirilmesini isteyebilir. Böyle bir senaryoda, ülkedeki Çalışma Standartları Yasası'nda 7 günlük çalışma haftasını yasaklayan herhangi bir hüküm olmadığı için haftada 7 gün çalışan bir kişinin ayda 40,5 saate kadar fazla mesai yapabileceği, haftada 69, günde ise 14 saate kadar çalışabileceği <a fr-original-style="" href="https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/1071435.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">hesaplanıyor.</a><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bilgi:&nbsp;Güney Kore’de çalışanların, 2020’de saatte ortalama 8,9 dolar kazandığı belirtiliyor.&nbsp;</li></ul>Çalışma süreleri ve ücretleri ülkeden ülkeye farklılık gösterse de içinde bulunduğumuz yüksek enflasyon ve ekonomik kriz ortamında işverenlerin sağladığı asgari ücretin enflasyon karşısında eridiği, çalışanın alım gücünü koruyamadığı ve hem işveren hem çalışan için salt olumlu bir tablodan söz edilemediği belirtiliyor.&nbsp;Örneğin, geçtiğimiz günlerde Gazete Duvar,&nbsp;asgari ücretin 1.600 avro olduğu Almanya’da, yıl içinde kademeli biçimde 9,60 avrodan ekim ayında 12 avroya yükseltilen saatlik asgari ücretin kasım ayında açıklanan %10’luk enflasyon karşısında eridiğini ve Sol Parti ile uzmanların saatlik asgari ücretin 14 avroya yükseltilmesini talep ettiğini aktarmıştı.&nbsp;Buna ek olarak AB’de bakanlar, ekim ayında asgari ücretin çalışanların yaşaması için yeterli ve makul düzeyde olmasını sağlamak amacıyla yeni bir düzenlemeyi onayladı. Bu doğrultuda ücretin yaşam koşulları karşısında yeterli olup olmadığını sorgulamak için düzenli değerlendirmeler yapılacak ve medyan brüt ücretin %60 veya ortalama brüt ücretin %50’si referans aralığı olarak kullanılacak. Bu uygulamayı hayata geçirmek için ülkelere 2 yıl süre tanındığı, ancak sendikaların yaşam maliyetlerinin yükselmesiyle bu sürecin hızlandırılmasını talep ettiği aktarılıyor.Türkiye'de ise asgari ücret maratonu, komisyon bugünkü üçüncü toplantısında TÜRK-İŞ'in 9 bin liranın altına imza atmayacağını belirtmesi üzerine hâlâ devam ediyor. O sırada çalışma süreleriyle ilgili değişiklikler yapılıp yapılmayacağıysa gizemini koruyor. Nitekim Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Bilgin, yaz aylarında katıldığı bir etkinlikte şu ifadeleri kullanmıştı:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“8 saati biz normal olarak algılamaya başladık. Oysa yeni teknolojiler, insanın emeğini ikame eden yeni bilgiler üretim sürecine girdikten sonra 8 saat mesai artık eski alışkanlığımızın bir parçası olarak duruyor diye düşünmemiz, eleştirmemiz lazım. Bugün birçok ülkede 8 saatin aşağıya çekilmesine dönük çalışmalar var. Geçtiğimiz günlerde İngiltere’de bu konuda pilot bir uygulama başlatıldı. Bunlar yaygınlaşacak. Muhtemelen 25 yıl sonra 6 veya daha az saat fiziki çalışma, onun dışında uzaktan çalışmanın da olduğu çalışma biçimleri devreye girecek. Bu kaçınılmaz. Teknoloji emeği ikame ettikçe, teknoloji üretim sürecinin mekanla bağını kopardıkça bu değişmeler kaçınılmaz olarak ortaya çıkacaktır.”</blockquote>

“Asgari ücret, azami mesai”

2021'de Amazon, Apple, Alphabet, Microsoft, Tesla ve Meta'nın toplam gelirleri yaklaşık 1,1 trilyon dolara ulaşıyordu; piyasa değerleriyse yarı yarıya artarak neredeyse 8 trilyon dolara <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/articles/how-big-tech-got-even-bigger-11612587632" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yükselmişti.</a> Ekim 2021 itibarıyla bu rakam&nbsp;3 trilyon dolar düştü. Geçtiğimiz haftalarda Amazon, dünyada piyasa değeri 1 trilyon dolar düşen ilk halka açık şirket oldu. Şirketin değeri Temmuz 2021'de günü 1,88 trilyon dolar rekor piyasa değeriyle kapatmasının ardından yaklaşık 879 milyar dolara geriledi. Tabii Amazon yalnız değildi, Ekim 2021 ve Ekim 2022 arasında Alphabet ve Microsoft'un piyasa değeri yaklaşık 700 milyon dolar, Meta'nınsa 600 milyon dolar geriledi.&nbsp;Geçtiğimiz haftalarda birçok teknoloji şirketi azalan reklam gelirleri, düşen satışlar ve tedarik zinciri sorunları gibi nedenlerle geride bıraktığımız çeyreğe dair beklentilerin altında sonuçlar açıkladı. Makro ekonomik koşullara ayak uydurmak için çoğu, stratejilerini gözden geçirmek ve yeniden yapılandırmaya gitmek zorunda kaldı. Çeşitli maliyet tasarrufu önlemlerinin yanında neredeyse tüm büyük teknoloji şirketleri, işe alım hızını yavaşlatır ve gerekli olmayan işe alımları durdururken bazılarıysa işten çıkarmalar yapmaya veya halihazırdaki işten çıkarma planlarını genişletmeye başladı.&nbsp;Peki işten çıkarmalar etkili bir maliyet tasarrufu yöntemi mi? Şirketin uzun vadeli performansına olumlu katkı sağlıyor mu? Bu soruları, uzmanlardan görüşler ve araştırmalar ışığında yanıtlamadan önce teknoloji devlerinin yakın zamanda açıkladığı maliyet tasarrufu planlarına bakalım.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İşten çıkarmalar planlayan şirketler</h2><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Alphabet, 10 bin çalışanın işini kaybetmesiyle sonuçlanabilecek bir değerlendirme ve performans iyileştirme planı uygulayacağını açıkladı.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Amazon'un CEO'su Andy Jessy "ekonomideki zorluklardan dolayı yıllık değerlendirme sürecinin her zamankinden daha zor olduğunu" belirterek 10 bin kişinin etkileneceği açıklanan işten çıkarmaların 2023'ün başlarında da devam edeceğini belirtti.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Cisco'nun yeniden yapılanma kapsamında 83 bin çalışanının %5'ine denk gelen yaklaşık 4 bin 100 kişiyi işten çıkaracağı, hibrit çalışma eğiliminin etkisiyle gayrimenkul portföyünü azaltacağı aktarıldı.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Disney, ekonomik belirsizlik ve Disney+'taki zararın etkisiyle işe alımları durdurmayı ve bazı çalışanları işten çıkarmayı planladığını bildirdi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">HP, düşen bilgisayar satışlarının etkisiyle 2025 mali yılının sonuna kadar küresel işgücünün %12'sini işten çıkarmayı planladığını duyurdu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Intel, binlerce kişiyi işten çıkarmayı planladığını ve 2025'e kadar maliyetlerini yılda 10 milyar dolar düşürmek için yeniden yapılanmaya gideceğini duyurdu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Meta, 9 Kasım'da iş gücünün %13'üne karşılık gelen 11 binden fazla kişiyi işten çıkaracağını açıkladı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Twitter'ın yeni sahibi Elon Musk şirketin işgücünün neredeyse yarısına denk gelen 3 bin 700 kişiyi işten çıkardı, ardından içerik denetleme ve pazarlama departmanı dahil pek çok farklı alanda görev yapan 5 bin 500 sözleşmeli çalışandan yaklaşık 4 bin 400'ünün işine son verdi.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Olumsuz gidişatın ardında ne yatıyor?</h2>Pandemi döneminde rekor kârlar elde eden teknoloji şirketlerinin pek iç açıcı olmayan gidişatının ardında şirkete özgü bazı faktörler olsa da belirli makro ekonomik koşulların özellikle teknoloji sektörünü derinden etkilediğini söylemek yanlış olmayacaktır. Nitekim pandemide insanlar internette çok daha fazla zaman geçirdi, online alışveriş biraz da zorunluluktan ana akım hâline geldi; Netflix, Amazon Prime gibi video akış hizmetlerine talep arttı ve kalıcı olacağı düşünülen bu gelişmeler, online reklam talebinin ve yazılım hizmetlerine ihtiyacın da artmasıyla teknoloji şirketlerine ciddi gelirler sağladı. Apple'ın kârı, artan iPhone satışlarıyla neredeyse 2 kat artarak 21,7 milyar dolara, Microsoft'un kârı bulut hizmetleri ve oyunlara artan talep nedeniyle %47 artarak 16,5 milyar dolara yükseldi. YouTube'un reklam geliri 2020'de 3,81 milyar dolarken bu dönemde 7 milyar dolar oldu. Şirketler yeni yatırımlar, satın almalar ve inovasyonlar yapma iştahı ve uzaktan çalışmanın dayanılmaz cazibesiyle çok sayıda yeni çalışanı bünyelerine kattı. Örneğin Meta'nın Mart 2020'de 48 bin 268 olan çalışan sayısı Eylül 2022 itibarıyla 87 binin üzerindeydi.&nbsp;Ancak normalleşmenin etkisiyle azalan çevrimiçi gelirler, Çin'de yakın zamana kadar devam eden ve Apple'ın iPhone 14 tedarikini sekteye uğratan protestolara yol açan Covid kısıtlamaları, tedarik zinciri sorunları, Apple'ın gizlilik kurallarında yaptığı değişiklikler ve ekonomik kriz ile yatırımcıların düşen risk iştahı teknoloji dünyasının devleri için zorlayıcı zamanları beraberinde getirdi.&nbsp;<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://twitter.com/jack/status/1588913276980633600" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/11/2022-12-02T06:11:18.116Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.43" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İşten çıkarmalar çözüm mü?</h2>İşten çıkarmaların şirketlerin hedeflediği tasarruflar için ne kadar anlamlı olduğuna dair görüşler genellikle çok iyimser bir tablo çizmiyor. Wharton'dan İşletme Profesörü Peter Cappelli, araştırmalarda işten çıkarmaların şirketlerin performansına katkı sağladığına dair bulgu elde edilmediğini <a fr-original-style="" href="https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/how-layoffs-cost-companies/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor:</a> "Piyasanın gerilemesi gibi durumlarda kapasite fazlası olabilir, araştırmalar bu tür bağlamlarda işten çıkarmaların &nbsp;yardımcı olduğunu gösteriyor. Ancak kârlılığı artırmak için işten çıkarmalar yapmanın anlık, kısa vadeli gelir artışının ötesine geçtiğine dair hiçbir kanıt yok." Aposto'ya konuşan, University of Colorado'dan Profesör Wayne Cascio, 30 yıldan uzun süredir şirketlerin küçülmeleri üzerine yaptığı araştırmalar ışığında işten çıkarmaların hem doğrudan hem dolaylı maliyetleri olduğuna dikkat çekiyor ve "Şu anda şirketler yetenek bulmakta zorlanıyor, iş gücü piyasası oldukça sıkı. Böyle bir ortamda yapmak isteyeceğiniz son şey çalışanlarınızı çıkarmaktır."&nbsp;diyor.Araştırmalar da bu görüşleri destekliyor. University of Texas'tan araştırmacılar, işten çıkarmaların ardından şirketlerin hisselerinin değişmediğini veya negatif yönde etkilendiğini saptadı. Üstelik şirketlerin kârı düşüyor ve bu düşüş 3 yıl boyunca devam ediyordu. Fortune 500'den bir teknoloji şirketi üzerinde yapılan bir araştırma, şirketin iş gücünü %15 azaltmasının ardından geliştirdiği inovatif ürün sayısının %24 düştüğünü ortaya koydu. Harvard Business School'da (HBS) yapılan başka bir araştırmaysa perakende sektöründen bir şirketin işten çıkarma yaptıktan sonra kârının düştüğünü buldu.İşten çıkarmalar şirketlerin finansal sonuçlarını, kalan çalışanların motivasyonları ve şirketin itibarı gibi farklı açılardan da etkiliyordu. HBS araştırmasında da çalışanların moralinin düştüğü sonucu elde edilirken Cascio ise küçülmeye giden şirketlerde etkilenen ilk alanın moral olduğunun belirtildiğini söylüyor ve üretkenlik ile psikolojik güvenlik hissinin de zarar gördüğünü belirtiyordu. Tam da bu nedenlerle, çok da şaşırtıcı olmayan bazı sonuçlar söz konusu. Örneğin Stockholm University ve Canterbury University'den araştırmacılar, işten çıkarmanın ardından şirkette kalan çalışanların iş tatmininde %41, bağlılığında %36 ve performansında %20 düşüş yaşadığını ortaya koydu. University of Illinois'de yapılan araştırmaysa, işten çıkarma yapan şirketlerin Fortune'un en beğenilen şirketler listesindeki sıralamalarında gerilediğini tespit etti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Alternatif çözümler</h2>Cascio, şirketin elinde bulundurduğu ve kâr etmeyen birimi gibi bir varlığın elden çıkarılması gibi durumlarda işten çıkarmaların gerekli olabileceğini veya nakit akışını korumak için son çare olarak kullanılabileceğini belirtiyor. Ancak yetenek kıtlığını dikkate alarak çoğu şirketin maliyetleri kısmak için işe alımı durdurduğunu, seyahat ve eğlence maliyetlerini azalttığını, çalışanlara ücretsiz izin verdiğini veya Almanya'daki "kurzarbeit" programlarında olduğu gibi, işsizlik sigortası sağlamak için devlet kurumlarıyla birlikte çalışarak alternatif yollar bulmaya çalışabileceğini aktarıyor. Bu sayede çalışanlar işinden olmuyor ve şirketin talebi arttığında var olan yetenekleri yeniden kullanabilmesi mümkün oluyor.&nbsp;Her ne kadar kısa vadeli belirli avantajlar sağlasa da işten çıkarmalar şirketler için maliyet tasarrufu kadar maliyet kaynağı olarak da değerlendirilebilir. Wharton'dan Matthew Bidwell, işten çıkarmaların etkililiğinin sektörden sektöre, şirketten şirkete göre değişeceğini belirtse de KPMG'nin CEO Görünümü Raporu’nda ABD'deki CEO'ların%51'inin önümüzdeki 6 ayda iş gücünü azaltma ihtiyacı&nbsp;olabileceğini belirttiğini düşünürsek, işten çıkarmalar bir süre daha birçok şirketin gündemini meşgul edecek gibi görünüyor.

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

İş dünyasındaki en önemli gelişmeler.

Pareto

Pandemide rekor kârlar elde eden teknoloji şirketleri ekonomik kriz ortamında maliyet tasarrufu için çareyi çalışanlarını işten çıkarmakta buluyor. İşte tüm maliyetleriyle işten çıkarmalar.

İşten çıkarmalar kısa vadeli faydaların ötesine geçiyor mu?

Geçtiğimiz haftalarda Taylor Swift'in, yaklaşık 5 yılın ardından yapacağı ilk turnesi olan ve 52 konserden oluşan Eras turu biletlerinin ön satışlarına hayranlarından olağanüstü talep geldi. Live Nation Entertainment'a ait Ticketmaster üzerinden yapılan ve ilk başta yalnızca belirli bir üye grubuna açılan ön satışta 1 günde 2,4 milyon bilet satıldı. Şirket, bunun şu ana kadar 1 günde satılan en fazla bilet miktarı olduğunu belirtirken sistemde 3,5 milyar talep aldığını ve bunun önceki rekorun 4 katı&nbsp;olduğunu söyledi. Ticketmaster.com trafiği kaldıramadı ve hayranların çoğu, hatalar veren sitede bilet almak için uzun süre beklemek ve çoğunlukla da vazgeçmek durumunda kaldı.Kaosun ardından Ticketmaster "olağanüstü yüksek talep ve yeterince bilet bulunmaması nedeniyle" bu durumun yaşandığını belirterek genel satışı iptal etmek ve bazı üyelerinin bilet satın alabileceği tarihleri değiştirmek gibi çözümlere gitti. Swift ise yaşananlardan şirketi sorumlu tuttu ve açıklamasında şunları söyledi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Kimse için mazeret üretmeyeceğim; böyle bir talebi karşılayıp karşılayamayacaklarını defalarca sorduk ve yapabileceklerine dair temin edildik. 2,4 milyon kişinin bilet alması gerçekten şaşırtıcı, ancak bunun için ayı saldırısına uğruyormuş gibi hissetmeleri beni çok öfkelendiriyor."</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rekabetsizlik ve iptal çağrıları</h2>Yaşanan bu kaos, 2010 yılında birleşen Ticketmaster ile etkinlik mekanları işleten, turne reklamları hizmeti veren ve bilet satışı yapan Live Nation'ın piyasadaki rekabet dinamiklerine zarar verdiği, tekel hâline geldiği ve rekabetle karşı karşıya olmaması nedeniyle süreçlerini ve operasyonlarını iyileştirmek, kullanıcı deneyimi geliştirecek inovasyonlar yapmak için yeterince çaba harcamadığı eleştirilerini beraberinde getirdi.&nbsp;Ancak bu Ticketmaster'ın karşı karşıya kaldığı ilk olay değildi, zira birleşme sırasında şirketler, biletleme platformunu kullanmamayı tercih eden mekanlara karşı ayrımcılık yapmayacağı, kullanılan yazılımının lisansını rakiplerinden birine vereceği gibi taahhütlerde bulunmuş; 2020'deyse bunları yerine getirmediği gerekçesiyle&nbsp;ABD Adalet Bakanlığı (DOJ) bazı yeni düzenlemeler getirmişti. New York Times’a konuşan kaynaklar, DOJ'in Swift kaosundan bir süre önce etkinlik mekanları, tüketiciler ve bilet şirketlerinin şikayetleri üzerine Live Nation ve Ticketmaster'a yönelik soruşturma başlattığını, şirketin müzik endüstrisindeki hakim gücünü kötüye kullanıp kullanmadığının ise son olayların ardından gündeme geldiğini <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2022/11/18/technology/live-nation-ticketmaster-investigation-taylor-swift.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtti.</a>&nbsp;Bloomberg'ün haberine göre, ABD'den senatörler Richard Blumenthal, Amy Klobuchar ve Edward Markey, DOJ'a gönderdiği notta "Live Nation'ın önceki 2 karara rağmen piyasadaki hakim konumunu kötüye kullanmaya devam ettiği tespit edilirse Ticketmaster ve Live Nation birleşmesini iptal etme ve şirketleri ayırma çağrısında bulunuyoruz." ifadelerine yer verdi.<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://twitter.com/AOC/status/1592587226801934336?s=20&t=f2d8DQuhYvjar-spDgnnfA" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/10/2022-11-29T17:41:47.370Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.72" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sorun gerçekten neydi?</h2>Ticketmaster ve Live Nation'ın en büyük hissedarı Liberty Media, Swift'in turnesinden sorumlu olan ve aynı zamanda Live Nation'ın rakibi AEG'nin Ticketmaster ile çalışmayı tercih ettiğini öne sürerken AEG ise CNBC'ye iddiaların doğru olmadığını söyledi ve Ticketmaster'ın etkinlik mekanlarının büyük çoğunluğuyla yaptığı özel anlaşmaları gerekçe göstererek "Biletleri Ticketmaster sistemi üzerinden satmak zorundaydık, başka seçeneğimiz yoktu." açıklamasında bulundu.&nbsp;Bu, yalnızca Taylor Swift'in yaşadığı bir sorun değildi, nitekim "Break Up Ticketmaster" (Ticketmaster’ı ayırın) adındaki koalisyon "Live Nation'ın biletleme ve canlı etkinlik mekanları pazarının %70'ini kontrol ettiğini, bu nedenle sanatçıların ve temsilcilerinin biletlerinin satılacağı platformlar konusunda çok az seçeneğe sahip olduğunu" aktardı.Üstelik grup, DOJ'i Ticketmaster ve Live Nation'a "bilet fiyatlarını yükselttiği" ve "çok yüksek ek ücretler aldığı" nedeniyle soruşturma açmaya çağırdı. DOJ'a yazan senatörler ise "2010'daki birleşmenin aslında rekabeti teşvik edeceğini ve bilet fiyatlarını düşüreceğini öngördüklerini; ancak Ticketmaster'ın tüm etkinlik türleri ve mekanları için fiyatları son 20 yılda 3 kattan fazla artırdığını" belirtti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fiyatlandırma:&nbsp;Ticketmaster'ın kulandığı bilet fiyatlandırma yöntemi, fiyatı talebe göre belirliyor ve sırada bekleyen kişi sayısı arttıkça fiyatların da artmasını sağlıyor. 2021'de Live Nation'ın 13 milyondan fazla bilet satışından 1 milyar doların üzerinde, rakibi AEG'ninse 3 milyon bilet satışından 281 milyon dolar hasılat elde ettiği aktarılıyor.</li></ul>Yale School of Management'tan Ekonomi Profesörü Florian Ederer ise, Ticketmaster'ın piyasada tek satıcı olmadığını, dolayısıyla tekel olmadığını belirtiyor. Ancak piyasada sahip olduğu %70 payın etkisiyle gücünü kötüye kullanabileceğini ve aslında 1995'ten beri satılan büyük konserlerin biletlerinin %80'inden fazlasından sorumlu olduğunu söylüyor. Öte yandan, The Economist'e konuşan Rutgers University'den Michael Carrier, bir pazarı kontrol etmek için %70'in üzerinde pazar payının yeterli olduğunu dile getiriyor.<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://twitter.com/RBReich/status/1594772149516079104" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/10/2022-11-29T17:57:39.820Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.76" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>Tekelleşmenin genellikle benzersiz bir ürün veya hizmet sunulması suretiyle meydana geldiği de aktarılırken Ticketmaster'ın %30 olarak açıkladığı pazar payının inovasyon becerisinden kaynaklanmadığını düşünmek yanlış olmayacaktır; zira uyguladığı fiyatlandırma yöntemi, Live Nation ile birleşmesi sonucu ekosistem içinde elde ettiği avantajlar gibi faktörler, şirket için internet sitesini ve kullanıcı deneyimini iyileştirecek inovasyonlar ve yatırımlar yapma yönünde bir motivasyon kaynağı oluşturmuyor gibi görünüyor. Nisan 2021'de ABD Temsilciler Meclisi'nin 5 üyesinin, ABD Başkanı Joe Biden'ı "tekel" olarak adlandırdıkları Live Nation ve Ticketmaster birleşmesine yönelik soruşturma başlatmaya çağırdığını da düşünürsek tekelleşmeyi önleme konusunda özellikle son dönemlerde adımlar attığı gözlemlenen kurumların önümüzdeki süreçte müzik endüstrisinde rekabeti korumak için neler yapacağını bekleyip göreceğiz.

Swift turnesi kaosunun ardında: ABD'de müziğin tekelliği

Amazon, geçtiğimiz haftalarda, dünyada piyasa değerinde 1 trilyon dolar kaybeden ilk halka açık şirket oldu. Teknoloji devinin hisseleri, 9 Kasım'da %4,3 düştü ve Temmuz 2021'de günü 1,88 trilyon dolar rekor piyasa değeriyle kapatmasının ardından değerlemesi yaklaşık 879 milyar dolara geriledi. Bundan yaklaşık 1 hafta sonra şirketin CEO'su Andy Jessy, çalışanlara gönderdiği e-postada "ekonomideki zorluklardan dolayı yıllık değerlendirme sürecinin her zamankinden daha zor olduğunu" belirterek 10 bin kişinin etkileneceği açıklanan işten çıkarmaların 2023'ün başlarında da devam edeceğini belirtti.Teknoloji sektöründe alarmların çaldığı tek şirket Amazon değildi, zira yükselen enflasyon, artan resesyon endişeleri, sıkı para politikaları ve beklentilerin altında seyreden finansal sonuçlar, teknoloji hisselerinde düşüşü beraberinde getirdi. Zorlu zamanlara hazırlıklı olmak için harcamalarını kısmayı planlayan şirketler çareyi işgücünü küçültmekte buldu. İşten çıkarmaları takip eden Layoffs.fyi'da yer alan bilgiye göre, kasım ayında 145 teknoloji şirketi işten çıkarma yapacağını açıklarken işini kaybeden teknoloji çalışanı sayısıysa 45 bin 265'i buldu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Alphabet</h2>Aktivist yatırımcı Christopher Hohn, Google'ın çatı şirketi Alphabet'e, diğer teknoloji devlerine kıyasla maaşlarının çok yüksek olduğunu ve gereğinden fazla büyüyen işgücünün küçültülmesi gerektiğini söyledi. The Information&nbsp;ise henüz bu ölçekte işten çıkarmalar yapmayan Google'ın, 10 bin çalışanın işini kaybetmesiyle sonuçlanabilecek bir değerlendirme ve performans iyileştirme planı uygulamayı planladığını bildirdi. Buna göre, Google yöneticilerinden çalışanların %6'sını&nbsp;performanslarına göre sıralamaları istendi. Daha önce bu oranın %2 olduğu ve yeni performans sistemiyle prim ve hisse senedi ödemelerinin de yapılmayabileceği aktarıldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Twitter</h2>Belki de bu dönemin en keskin işten çıkarma dalgası, Elon Musk'ın satın almasının ardından Twitter'da meydana geldi. Musk 4 Kasım'da şirketin işgücünün neredeyse yarısına denk gelen 3 bin 700 kişiyi&nbsp;işten çıkardı, ardından içerik denetleme ve pazarlama departmanı dahil pek çok farklı alanda görev yapan 5 bin 500 sözleşmeli çalışandan yaklaşık 4 bin 400'ünün işine herhangi bir bilgilendirme yapılmadan son verildiği aktarıldı. Musk'ın çalışanlara "Twitter 2.0'ı yaratmak için yoğun tempoda çalışmalarını ya da 3 aylık tazminatlarıyla işten ayrılmalarını" söylediği e-postasının ardından ise istifa dalgası başladı. Üstelik bu süreçte, işten çıkarılan bazı çalışanların becerileri sorgulanmadan çıkarıldığı ve geri çağırıldığı da ifade edildi. Ayrıca Musk'ı eleştirdiği için işten çıkarılanların olduğu da söylentiler arasındaydı.<img src="https://images.aposto.com/2022/10/2/1669143628939.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Twitter'ın İK yöneticisinin LinkedIn'de Musk'ı eleştirdiği için işten çıkarılan çalışana ilişkin gönderisi" ratio="1.58" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">O sırada:&nbsp;Musk, şirket günde 4 milyon dolar kaybederken işten çıkarmaların bir tercih olmadığını söyledi. Şirketin kurucusu ve eski CEO'su Jack Dorsey ise "Twitter'da yaşananlar için sorumluluğunu kabul ettiğini" ifade etti ve "şirketi çok hızlı büyüttüğü" için özür diledi.&nbsp;</li></ul><a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://twitter.com/jack/status/1588913276980633600" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/10/2022-11-22T19:01:26.340Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.43" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Meta&nbsp;</h2>Meta 9 Kasım'da iş gücünün %13'üne karşılık gelen 11 binden fazla kişiyi işten çıkaracağını açıkladı. Şirketin CEO'su Mark Zuckerberg, çalışanlara gönderdiği notta daha yalın ve verimli hâle gelmek için kritik olmayan harcamaları kısmak; metaverse, yapay zeka keşif motoru, reklam gibi alanlara odaklanmak ve 2023'ün ilk çeyreği boyunca işe alım yapmamak gibi adımlar atacaklarını duyurdu.&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Covid'in başlangıcında, dünya hızla çevrimiçi hâle geldi ve e-ticarete artan eğilim, gelirlerde büyük bir artış sağladı. Birçok kişi, bunun pandemiden sonra da devam edecek kalıcı bir ivme olacağını tahmin ediyordu. Ben de öyle… Bu nedenle yatırımlarımızı önemli ölçüde artırma kararı aldım. Ne yazık ki, beklediğim gibi olmadı. E-ticaret eski trendlere geri dönmekle kalmadı, aynı zamanda makroekonomik gerileme, artan rekabet ve reklam harcamalarındaki düşüş, gelirimizin beklediğimden çok daha düşük olmasına neden oldu. Hata yaptım ve bunun sorumluluğunu alıyorum." -Mark Zuckerberg, Meta CEO'su</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gelecek</h2>Teknoloji sektörünün farklı oyuncuları da makro ekonomik ortamda maliyetlerini kısmak için çeşitli adımlar atıyor ve pek çoğu işten çıkarmayı bu bağlamda etkili bir yöntem olarak görüyor. Örneğin Cisco'nun 83 bin çalışanının %5'ine denk gelen yaklaşık 4 bin 100 kişiyi işten çıkaracağı aktarılıyor. Forbes'un gördüğü bir mesaja göre, çevrimiçi kullanılmış araba perakendecisi Carvana işgücünün %8’ini oluşturan 1.500 çalışanını işten çıkarmayı planlıyor. Ancak dünyanın en büyük şirketlerinde çalışma deneyimine ve önemli bir bilgi birikimine sahip bu çalışanlar için manzara o kadar karanlık görünmeyebilir.&nbsp;Geçtiğimiz günlerde Jaguar Land Rover, işten çıkarılan teknoloji çalışanları için otonom sürüş, elektrifikasyon, makine öğrenmesi ve veri bilimi gibi alanlarda 800 pozisyon içeren bir iş ilanı portalı açtı. Üstelik bazı şirketler, bu yetenekleri çekmek için çalışmalara dahi başladı. Örneğin hizmet sağlayıcı Calix'in CEO'su LinkedIn'de "Twitter ekibi, yaşadıklarınız için üzgünüm. Bu rahatsız edici. Calix'te harika ekip üyeleri arıyoruz," diyerek şirkete başvurmaları çağrısında bulundu.

Yanılan kurucular: Teknoloji şirketlerinde büyük işten çıkarmalar

Geçtiğimiz cumartesi günü, Türkiye genelinde ve Kuzey Kıbrıs'ta 12 Kasım 1999'da meydana gelen Düzce Depremi'nin&nbsp;yıl dönümü nedeniyle saat 18.57'de "çök kapan tutun" tatbikatı gerçekleştirildi. AFAD vatandaşların cep telefonlarına gönderilen "Hayati Uyarı Bildirimi" ile Türkçe ve İngilizce sesli uyarı yapıldı. Ancak özellikle sosyal medyada bildirimin geç geldiğine dair paylaşımlar dikkat çekti. RTÜK Üst Kurulu Üyesi İlhan Taşcı,&nbsp;Twitter hesabından&nbsp;"Günler öncesinden planlanan deprem tatbikatı uyarı bildiriminin bile zamanında verilemediği ülkede gerçeğinin olduğunu düşünmek ürkütücü!" paylaşımını yaptı.<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://twitter.com/ilhantasci/status/1591486731987324928" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/10/2022-11-16T20:10:04.100Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="2.02" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>Evrensel'e konuşan Gebze Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi ve Jeofizik Mühendisi Dr. Savaş Karabulut, AFAD Başkanı’nın bu duruma yönelik "SİMAS butonunun aktif hâle getirilmesi" gerektiği açıklamasını, "Deprem anında genel iletişim araçlarının ulaşılamaz olduğu, elektriklerin kesildiği bir durum düşünüldüğünde, siren çalışmasının daha doğru bir uygulama olacağını düşünüyorum." diyerek değerlendirdi ve tatbikatın olası büyük bir afette haberleşme sıkıntısının yaşanacağını gösterdiğine dikkat çekti. 2 hafta önce İzmir'de meydana gelen 4,9 büyüklüğündeki depremin ardından akıllara yeniden İstanbul'da olması beklenen deprem ve olası senaryolar gelmeye başladı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Olası bir depremde hangi bölgeler etkilenecek?</h2>Olası bir depremde meydana gelecek hasar zemin, fay hattına yakınlık, binaların yapılış yılı, afet sonrasında planlama gibi çeşitli faktörlerin etkisiyle değişiyor. Deprem kuşağındaki Türkiye'de ve özellikle İstanbul'daki çarpık kentleşme, bu anlamda çok olumlu bir tablo çizmiyor. Nitekim İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Deprem Risk Yönetimi ve Kentsel İyileştirme Daire Başkanı Özlem Tut deprem senaryolarında fay hattına yakın, yeterli mühendislik hizmeti almamış yapılardan oluşan ve zeminin zayıf olduğu bölgelerin en büyük hasarı alacağını ifade etti. Evrensel'e konuşan Tut, İstanbul için bu ilçeleri "Haliç'in batısı ve TEM otoyolunun güneyindeki ilçeler. Fatih, Bayrampaşa, Güngören, Avcılar, Zeytinburnu, Esenyurt, Bahçelievler, Küçükçekmece, Beylikdüzü, Esenler, Bakırköy, Bağcılar, Büyükçekmece," olarak <a fr-original-style="" href="https://www.evrensel.net/haber/459543/4-binadan-biri-orta-ya-da-agir-hasar-gorecek" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sıraladı.</a> Ayrıca İBB'nin risk haritasında, İstanbul'da 7,5 şiddetinde deprem meydana gelirse toplamda 91 bin 81 binanın ağır veya çok ağır, 167 bin 116 binanın da orta hasar alacağı saptandı.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Vergiler nasıl harcanıyor?</h2>Deprem meydana geldiğinde oluşabilecek hasarı en aza indirmek ve hazırlıklı olmak için tatbikatların yanı sıra yapılabilecek bazı düzenlemeler, hayata geçirilen uygulamalar var. Örneğin vatandaşlara ilk yardım eğitimi verilmesi, telefon ve internet altyapısının iyileştirilmesi, depreme karşı dayanıklı olmayan binaların yenilenip dayanıklı hâle getirilmesi bunlardan bazıları.Deprem kuşağında yer alan Türkiye'de, 17 Ağustos 1999'da meydana gelen, 20 bine yakın kişinin hayatını kaybettiği 1999 Depremi'nin ardından bu tür hazırlıkların yapılması, deprem sonrası yapılacak çalışmalar gibi konulara kaynak ayırmak için ek vergilerin yanı sıra özel iletişim vergisi ve özel işlem vergisi adında yeni vergiler toplanmaya başladı. Bu vergiler, %5 ek kurumlar vergisi, bir defalık emlak vergisi, ek motorlu taşıtlar vergisi ve cep telefonu konuşmalarından ve tesis ücretlerinden alınacak Özel İletişim Vergisi'ydi (ÖİV). ÖİV yaklaşık 1 yıl gibi bir süreyle uygulamaya alınsa da 2003'te çıkarılan 5035 Sayılı Kanun'la kalıcı oldu. Vergi uzmanı Dr. Ozan Bingöl'e göre, özel iletişim vergisinden Temmuz 2022 sonunsa kadar tahsil edilen tutar 83 milyar 621 milyon 940 bin liraydı.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Hazine birliği"</h3>Özellikle deprem sonrasında yaşananlar, arama kurtarma ve enkaz kaldırma çalışmaları ile depremzedelerin mağduriyetlerinin giderilmediğine yönelik eleştiriler, pek çok kişinin deprem çalışmaları için harcanması planlanan bu meblağın sorgulamasına yol açtı. Örneğin 2020 Elazığ depreminden sonra CHP İstanbul Milletvekili Sezgin Tanrıkulu, TBMM'ye verdiği soru önergesinde bugüne kadar ne kadar deprem vergisi toplandığını ve nerelere harcandığını sordu. Dönemin Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan kanundaki&nbsp;'Hazine birliği'&nbsp;ilkesine atıfta bulunarak "Belirli gelirler karşılığı olarak belirli harcama kalemleri veya projeler için ödenek tahsis edilmemekte, Hazine birliği kapsamında tüm gelirler halkımıza hizmet için yapılan tüm giderlerin karşılanması amacıyla kullanılmaktadır." dedi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Vergi uzmanı Dr. Ozan Bingöl, bloğunda "[ÖİV ile toplanan] parayla tanesi 50 bin dolardan 764 bin konut yapılabilir, yani 2,5 milyon insanın sorunu çözülebilirdi ama olmadı."&nbsp;yazdı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">HDP, 2020'deki Elazığ depremi sonrasında Meclis Genel Kurulu'na deprem vergilerinin araştırılmasına yönelik önerge sundu. Önerge, AK Parti ve MHP'nin oylarıyla reddedildi.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Toplanma alanlarına ne oluyor?</h2>Olası bir depremde ve sonrasında insanların toplanabilecekleri, barınabilecekleri alanlar depreme hazırlık çalışmalarında önemli yer tutuyor ve yine vergiler gibi, ne yazık ki bir deprem sonrasında gündeme geliyor ve yeterliliği konusunda eleştiriliyor Örneğin Eylül 2019'da İstanbul'da meydana gelen depremden sonra Medyascope'a konuşan TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Başkanı Cemal Gökçe, İstanbul'da 2003'te&nbsp;493 toplanma yeri&nbsp;bulunduğunu, 2003'ten sonraysa bu alanların 4'te 3'ünde inşaatlar yapıldığını, o sırada kaç adet deprem toplanma alanı olduğunu bilmediğini belirtmiş ve eklemişti: "Bu noktada İstanbul için denilebilir ki, evlerin içi dışarıdan daha az tehlikeli." Cumhurbaşkanı Erdoğan ise "Bazı açıklamalar yapılıyor, toplanma alanları gibi. AFAD'ın on binlerce ilan edilmiş toplanma alanları vardır."’&nbsp;açıklamasında bulundu. AFAD ise İstanbul'da 3 bin 21, Türkiye genelindeyse 18 bin 910 toplanma alanı bulunduğunu bildirdi.İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu ise İstanbul'da&nbsp;77 toplanma alanı kaldığını söyledi ve "Keşke ben de 'On binlerce toplanma alanımız var,' diyebilseydim. Böyle bir şey yok ne yazık ki. Bu şehirdeki toplanma alanları ne yazık ki azalmıştır. Bazı semtlerde ve mahallelerde yok derecesindedir." dedi. Sözcü'nün haberine göre, İstanbul'daki 493 afet toplanma alanından 416 tanesi alışveriş merkezi, rezidans ve gökdelen gibi yapılara dönüştürüldü. Bunlardan bazıları Zincirlikuyu'daki Zorlu Center, Acıbadem'deki Akasya AVM, Beşiktaş'taki Selenium Plaza, Bakırköy'deki Capacity AVM, Bahçelievler'deki Ağaoğlu MyCity ve Maltepe'deki DAP Royal Center.

Olası bir depreme ne kadar hazırlıklıyız?

Dünya Ekonomik Forumu’nun (<a fr-original-style="" href="https://www.weforum.org/agenda/2022/04/new-research-reveals-best-countries-entrepreneurs/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">WEF</a>) Global Entrepreneurship Monitor başlıklı araştırmasının sonuçlarına göre, bu yıl girişimciler için en iyi olanaklar sağlayan ülkeler listenin başında 6,8 puanla Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Hollanda ve Finlandiya yer alıyor. WEF’in 2 bin uzmanın katılımıyla birlikte 40 ülkeyi yeni girişimlere sağladığı fon miktarı, fonlara erişim kolaylığı, nitelikli destek programlarının varlığı, altyapı yeterliliği gibi ölçütleri dikkate alarak sıraladığı listede Türkiye ise Uruguay, Meksika ve Polonya’nın ardından 4,2 puanla 35. sırada bulunuyor.&nbsp;Genel olarak bir ülkede iş kurmak için dikkat edilen faktörler arasında ülkenin büyüme potansiyeli, gelir düzeyi, büyük pazarlara coğrafi yakınlığı, iş gücünün niteliği, gerekli altyapı şeklinde sıralanırken WEF’in raporunda hükümet desteklerinin sağladığı fayda da vurgulanıyor. Araştırmada ölçüt olarak kabul edilen ve okullarda girişimcilik eğitimi verilmesi de dahil olmak üzere 13 faktörün en az 4’ünün hükümetlerin doğrudan sorumluluğu kapsamında olduğu belirtiliyor. Nitekim pandeminin şirketler üzerindeki etkilerini en aza indirmeye yönelik programlar hayata geçirerek Ulusal Girişimcilik Bağlamı Endeksi’nde (NECI) istikrarlı bir iyileşme sağlayan BAE gibi ülkeler, listenin üst sıralarında geliyor.&nbsp;Birleşik Krallık merkezli Small Business Price’ın ülkedeki Ar-Ge yatırımları, yeni şirket kurulma ve kurulan şirketlerin hayatta kalma oranı gibi faktörleri dikkate alarak hazırladığı listedeyse en üst sıraya ABD, Birleşik Krallık, Avustralya ve Fransa yerleşiyor. Başka bir araştırmaysa bir ülkede iş yapmanın her zaman ekonominin büyüklüğü ve gelişmişliğiyle bağlantılı olmayabileceğini gösteriyor. Muhasebe ve vergi süreçlerinin, şirket veya ticari bir varlık kurma ve sürdürmenin, insan kaynakları ve bordro kurallarının karmaşıklığı bakımından iş kurmak için en uygun ülkenin Danimarka, en elverişsiz koşullara sahip ülkelerden birininse Fransa olduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/simonconstable/2021/06/30/denmark-tops-list-of-best-countries-for-business/?sh=32ee20ef2b76" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ortaya koyuyor.</a> Danimarka’nın bu performansı elde etmesinde etkili faktörlerden biriyse ülkede şirket kurmak için gerekli tüm kayıtların tek bir noktadan yapılması ve bilginin gerekli tüm kurum ve kuruluşlara otomatik olarak aktarılması, bu sayede şirket kurmak için 1 günün dahi yeterli olması olarak öne çıkıyor.Bu verilerden de anlaşılacağı üzere, başka bir ülkede şirket kurmak ve geliştirmek için gerekli koşullar girişimcinin uzun vadeli hedefine ve işin doğasına göre farklılık gösteriyor. Bu nedenle özellikle Türk lirasının döviz karşısında değer kaybettiği günümüzde döviz ile kazanmak ve yurt dışında şirket kurmak isteyen girişimciler genellikle iş yapacakları ülkeye ve faaliyet gösterecekleri sektöre bağlı olarak lokasyona karar veriyor. Peki bu bağlamda yurt dışında iş kurmak isteyenlere ne gibi avantajlar sunuluyor?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Öne çıkan ülkeler</h2>İstanbul Ticaret Odası’nın verilerine göre, Türkiye kaynaklı yurt dışı yatırımların bölgelere dağılımı incelendiğinde toplam 2 bin 43 yatırımın 756'sı AB ülkelerine, 450'si "Diğer Avrupa Ülkeleri" kategorisinde bulunan Birleşik Krallık, Rusya, Balkanlar, EFTA (Avrupa Serbest Ticaret Birliği) üyeleri ve Doğu Avrupa bölgesine yapıldı. Bunun bir nedeni, AB’de kurulan şirketlerin üyelerin tabi olduğu ve birçok ülkeyle karşılıklı imzalanan serbest ticaret anlaşmalarından yararlanabilmesi. Üstelik EFTA ülkeleri, bölgenin ürün ticaretinin %80'inin gerçekleştirilmesini sağlayan ticaret ilişkileri ağlarından birine erişebiliyor ve bugün EFTA'nın Çin, Mısır, Singapur gibi, AB dışında 40 ülke ve bölge ile 29 serbest ticaret anlaşması var.İki bölgede de yer alan Estonya, özellikle dijital teknolojilerin süreçlere entegrasyonu sayesinde sağladığı kolaylığın etkisiyle yurt dışından girişimcilerin şirket kurmak için öncelikli olarak tercih ettiği ülkelerden. Öyle ki, Invest Estonia’nın sitesinde yer alan bilgilere göre ülkede kurulan şirketlerin %98’i online ortamda kuruluyor, bankacılık işlemlerinin %99’u online ortamda yapılıyor ve vergi beyanlarının %98’i online ortamda gerçekleşiyor. Ayrıca Estonya, neredeyse tüm ülkelerin vatandaşlarına lokasyondan bağımsız olarak şirket kurmalarına, uzaktan yönetmelerine ve vergi, gümrük, kayıt işlemleri gibi farklı hizmetlere erişebilmesine olanak sağlayan ve Estonya tarafından verilen bir dijital kimlik olan "e-İkamet" sunan ilk ülke. Ortalama şirket kurma süresinin 3 saat olduğu belirtilen Estonya’da e-İkamet hakkına sahip olan Avusturyalı girişimci Dominik Panosch, haziran ayında gerçekleştirilen London Tech Week’te sahnedeyken 15 dakika 33 saniye içinde Estonya’da bir şirket kurarak ülkenin önceki rekoru olan 18 dakika 3 saniyeyi geride bıraktı. Üstelik ilgili komite, belirlenen kriterleri karşılayan ve özellikle teknoloji odaklı girişimlerin kurucuları için, ülkede kaldıkları her ay en az 200 avro harcama taahhüdü karşılığında Startup Vizesi de <a fr-original-style="" href="https://startupestonia.ee/visa/eligibility-foreign-founder#eligibilityStart" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">veriyor.</a> Tüm bunlar Estonya’yı cazip bir girişim&nbsp;merkezi haline getirme potansiyeli taşıyor.Macaristan ise Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından sergilediği ve Batı ülkelerinin eleştirilerine yol açan, Rusya’ya karşı ılımlı olarak değerlendiren tavrından önce büyük olasılıkla yurt dışında şirket kurmanın en cazip olduğu <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/world-europe-63317158" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ülkelerdendi</a>, zira 2017’de Macaristan’da kurumlar vergisi oranı %9’a, işverenlerin sigorta katkı paylarıysa 2022'de %13'e düşürüldü. Öte yandan Macaristan merkezli şirketlerin, kuruluşundan itibaren 8 gün içinde ülkede bir banka hesabı açması yasal bir zorunluluk. Macaristan'da birçok banka, yabancıların geçerli pasaportlarıyla hesap açmasına izin verirken bazılarıysa oturma izni veya çalışma izni talep edebiliyor. Oturma izni almanınsa temellerinden biri, bir iş sahibi olmak olarak öne çıkıyor. Macaristan yine de Avrupa’da oturma izni konusunda süreçlerin en hızlı işlediği ülkelerden biri sayılıyor, çünkü ülkede şirket kuran ve en az 3 kişiye istihdam sağlayan şirket sahiplerine oturma izni alma imkanı veriliyor bu da 3 yıl sonra kalıcı oturma iznine dönüşebiliyor.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’den yurt dışına açılmak</h2>Yurt dışında sıfırdan şirket kurmaktan ziyade Türkiye’de var olan operasyonlarını yurt dışına taşımak isteyenler içinse yurt dışında şube açmalarına veya markalarını küresel bir marka haline getirmelerine yardımcı olacak, Ticaret Bakanlığı’nın sunduğu bazı destek ve teşvikler söz konusu. Bunlardan akla ilk gelen şüphesiz 2004’te yürürlüğe giren ve Türkiye merkezli markaların uluslararası alanda güçlenmesine katkı sağlamayı amaçlayan Turquality teşvik programı. Program kapsamında başvuru, ön inceleme ve danışmanlık şirketi tarafından yapılan değerlendirmeyi geçen markalara mağaza, ofis, servis, tanıtım gibi harcamaları için destek sunulurken aynı zamanda pazar araştırması çalışmaları ve raporları gibi bilgiler ile yönetim danışmanlığı ve liderlik gelişimi programı gibi çeşitli olanaklar <a fr-original-style="" href="https://www.turquality.com/destekler" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">sağlanıyor.</a> &nbsp;Dış Ticaret Müsteşarlığı’nın yayımladığı 2005/4 Sayılı “Yurt Dışında Ofis-Mağaza Açma İşletme ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ” kapsamındaysa yurt dışında şirket kuran yatırımcıların kira, ofis, tanıtım gibi harcamalarının&nbsp;%60’a varan kısmı, belirli limitler çerçevesinde Para Kredi Koordinasyon Kurulu tarafından karşılanıyor. T.C. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) ise yurt dışı pazarlarda faaliyet göstermek isteyen işletmelere en az 6, en fazla 24 ay boyunca, %30’u geri ödemeli olmak üzere toplamda 300 bin TL destek sunuyor.

Uluslararası pazarlara açılmak isteyen girişimciler için öne çıkan ülkeler, destekler ve süreçler.

Şirket Göçü

Dün, Genel İş Konfederasyonu (CGT) sendikasından bir temsilci, Reuters'a TotalEnergies'in Gonfreville ve Feyzin rafinerilerindeki operasyonlarını etkileyen grevin dün 2 rafineride devam ettiğini söyledi. Bu haber, sendikanın geçtiğimiz gün ülke genelindeki işçileri 27 Ekim ile 10 Kasım tarihlerinde greve çağırmasının ardından geldi.&nbsp;Geçtiğimiz haftalarda, hatta aylardaysa bunun gibi birçok haber gündemde yer aldı, zira özellikle son haftalarda Fransa'da akaryakıt sektöründe başlayan, istasyonlarda yakıtın tükenmesi sonucunda kuyruklar oluşmasıyla hafızalarımıza kazınan ve diğer sektör çalışanlarına da yayılan grevler yeni başlamadı; bir süredir dünyanın birçok yerinde, farklı nedenlerle ve özellikle ulaştırma sektöründen çalışanların katılımıyla devam ediyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Havayolları</h3>Pandemi kısıtlamalarının kalktığı ve normalleşmenin görüldüğü 2022'de havayolları sektörü, tüketici tarafında ani talep artışıyla karşı karşıya kaldı. Havalimanlarının ve uçakların doluluk oranları, havayolu şirketlerinin yolcu sayıları arttı. Örneğin Türk Hava Yolları'nın (THY), koltuk kapasitesi Eylül 2022'de 2019 seviyelerinin %15,9 üzerine çıkarak 140,6 milyardan 150,9 milyara yükseldi ve şirket 7,3 milyon yolcu taşıyarak %85,4 doluluk oranına ulaştı. İrlanda merkezli Ryanair, şimdiye kadarki en yoğun 3. ayı olan eylül ayında 15,9 milyon yolcu taşıdı ve şirketin yolcu sayısı pandemi öncesi seviyelere göre %13 arttı.Geçtiğimiz hafta Almanya merkezli havayolu şirketi Lufthansa'nın iştiraki Eurowings'de pilotlar iş yüklerinin azaltılması, ücretlerinde artış, uçuş zamanlarına sınırlama getirilmesi gibi taleplerle 3 günlük grev yaptı. Grev sonucunda 488 uçuşun 240'ı iptal edilirken 25 bin yolcunun bu durumdan etkilendiği aktarıldı. Fransa'da eylül ayının ortalarında hava trafik kontrolörleri daha yüksek ücret, işe alımın artırılması gibi taleplerle 1 günlük greve gitti ve ülke genelinde 400'den fazla uçuş iptal edilirken 200 uçuş ertelendi.<img src="https://images.aposto.com/2022/9/2/1666725628343.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Roberto Pfeil/dpa/The Local<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bilgi: Eurostat verilerine göre Avro Bölgesi'nde eylül ayı enflasyonu %10'dan %9,9'a revize edilirken Fransa'da enflasyon %6,2 oldu. Almanya'da tüketici enflasyonu (TÜFE) eylül ayında yıllık bazda %10, AB ile uyumlulaştırılmış verilerde %10,9 oldu ve Aralık 1951'den bu yana en yüksek seviyeye ulaştı.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Demiryolu</h2>Birleşik Krallık'ta ve Belçika'daysa demiryolu çalışanları yaz aylarından bu yana enflasyonla orantılı ücret artışı isteğiyle greve gidiyor. Guardian'ın haberine göre, Birleşik Krallık'ta demiryolu çalışanlarının örgütlendiği Transport Salaried Staffs' Association, binlerce üyesinin 3, 5 ve 7 Kasım'da; tren şirketlerindeki üyelerinse 3, 7 ve 8 Kasım'da greve gideceğini açıkladı. Belçika'daysa ücret ve personel yetersizliği 9 Kasım'da genel grev çağrısı yapılmasına yol açtı. Demiryolu sendikaları, hükümetten bütçesini artan yaşam maliyetlerine uygun hâle getirmesini ve personel eksikliğini gidermesini talep etti. Nitekim Kamu hizmetleri sendikasının (CGSP) başkanı Pierre Lejeune, her ay 3 bin 500 seferin iptal edildiğini ve iptallerin %15'inin yeterli personel olmadığı için alındığını açıkladı.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Akaryakıt</h3>Son zamanların en büyük grevlerinden birini beraberinde getirense 21 Eylül'de ExxonMobil'in tesislerinde başlayan ve TotalEnergies rafinerilerine, nükleer enerji şirketi EDF'in santrallerine yayılan ve bakım çalışmalarını geciktiren grevlerdi. Grevler ülkede akaryakıt üretimini ve akaryakıta erişimi kısıtlayarak benzin istasyonlarında yakıtın tükenmesine, vatandaşların yakıt almak için saatler boyunca kuyruklarda beklemesine yol açtı.<img src="https://images.aposto.com/2022/9/2/1666725266268.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Önünde araç kuyruğu oluşmuş TotalEnergies istasyonu" ratio="1.49" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Eric Gaillard/ReutersBu süreçte hükümet devreye girerek bazı depolardaki işçilerin işe dönmesini talep etti. TotalEnergies, Fransa Maliye Bakanı Bruno Le Maire'nin&nbsp;"Kapasitesi olan şirketler ücretleri artırmakla yükümlü ve Total bunlardan biri."&nbsp;açıklamasının ardından sendikalar ile ücret görüşmeleri yaptı. Görüşmelerin çıkmaza girmesiyle grevler dün de 2 rafineride devam etti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bilgi:&nbsp;Total, 2022'nin ilk yarısında yükselen fiyatların etkisiyle 18 milyar avro kâr elde etti ve hissedarlarına 2,5 milyar avro temettü ödedi.</li></ul>Üstelik Fransa'da sendikaların çağrısıyla toplu taşıma, eğitim, sağlık gibi farklı sektörlerden yüz binlerce çalışan hayat pahalılığı nedeniyle ve daha yüksek maaş talebiyle 18 Ekim'de yürüyüşler ve protestolar düzenledi. İçişleri Bakanlığı'na göre, ülke genelinde düzenlenen çok sayıda protestoda 107 bin, sendikalara göreyse 300 bin kişi yürüdü.<img src="https://images.aposto.com/2022/9/2/1666725351512.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="Fransa'daki protestolardan fotoğraf" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Benoit Tessier/Reuters<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler olacak?</h2>Akaryakıt sektöründeki grevlerin boyutu ve etkisinin hafiflediği düşünebilir, zira Reuters'ın haberine göre, cuma günü itibarıyla Fransa'da benzin istasyonlarının yaklaşık %13'ünde tedarik sorunları devam ediyor. Önceki hafta bu oran %30'du. Yine de grevler bir süre daha farklı sektörden şirketleri ve hükümetleri zor durumda bırakacak gibi görünüyor, çünkü sendikalar önümüzdeki haftalar için grev çağrılarını yineliyor.Fransa'da CGT, 27 Ekim ve 10 Kasım'da tüm çalışanları enflasyona uygun ücret ve daha iyi çalışma koşulları talebiyle yeniden greve çağırdı. Grev hakkının korunmasını da isteyen sendika, hükümetin rafinelerdeki işçilerin zorla işe döndürülmesi prosedürünü kınadığını açıkladı. İle-de-France bölgesinde toplu taşıma sektöründe 10 Kasım'da büyük çaplı greve gitme çağrısı yapıldı. Sendikaların talepleriyse kötüleşen çalışma koşullarının iyileştirilmesi, yeni personel alımı ve enflasyona karşı maaş artışıydı. Birleşik Krallık'ta demiryolu işçilerinin örgütlü olduğu RMT sendikasının 15 Kasım'a kadar sürecek oylama sonucunda grevleri 6 ay daha sürdürüp sürdürmemeye karar vereceği aktarıldı.<a href="https://www.bbc.com/news/business-63284534" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a href="https://www.bbc.com/news/business-63284534" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a href="https://www.bbc.com/news/business-63284534" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a>

Yazdan bu yana Avrupa'da farklı ülkelerden ve sektörlerden çalışanlar daha iyi koşullar ve daha yüksek ücret gibi taleplerle grevler yapıyor. 

Avrupa'da işçiler neden ayaklanıyor?

Geçtiğimiz hafta İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği (<a fr-original-style="" href="https://isigmeclisi.org/20783-eylul-de-157-2022-yilinin-ilk-dokuz-ayinda-273-gunde-en-az-1359-isc" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">İSİG</a>) Meclisi, eylül ayına dair iş cinayetleri verilerini paylaştığı İş Cinayetleri Raporu'nu yayımladı. Rapora göre eylül ayında 157 işçi, 2022'nin ilk 9 ayındaysa en az 1.359 işçi iş cinayetinde hayatını kaybetti. İSİG Meclisi'nin bu ayın başlarında düzenlediği İşçi Sağlığı Forumu'nda konuşan İSİG Genel Koordinatörü Murat Çakır, Türkiye'de 2013 ve 2022 yılının ilk 8 ayı arasındaki neredeyse 10 yılda&nbsp;18 bin 285 işçinin yaşamını yitirdiğini, iş cinayetlerinin 2 bin 70'inin İstanbul'da meydana geldiğini belirtti.Eylül ayında hayatını kaybeden işçilerin %22'si trafik veya servis kazasında, %20'si ezilme veya göçük altında kalma nedeniyle %15'i yüksekten düşerek, %11'iyse işyerinde kalp krizi geçirdiği için yaşamını yitirdi. Çakır, son 10 yılın ortalamasının da benzer seviyede ilerlediğini ve bu verilerde hızlı kentleşme ile sanayinin etkili olduğunu vurgulayarak hızlı yapılaşma nedeniyle yüksekten düşmeye bağlı ölümlerin en çok İstanbul'da yaşandığını fakat sanayi ve kentleşmenin yoğun olduğu diğer bölgelerde de iş cinayetleri oranlarının arttığını söyledi. Öte yandan Çakır, neredeyse her sektörden işçilerin korunmasız olduğunu, zira iş cinayetinde hayatını kaybeden işçilerin %85'inin ücretli işçiler olduğunu aktardı.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yasa ne söylüyor?</h2>Türkiye'de 2012 yılında kabul edilen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Kanunu, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması, sağlık ve güvenlik koşullarının iyileştirilmesi için işverenlerin ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemeyi öngörüyor.Ancak yasa, uygulamadaki bazı eksiklikler nedeniyle eleştiriliyor. Örneğin İş Sağlığı ve Güvenliği Federasyonu (İSAF) Başkanı Mehmet Şeyhmus Ensari,&nbsp;"2012'de yürürlüğe giren 6331'in üzerinden 10 yıl geçti. Demek ki kanun 10 yıldır bir şeyleri çözemedi. Olumlu tarafları olsa da birçok denetim kağıt üzerinde yapılıyor. Bu işin formülü denetim ve sahaya inmek." açıklamasında bulunmuştu. Ancak tek sorun uygulamada değil gibi görünüyor, zira DW Türkçe'ye konuşan avukat Berrin Demir "Türkiye'de cezasızlık ikliminin hüküm sürdüğünü, etkin yargılama yapılmadığını" dile getiriyor ve "Eğer bu yapılmış olsaydı Amasra gibi diğer iş cinayetleri olmazdı." diyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye'de maden kazaları</h2>Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), dünyada riske maruz kalan işçi sayısı dikkate alındığında madenciliğin en tehlikeli meslek olduğunu belirtiyor. Ancak maden kazaları, gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında özellikle bazı dönemlerde Türkiye'de daha sık meydana geliyor denebilir. TMMOB Maden Mühendisleri Odası'nın 2010 ve 2020 yılları arasındaki 10 yıla dair maden işçisi ölümlerini derlediği ve geçtiğimiz yıl yayımladığı <a fr-original-style="" href="https://www.maden.org.tr/resimler/ekler/f4e5d6912a_2079309069_ek.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">raporunda</a>, ABD ve Polonya'da iş kazası geçiren işçi sayısında kademeli bir düşüş olduğu ancak Türkiye'de dalgalı, genellikle de artan bir grafiğin söz konusu olduğu belirtiliyor. Hatta Türkiye, ABD, Avustralya, Ukrayna ve Polonya'da 2010-2019 yıllarında madenlerde yaşamını yitiren işçileri karşılaştıran grafik, 2014 yılından itibaren Türkiye'de daha fazla işçinin hayatını kaybettiğini gösteriyor. Örnek vermek gerekirse 2019'da Türkiye'nin 7 katı üretim hacmine sahip ABD'de 53 bin maden işçisinden 11'inin, Türkiye'deyse 36 bin işçiden 13'ünün hayatını kaybettiği aktarılıyor.<img src="https://images.aposto.com/2022/9/1/1666031128270.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" alt="TMMOB raporundan ABD, Türkiye ve Polonya karşılaştırması" ratio="1.65" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Madencilikte Yaşanan İş Kazaları Raporu/TMMOB Maden Mühendisleri OdasıYakın geçmişte meydana gelen ve hafızalarımıza kazınan Amasra, Soma, Zonguldak ve Ermenek gibi toplamda yüzlerce işçinin hayatını kaybetmesine neden olan maden kazanalarını düşünürsek Türkiye'nin yakın tarihte de işçi ölümlerini engellemede başarılı bir performans sergilediğini söylemek zor. Nitekim 2022'nin ilk 9 ayında işçi ölümlerinin %4'ü maden işçilerinden oluşuyordu, yani toplamda 53 işçi hayatını kaybetmişti. Amasra'da meydana gelen patlamada ise son açıklanan verilere göre 41 işçi yaşamını yitirdi.Alınmayan önlemlerin böyle büyük bir kayba yol açtığı belirtilen kazaya dair hazırlanan raporlar hakkında konuşan ve Soma'daki madencilerin de avukatlığını yapan Sercan Aran, Amasra'da durumun daha vahim olduğunu belirtti ve "Siz alev sızdırmaz malzeme kullanmazsanız, personel sayısın yetersiz olduğu Sayıştay raporu ile size bildirilmesine rağmen personel sayısını artırmayıp aksine azaltırsanız, yıllar içerisinde aldığımız veriler, bunların azalmış olması ve eksi 300 kotta çalışma düzenine dair işçi sağlığı ve iş güvenliği açısından herhangi bir şey yapmazsanız, böyle bir durumun ortaya çıkması kaçınılmaz sona götüren bir şey." dedi.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Davalar</h2>Avukat Berrin Demir,&nbsp;iş cinayeti davalarında hiçbir zaman gerçek sorumluların tamamının tespit edilerek yargı karşısına çıkarılmadığını belirterek "Biz&nbsp;avukatların savcılığa suç duyurusunda bulunmamız, gerçek sorumluların tamamının yargılanmasını sağlamaya çalışmamızla yol alabiliyoruz." demişti.Ancak bunun da yeterli olmadığı söylenebilir. Zira 2015'te görülmeye başlanan ve sanıkların tutuksuz yargılandığı Soma davasında son olarak 4 Nisan 2022'de Soma Kömür İşletmeleri’nin Yönetim Kurulu Başkanı Can Gürkan'a 20 yıl, Türkiye Kömür İşletmeleri baş kontrolörleri Adem Ormanoğlu ve Efkan Kurt'a verilen toplam 12 yıl 6 aylık hapis cezaları onanmış, ancak infaz düzenlemesiyle birlikte bu sürelerin kısalacağı, örneğin Gürkan’ın toplamda 7 yıl hapis yatmış olacağı aktarılmıştı.

"Cezasızlık iklimi"

İş dünyasında ihtiyaç duyulan beceriler yıldan yıla dönüşürken üniversiteler gençleri iş hayatına hazırlıyor mu?

Dönüşen beceriler, büyüyen açık

Pandemi döneminde düşen otomobil talebinin öngörülemeyen şekilde artmasıyla sektörde ciddi bir sorun haline gelen çip krizi, kritik metallerin fiyatlarının artışı ve elde edilmesindeki zorluklar nedeniyle baş gösteren batarya sorunları ile nicelik ve nitelik açısından da yetersiz görünen şarj istasyonları altyapısı...

Elektrikli araçların gelişimini sekteye uğratan sorunlar

Anket katılımcılarımızla bugüne dek yaptığımız görüşmelerde çoğunun hızla yükselen enflasyon ortamında alım güçlerinin giderek düşmesinin etkisiyle davranışlarında ciddi değişimlere gittiğini, eskiden rahatlıkla yaptıkları aktivitelerden yavaş yavaş uzaklaştıklarını ve geleceğe dair kaygılı hissettiklerini gözlemlemiştik.&nbsp;Bu hafta ise yaratıcı araştırma ve veri şirketi FutureBright Group'un kurucusu Akan Abdula ile röportajımızda, Harvard Business Review Türkiye ve ZMET Enstitüsü ile 1.500 kişinin katılımıyla gerçekleştirdikleri araştırma ışığında, şu anki ekonomik kriz döneminin beyaz yakalı çalışanlar ve şirketler üzerindeki etkilerini, bunların çalışma hayatının geleceğini nasıl şekillendirebileceğini konuştuk.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gençlik ile ilişkinin zedelenmesi</h2>Araştırmamızda ele aldığımız ilk grup olan, iş hayatına hazırlanan öğrencilerde ve iş hayatlarının başındaki genç profesyonellerde gözlemlediğimiz en büyük ortak nokta çaresizlik ve yurt dışına gitme istekleriydi. Çoğu geleceğe dair umutsuz hissettiğinden, Türkiye'de istedikleri gibi yaşayacaklarına dair inançları kalmadığı için yurt dışına yerleşmek istediğinden söz etmişti. Abdula'nın paylaştığı sonuçlar da benzer doğrultudaydı. Buna göre, 18 ila 24 yaş aralığındaki gençler öncelikle çok yorgun. Bu grubun %67’si hayatının önemli bir dönemini kaçırdığını, ıskaladığını düşünüyor. "Hayatımın en mutlu olmam gereken döneminde gençliğimle ilişkimin zedelendiğini düşünüyorum"&nbsp;diyenlerin oranı %69, krizin kendisinden gençliğini ve gençliğinde yazacağı hikayeleri çaldığını düşünenlerin oranıysa %56.&nbsp;Gençlerin böyle düşünmesi çok doğal zira geleceklerine dair yatırımlar yapmaları, deneyim kazanmaları, gelişimlerini destekleyecek birikimler yapmaları gereken bir dönemde ekonomik krizin etkisiyle kısıtlanıyorlar.&nbsp;Abdula, bu yaş grubunun tüm uyaranları bastırdığını, duyularını yaşayamadığını çünkü sosyalleşemediklerini, eğlenemediklerini ve hayatlarını küçültmüş durumda olduklarını belirtiyor. Gençler her günü aynı şekilde yaşadıklarını hissediyor ve en çok monotonluktan korkuyorlar.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Arafta kalan gençlik"</h2>Bu grubu diğerlerinden ayıran önemli noktalardan biriyse kendilerini&nbsp;"arafta"&nbsp;hissetmeleri. Araştırmaya göre, 18 ila 24 yaş aralığındaki gençler her an bulundukları yerden gidecekmiş gibi davranıyor, şirketlerinde de hayatlarında da iz bırakmak istemiyor ve&nbsp;çoğunun gözü yurt dışında.&nbsp;Anketimize katılan, işinden memnun olduğu halde devamlı iş ilanlarına baktığını belirten bir katılımcımızın cümleleri de bunu destekliyor: "Kendimi Türkiye'ye ait hissetmiyorum, burada köklenemiyorum ve artık ekonominin de ötesinde, sosyokültürel nedenlerle yurt dışında yaşamak istiyorum."Bu grubun şirketlerden beklentileri ise önemsendiklerini hissetmek, samimi çaba görmek ve bir anlam peşinde olmak. Ancak çoğu, şirketinden bunu alabildiğini düşünmüyor. Bu elbette aidiyet hissini etkiliyor ve Abdula'ya göre, hayal kırıklığına uğramak istemeyen, gerçekliğini yaşayamadığını düşünen bu grup pasif agresif bir öfke hissediyor. Ancak konformist hareket ettiği için gerçek duygularını göstermiyor. Bu da son zamanlarda TikTok'un etkisiyle konuşulmaya başlanan ancak yeni bir kavram da sayılmayan "sessiz istifa" hareketi olarak kendini gösteriyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sessiz istifa:&nbsp;Forbes ile HBR'a&nbsp;yazan ve liderlik gelişimi şirketi Zenger/Folkman'ın kurucusu Jack Zenger, sessiz istifa edenleri "işin hayatlarının odak noktası olması gerektiği fikrine karşı çıkan, işe kendilerini adama veya uzun saatler çalışma gibi beklentilere direnen, kendilerinden beklenen minimum ölçüde çalışan kişiler" olarak açıklıyor. Ancak Zenger bunun çalışanların çalışma isteksizliğiyle değil yöneticilerin çalışanlara sağladığı çalışma ortamı ve değer hissiyle ilgili olduğunu aktarıyor. Zenger/Folkman'da yaptıkları araştırmaya göre, yöneticiler "başkalarının ihtiyaçlarına dair endişeler ile elde edilmek istenen sonuçları dengeleme becerisi" ve "çalışma ortamının insanların ekstra yol kat etmek istediği bir yer olup olmadığı" doğrultusunda değerlendirildi. Buna göre en az etkili yöneticiler ile birlikte çalışan "sessiz istifa eden" kişi sayısı, en etkili liderler ile çalışanların yaklaşık üç ila dört katıydı.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Artan mesailer ve "suistimal" hissi</h2>Anketimiz kapsamında yaptığımız görüşmelerde beyaz yakalı çalışanlar, şirketlerindeki istifa oranının yükseldiğinden ve ayrılan çalışanların yerine yeterli sayıda yeni kişi işe alınmadığından bahsetmişti. Örneğin 24 yaşındaki Ayşe bunun, şirkette kalanlara ekstra iş yükü olarak yansıdığını ve motivasyonlarının düştüğünü gözlemlediğini aktarmıştı. FutureBright'ın araştırmasına katılan beyaz yakalıların %56'sı da "artan mesai saatleri&nbsp;ve yeni çalışma düzeninin kendisini tükettiğini" belirtti. Abdula, ekonomik krizin etkisiyle "gelişim" modundan "hayatta kalma" moduna geçen şirketlerin büyümeye odaklandığını ve bunun çalışanlarda ekstra iş yükü, artan mesailer şeklinde hayat bulduğunu ifade etti. Araştırmaya göre, beyaz yakalıların %42'si şirketi tarafından suistimal edildiğini&nbsp;hissettiğini belirtiyor ve %46'sı çalıştığı kurumun kendisini önemsemediğini düşünüyor. <blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Ekonomik krizin beyaz yakalılardaki yansıması yalnızca enflasyon karşısında yenilmiş bir alım gücü değil. Kriz ve büyüme hedeflerinin yan yana gelmesi, çalışana yüklenen ekstra mesai saati olarak karşımıza çıkıyor. Beyaz yakalılar mevcut duruma ‘Şirketim bu durumla benim üzerimden mücadele etmeye çalışıyor ve mesai saatlerini artırdıkça artırıyor’ gözüyle bakıyor."</blockquote><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kontrol kaybı ve güvensizlik</h2>İçinde bulunduğumuz ekonomik krizi diğerlerinden ayrıştıran en önemli nokta da özellikle çalışanlarda pandemiyle başlayan korku hissinin ekonomik kriz ile pekişmesi, anksiyeteyi de beraberinde getirmesi ve geleceğe dair belirsizliğin kontrol kaybına yol açması. Beyaz yakalı çalışanların bu dönemde en yoğun hissettikleri duygu, FutureBright'ın araştırmasında "ters kontrol", yani kontrolü kaybetme hissi&nbsp;olarak karşımıza çıkıyor. Nitekim araştırmaya katılanların %52'si ekonomik ve sosyal olarak hayatının tüm kontrolünü kaybettiğini belirtiyor.&nbsp;Anketimizde bazı katılımcılarımızdan duyduğumuz "işinde güvensizlik" hissi burada da ortaya çıkıyor. Abdula, beyaz yakalılardaki "güven" hissinin yok olduğunu belirtiyor zira katılımcıların %43'ü "her an işten çıkarılabilecek" gibi hissettiğini dile getiriyor. Bu, iş gücündeki pek çok insanın yaşadığı ancak şu ana dek görece daha hijyenik bir yerde duran beyaz yakalı çalışanlar için yeni sayılabilecek bir kaygı. Zira Abdula'ya göre şu anda "beyaz yakalıların işçi olduğunu" fark ettiği bir dünya ile karşı karşıyayız. Abdula, "Bu dünyada bu kesim artık sınıfsal eşitsizlikleri sorguluyor ve sistemi eleştiriyor, çünkü beyaz yakalılar sosyoekonomik grup olarak bir alta inmiş gibi görünüyor ve oranın gündemini kendisinin gündemi olarak görüyor" diyor. Nitekim katılımcıların %56'sı&nbsp;sınıfsal farkların keskinleşmesinin sisteme karşı umutsuz hissetmelerine yol açtığını aktarıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dezavantaj: Yurt dışına gitme isteği yalnızca öğrencilerde ve genç profesyonellerde değil, iş hayatında belirli deneyim seviyesine ulaşmış beyaz yakalılarda da kendini gösteriyor. Abdula, sosyolojik olarak beyaz yakalıların "Mücadele edersen kazanırsın" kuralı ile yaşadığını ancak şu anda sistemin kazanmasına izin vermediğini dile getiriyor. Bu durumda da "Sıfırdan başlasam dahi kazanırım"&nbsp;düşüncesiyle buradaki kariyerini bırakıp yurt dışında daha düşük bir pozisyona geçen beyaz yakalıları duymaya başlıyoruz. Genç profesyoneller ile 35 yaş üzeri çalışanların yurt dışına gitme isteğinde hiçbir farklılık olmadığını belirten Abdula, bu grupun talebin yüksek olduğu yeni meslekler konusunda gençlere göre dezavantajlı olabileceği için yurt dışına taşınma oranlarının daha düşük seyrettiğine dikkat çekiyor.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şirketlere yansımaları</h2>Anketimiz kapsamında konuştuğumuz katılımcılarımızın çoğu iş yükünün arttığından, özellikle çalışan eksikliği nedeniyle ekstra mesai yaptıklarından, şirketlerinin sosyal aktiviteleri dahi azalttığından, yapılan zamların ise enflasyonist ortamda hızla eridiğinden ve bu durumun kendilerini daha yüksek maaşla çalışacakları işler aramaya ittiğinden bahsetmişti. Abdula'nın söyledikleri, şirketlerin bu ortamda ücret zammıyla çalışanları elde tutmasının çok mümkün olmadığını gösteriyor. "Şirketler hayatta kalma modunda oldukları için derin düşünme yapamıyor, günü kurtarmaya çalışıyor" diyen Abdula, finansın bu kadar çok konuşulduğu ortamda pasif agresif bir öfke içinde olan çalışanların duygusal ihtiyaçlarının karşılanmasının da çok zor olduğunu belirtiyor. Bu durum, çalışanların ayrılma oranını artırıyor ve eskiden yaygın olan, "Sık iş değiştirmek iyi değildir"&nbsp;gibi bazı inanışları sekteye uğratıyor. Örneğin Abdula, şirkette kalma süresinin değişeceğini ve artık CV'lerde sık iş değiştirmiş olmanın garip görünmeyeceğini aktarıyor. Ancak bu durumun iş gücü piyasası için çok da parlak olmayan bir sonucu olabileceğinden söz ediyor. Günü kurtarma çabasındaki şirketlerde işe alım uygulamalarındaki değerlendirme ve anlama kuralları esnetiliyor. "Enflasyonist ortam şirketlerin, yüksek ücretler talep eden çalışanları deneyimlerinin gerektirdiği pozisyonlardan daha üst pozisyonlara&nbsp;almalarına, örneğin bir adayın uzman olduğu bilinse de müdür olarak işe alınmasına yol açıyor" diyen Abdula'ya göre, bunun sonucunda gelecekte tecrübesiz, insan yönetme konusunda başarısız, duygusal okuryazarlığı gelişmemiş yöneticiler ile karşı karşıya kalacağız ve İK'nın en büyük problemi insan çekmek değil yöneticiyi yönetmek ve eğitmek olacak.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Unvan enflasyonu:&nbsp;Günümüzde yüksek enflasyonun etkisiyle çalışma hayatında gözlemlenen bir değişim de şirketlerin özellikle pandemi döneminde sınırlı sayıdaki yeteneği çekmek ve ellerinde tutmak için kullanmaya başladığı, süslü ve şişirilmiş unvanlar olarak öne çıkıyor. Örneğin Bloomberg'e konuşan, yetenek danışmanlığı şirketi Cowen Partners'tan Shawn Cole, şirketlerin yalnızca yüksek ücretler ile değil yüksek unvanlar ile çalışanları çekmeye çalıştığını aktarıyor. Unvanların sıkıştırıldığını, örneğin 10 yıllık unvanların beş yıllık hale geldiğini, bu nedenle yeni unvanların icat edildiğini belirtiyor. Bunun sonucunda da "Direktör, 'kıdemli' bir çalışan haline&nbsp;geliyor" <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-09/big-sounding-job-titles-are-feeding-egos-in-tight-labor-market?sref=4TAH79Na" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">diyor.</a>&nbsp;</li></ul>

Sessiz istifa

İklim krizinin bir nedeni olarak da değerlendirilen tarım endüstrisi aynı zamanda krizin etkilerini de en derinden yaşayan sektörlerden biri olarak karşımıza çıkıyor.

Tarım teknolojileri iklim krizinin çözümüne katkı sağlayabilir mi?

Geçtiğimiz hafta ABD merkezli düşünce kuruluşu <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/articles/it-now-costs-300-000-to-raise-a-child-11660864334?st=ppeb0jtgcb8mvbp&reflink=desktopwebshare_permalink" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Brookings Institution</a>, temmuz ayında enflasonun %8,5 olarak açıklandığı ABD'de orta sınıf bir aile için çocuk büyütme maliyetinin iki yıl öncesine kıyasla %9 arttığını ortaya koyan bir araştırma yayımladı. Barınma, yiyecek, giyim, sağlık ve çocukluk döneminin diğer ihtiyaçları dikkate alınarak yapılan çalışmanın yazarlarından Isabel Sawhill, birçok insanın çocuk sahibi olmak veya ikinci çocuğu dünyaya getirmek için iki kez düşüneceğini dile getirdi.&nbsp;Çalışmamıza katılan, çoğu yeni çocuk sahibi olan veya ortaokul ve lise çağında çocuğu olan orta sınıf aileler ile görüşmelerimizde de sık sık duyduğumuz bu cümleler, enflasyonun %80'e yaklaştığı Türkiye'de durumun çok daha vahim olduğunu kanıtlıyordu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Çocuk sahibi olmak masraf sahibi olmak demek"</h2>Katılımcılarımızın büyük kısmı çocukları olduktan sonra kişisel harcamalarını kıstıklarını aktardı. Örneğin psikolog olan, şimdilerdeyse 1,5 yaşındaki Ali'nin bakımını üstlenen Cansu, bebekleri doğduktan sonra ev ekonomilerinin adeta yeniden yapılandığını söyledi. 15 aylık bebek annesi ve mimar olan Hilal de son dönemde kredi kartına yüklendiklerini belirterek "Artık kendi ihtiyaçlarımızdansa onunkiler önemli olmaya başladı" dedi. Sigorta sektöründe çalışan, şimdilerde ikinci bebeği Duru'nun bakımını üstlenen Gamze ise "Kendini ikinci plana atıyorsun. 'Bunu almasak da olur' diyor, gideceğin yerlerden, etkinliklerden vazgeçiyorsun"&nbsp;ifadelerini kullandı.Hanelerinin ortalama gelirleri genelde 15 ila 50 bin lira arasında değişen katılımcılarımızı bu düşüncelere sürükleyen etmenlerin başında henüz çocuk doğmadan yapmaları gereken masraflar geliyordu. Bir üniversitede çalışan, şimdilerdeyse 10 aylık Doruk'un bakımı için ücretsiz izinde olan Büşra, "Çocuk sahibi olmak demek masraf sahibi olmak demek" diyerek hamilelik döneminin, doğum sürecinin ve doğumdan sonraki masrafların ekonomilerine ciddi anlamda etki ettiğini belirtti.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sağlık harcamaları</h3>Muhasebe sorumlusu olarak çalışan, şu anda oğlunun bakımını üstlenen Fulya'nın paylaştığı veriler dokuz ay boyunca her ay gittikleri doktor kontrollerinin toplamda 5 bin lirayı bulduğunu gösteriyordu. Üstelik İzmir'de bir özel hastanede yaptıkları doğumun iki yıl önce konaklama ve doktor ücretiyle birlikte&nbsp;20 bin liraya yaklaştığını, genelde de 12 ila 20 bin lira arasında değiştiğini ortaya koyuyordu. Elbette doğumdan sonraki harcamalar tüm bunları geride bırakıyordu zira katılımcımız, ilk başlarda her ay gittikleri doktor kontrollerinin devlet hastanelerinde 300 lirayı bulurken doktorların özel muayenehanelerinde 600 ila 1.000 lira arasında değiştiğini söyledi.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Temel ihtiyaçlar</h3>Bebek doğduğu andan itibaren ihtiyaç duyulan en temel ürünler sayılabilecek bez, ıslak mendil ve mamaların da fiyatında muazzam bir artış söz konusu. Örneğin bir medya kuruluşunda çalışan ve dokuz aylık bebek babası Deniz, hayatlarının vazgeçilmez bir parçası olan en önemli ürünün bez olduğunu, dokuz ay önce 300 liraya aldıkları bez paketini yakın zamanda&nbsp;430 liraya aldıklarını anlattı.CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer ocak ayında yüksek enflasyon ve fiyat artışlarının, yeni doğan bebeklerin mama, bez ve diğer tüketim kalemlerine de yansıdığını söylemiş ve ziyaret ettiği bir eczaneden aldığı verileri paylaşmıştı. Buna göre yılbaşında dahi bu ürünlerin fiyatı iki ila üç katına yükselmişti. Örneğin 4 lira olan ıslak mendilin 12 liraya, 8 lira olan pudranın 24 liraya ve 100 lira olan çocuk bezinin 250 liraya çıktığı aktarılmıştı.Anketimiz kapsamında görüştüğümüz katılımcılarımızdan aldığımız güncel veriler artışların devam ettiğini oraya koyuyordu. Örneğin bu tür ürünleri hep toplu halde ve bir e-ticaret sitesindeki "ikinci ürün 1 lira" kampanyası ile almaya çalışan Fulya, 15 Aralık'ta 112 liraya aldığı bebek bezi paketinin şu anda üç katına çıkarak 362 liraya yükseldiğinden söz etti. Cansu ise 1,5 yıl önce 70 liraya aldıkları mamanın şimdilerde 150 liraya çıktığını ve her defasında fiyatının arttığını gözlemlediğini söyledi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gelecek kaygıları</h2>Katılımcılarımızla yaptığımız görüşmelerde en büyük kaygılarının çocuklarının geleceğine ve eğitimine yönelik olduğunu gördük. Çoğu mevcut eğitim sistemine güvenmiyor, sosyalleşmeleri ve beceriler geliştirmeleri için çocuklarını özel kreşe gönderiyor ya da biraz daha büyüdüğünde göndermeyi planlıyordu. Ancak dile getirdikleri kreş ücretleri çok iyimser bir tablo çizmiyordu. Örneğin Ali'yi ellerinden gelen en iyi kreşe göndermek isteyen Cansu, önlerinde yaklaşık iki yıl olmasına rağmen "eğitim masrafını nasıl karşılayacaklarını kara kara düşündüklerini, araştırdıkları butik kreşlerin ücretinin yıllık 50 bin lira civarında olduğunu" söyledi.&nbsp;Gamze ise altı yaşındaki Demir'in üç yıldır kreşe gittiğini, yarım gün gittiği ilk zamanlarda dönemlik 12 bin lira ödediklerini ve geçen yıl 20 bin liraya&nbsp;ulaştığını aktardı. Bu yıl ilkokula başlayacak olan Demir, bir özel okula 25 bin liradan kaydoldu. Pazarlama uzmanı olarak çalışan Ali'nin dört buçuk yaşındaki ikizleriyse aylık 5 bin lira ödedikleri bir özel kreşe gidiyor. Ali ve eşi çocuk sahibi olmaya karar verdiklerinde maddi kaygılarının olmadığını, kazançlarının çocuk büyütmek için yeterli olduğunu düşündüklerini belirtiyor ve "Ancak son dönemlerde ülkedeki eğitim kalitesizliği özel okullara, sağlık sistemindeki güvensizlik özel hastanelere mecbur ediyor" diyor.Kreşlerle ilgili tek sorun ne yazık ki genelde 20 ila 50 bin lira arasında değişen ücretler değil. Türkiye'de 150'den fazla kadın çalışanı olan bazı şirketlerde kreş bulundurma zorunluluğu olsa da bir katılımcımızdan, bu uygulamanın pratikte herkese bu olanağı sağlamadığını öğrendik. Örneğin Büşra, izni bittiğinde Doruk'un 21 aylık olacağından ve çalıştığı kuruma ait kreşin "ancak sıra gelirse 36 aylık bebekleri kabul ettiğini" söyledi. Bu durumda bebeğini kendi imkânlarıyla kreşe göndermek zorunda kalacak olan Büşra, bakım evi sorunuyla karşılaşacak olmanın şimdiden kendisini strese soktuğunu dile getirdi.

"Hane ekonomisinde yeniden yapılanma"

Yazı dizimiz kapsamında ele aldığımız öğrenciler ve genç profesyoneller ile pek çok ortak davranışı olduğunu gözlemlediğimiz 28 ila 34 yaşları arasındaki katılımcılarımızı ayrıştıran bir nokta, büyük kısmının yakın zamanda evlenmiş olmasıydı. Çok değil dört ila beş yıl öncesinde, belirli bir süre çalıştıktan sonra evlenecekken ev sahibi olmak orta direk için olağan bir durumken günümüz Türkiye'sinde beyaz yakalı çalışanlar için gerçeğin öyle olmadığını gördük.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Konut fiyatlarındaki artış</h2>Aposto'ya konuşan Endeksa Genel Müdürü Görkem Öğüt'ün anlattıkları da bunu destekledi. Öğüt, konut fiyatlarında yaşanan günlük ve aylık bazdaki hızlı yükselişler nedeniyle belirli bir maaşla çalışarak hayatını kazanan genç profesyonellerin ev sahibi olma olasılığının düştüğünü ifade etti ve ev sahibi olma yaşının da giderek arttığına dikkat çekti. Öğüt'e göre, "Eskiden belli bir birikim ve aile desteğiyle ev sahibi olabilen insanlar artan fiyatlar nedeniyle ev sahibi olmakta oldukça zorlanıyor."Aposto'ya konuşan Emlakjet CEO'su Tolga İdikat’ın paylaştığı veriler de bunu somutlaştırıyordu. Buna göre, Ocak-Temmuz 2021 döneminde platformdaki satılık konut aramalarında 24 ila 35 yaş arasındaki kullanıcıların oranı %21 iken 2022'nin aynı döneminde bu oran %18'e düştü. Satılık konutlardaki fiyat artış oranlarına baktığımızda bu durumu doğruladığını gördük. Örneğin Endeksa, konut fiyatlarının son bir yılda %195 arttığını, en çok sayıda beyaz yakalının çalıştığı İstanbul’da bu artışın %244'ü bulduğunu ortaya koydu. Emlakjet'in verileriyse Türkiye genelinde geçtiğimiz yıla göre ortalama satılık konut fiyatlarının %207, İstanbul'da ise %247 arttığını gösterdi. Katılımcılarımızın bir bölümünün yaşadığı İzmir'de ise bu artış %196 oldu.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Ev sahibi olmak mümkün mü ki?"</h2>Bu verilerin beyaz yakalı çalışanlara yansımasının ise ev satın almanın "olağanüstü bir durum" olarak görülmesi olduğunu gördük. Örneğin İzmir'de yaşayan İrem, "En kötü evler dahi 1 milyon liradan başlarken ev sahibi olmak mümkün mü ki?" diyerek sitem ederken İstanbul'un Beşiktaş ilçesinde yaşayan Damla, "Tabii ki ev satın alamadık, mevcut ekonomik koşullarımızda yaşamak istediğimiz bir semtte ev almamız mümkün değil," dedi. Emlakjet CEO'su Tolga İdikat da yüksek fiyat artışlarının kiralık konutlara talebi artırdığını aktardı ve konut aramalarında kiralık aramaların oranının arttığını, %44 olduğunu belirterek "Yeni evlenen tüketicilerde de kiralık konut talebinin öne çıktığını" dile getirdi.İstanbul'da yaşayan ve mayıs ayında evlenen Emrah da evlenirken ev kiraladığını çünkü "ev satın almaya yetecek paraya sahip olmanın yakın zamanda mümkün olmadığını" belirtti. Haziran ayında evlenen Burak ise "Bugünün şartlarında ev alabilmek için üstlenmemiz gereken maddi yükümlülük çok yüksek, böyle bir ekonomide ev alma gibi bir şansımız maalesef yok," dedi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">"Kiralamayı tercih ediyorlar":&nbsp;Görkem Öğüt de önce pandeminin etkisiyle, daha sonra da 2021 son çeyrekte başlayıp 2022 ikinci çeyreğe kadar devam eden, konut fiyatlarındaki hızlı yükselişin her kesimi etkilediğini belirtti ve yeni evlenen, ilk evini alacak insanların ağırlıklı olarak ev kiralamayı tercih ettiğine dikkat çekti.</li></ul>Satılık ev fiyatlarına baktığımızda bu durumu görmemek hiç de zor değil zira Endeksa'nın paylaştığı verilere göre, temmuz ayı itibarıyla Türkiye genelinde ortalama konut fiyatı&nbsp;1,4 milyon TL olarak hesaplanırken İstanbul'da bu rakam yaklaşık 2,3 milyon TL'ye, İzmir'de 1,7 milyon TL'ye çıkıyor. Anketimizde genelde ortalama aylık gelirinin&nbsp;15 ila 25 bin TL arasında olduğunu belirten katılımcılarımızın böyle bir birikim yapması hâliye mümkün görünmüyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kredi ile ev sahibi olmak</h2>Öğüt, artan konut fiyatları, alım gücünün düşmesi ve ekonomik nedenlerden dolayı ev sahibi olma yaşının yükseldiğini ortaya koyarken tüm bunlar, pek çok ek masrafa rağmen kendi evi olsun isteyen bazı profesyonelleri farklı finansman arayışlarına itiyor ve bu noktada, banka kredileri öne çıkıyor. Öğüt kredi politikalarıyla konut satış oranları arasında güçlü ilişki olduğunu belirtiyor.Kredi taksidini karşılayabilecek olanlar, eğer 2020’deki veya Mayıs 2022’deki düşük faizli ev kredisi fırsatlarını yakalayabildiyse kendilerini şanslı sayıyor. Ancak şu anki koşullarda kredi taksidi ödemek beyaz yakalılar için pek kolay görünmüyor. Örneğin İzmir’de yaşayan Cansu ve eşi, ev fiyatlarının bir anda yükseldiği 2020'de düşük faizli ev kredisi fırsatı olduğunu ancak "zaten çok fazla borçla uğraştıkları, hem düğün hem ev düzme masrafları ile o sırada ev almalarının mümkün olmadığını"&nbsp;ifade ediyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">"Kira öder gibi kredi ödüyoruz":&nbsp;Görüşmelerimizde ev satın alan tek katılımcımıza rastladık, o da İzmir'de yaşamak isterken kiraların çok yüksek olması nedeniyle banka&nbsp;kredisi&nbsp;kullanarak İzmir'e yakın, daha küçük bir şehirde ev satın alan, 28 yaşındaki Buse'ydi. Buse ve eşi evlenecekleri kesinleştikten sonra pek çok semtte ev bakmaya başladı. Ancak Emlakjet'in Aposto için derlediği verilere göre 2022’de ev arayanların %55'i için iki ay ve üzeri süren bu süreç, hem uygun ev eşyası bakan hem yaşayacak yer arayan çifti epey yıprattı. "Şu anda kira öder gibi kredi ödüyoruz" diyen Buse ve eşi bu kararlarından memnun zira evlerinin değeri artarken kredi faizlerinin sabit kalmasıyla avantajlı konuma geçti.&nbsp;</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Öngörüler</h2>Geçtiğimiz günlerde yapılan, konut fiyatlarını düzenleme çalışmaları yapıldığına dair açıklamalar sonrasında ne gibi adımlar atılacağını henüz bilmiyoruz. Ancak uzmanlar, bundan bağımsız olarak fiyat artışlarının yavaşlayacağını&nbsp;öngörüyor. Örneğin Endeksa Genel Müdürü Görkem Öğüt, bu artış döneminin evrileceğini, yeni bir davranışla karşılaşacağımızı düşünüyor. "Konut kredilerindeki düzenlemeler, küresel tedarik zincirinin iyileşmesi, fiyat artışlarının satın alma gücü anlamında doğal sınırlarına ulaşması" gibi nedenlerle yılın ikinci yarısında fiyatların yeni bir dengeye oturacağını öngörüyor.Bununla birlikte, verileri değerlendiren Öğüt, geçen yılın son çeyreğinden başlayarak 2022'nin ikinci çeyreğine kadarki hızlı yükselişin 2022'nin ikinci yarısı itibarıyla devam ettiğini ancak yavaşladığını dile getiriyor. Yavaşlamanın eylül ayına kadar devam etmesini, son çeyrekteki piyasa hareketliliği nedeniyle ekim ayında mütevazı bir yükseliş meydana gelmesini, yıl sonuna kadar da Türkiye'de satılık konutlarda %20 gibi bir fiyat artışı olacağını öngördüklerini belirtiyor.

Beyaz yakalılar için ev satın almak hayal mi oluyor?

Geçtiğimiz günlerde Tüketici Birliği Federasyonu, kredi kartı harcamalarını incelediği araştırmasının sonuçlarını yayımladı. Buna göre, Türkiye'de tüketicilerin %33'ü hesap özetlerinin tamamını ödeyemiyor ve yaklaşık 20 milyon kişi borcunu erteliyordu. Anketimize katılan, fintech sektöründe çalışan 23 yaşındaki Ezgi de yakın zamana kadar bu tüketicilerdendi. Bu yıl mezun olan, üniversite hayatı boyunca aldığı burs ile geçimini sağlayan Ezgi, kredi kartı kullanımının giderek arttığını ve aylarca borcunu erteleyerek yaşadığını dile getirdi. Çünkü "bir zamanlar onu zengin eden o burs" gün geçtikçe yetmemeye başladı. Bir süre asgari tutarı ödeyen ve "Elime para geçtiğinde az az öder, kapatırım," diye düşünen Ezgi, borcunu bir kez kapattıktan sonra kredi kartını tekrar tekrar kullanmak zorunda kaldı. Bu stresle yaşamaya devam etmemek içinse ilk maaşıyla borcunu kapattı."Sürekli kredi kartı kullanıp borç kapatmaya çalıştığım ama lüks sayılabilecek hiçbir şey yapmadığım bir hayat yaşıyorum," diyen, e-ticaret sektöründe çalışan 24 yaşındaki Naz'ın pandemi döneminde 10 bin lira olan kredi kartı limiti, tıpkı Ezgi gibi giderek yetmemeye başladı. Ekstra masrafı olmadığı sürece şimdiye dek hiç 10 bin lira harcamadığını belirten katılımcımız şu anda limiti 15'er bin lira olan iki kredi kartı kullanıyor. Geçen ay yaptığı harcamalar ile hesap özetinin 20 bin lirayı bulduğunu aktaran Naz'ın aylık geliri 15 ila 20 bin lira arasında.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Tatilden vazgeçtim"</h2>TÜİK'in son verilerine göre, 2022'nin ilk çeyreğinde tatile çıkan 7 milyon 344 bin kişinin seyahat harcamaları, 2021'in aynı dönemindeki 6 milyon 955 bin kişiye göre&nbsp;%100,4 arttı. 2021'deki artış ise %49 oranındaydı. Kişi sayısındaki ılımlı artışa rağmen iki kat yükselen harcamalar, durumun vehametini gözler önüne seriyor. Tıpkı 2022'ye kadar kadar her yıl arkadaşlarıyla tatile çıkan 24 yaşındaki Ayşe'nin anlattıkları gibi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Otelde yapılan bir tatilden bahsetmiyorum. Otobüs veya arabayla gidip kamp yapmak, dört veya beş gün pansiyonda kalmak gibi, önceden de ekonomik sayılabilecek bir tatildi. Yemek masraflarıyla 4 ila 5 bin lira gibi bir paraya ihtiyacım olacaktı. Vazgeçtim."</blockquote>Petrol krizi, savaş, döviz kuru gibi etmenler sonucunda Haziran 2021 ve Haziran 2022 arasında %250'ye varan muazzam artışlar<a fr-original-style="" href="https://t24.com.tr/haber/son-1-yilda-akaryakita-ne-kadar-zam-geldi,1039491" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;gözlemlenen</a> akaryakıt fiyatlarının bunda etkisi büyük. TÜİK'in verileri de bunu doğruluyor ve seyahat harcamaları arasında %33'lük pay ile ilk sıraya yerleşen ulaşım maliyetlerinin, geçen yıla göre %125 yükseldiği öne çıkıyor. Bu, gündelik hayatımızda da elbette yer buluyor. Nisan ayında %40 üzerinde zam yapılan ulaşım ücretleri cep yakmaya devam<a fr-original-style="" href="https://www.aa.com.tr/tr/gundem/istanbulda-ulasim-ucretlerine-yuzde-40-zam-yapildi/2556431" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;ediyor</a>.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Yemek kartları yetersiz"</h2>Son bir yılda %100'ün üzerinde artan ve hayatlarımıza doğrudan etki eden tek gider kalemi seyahat ve ulaşım masrafları değil.<a fr-original-style="" href="https://teyit.org/dosya-gida-fiyatlari-dosyasi-ii-turkiyeye-has-sorunlar-neler" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;Teyit'in</a> araştırması, Haziran 2021 ve Haziran 2022 aralığında yumurta, süt ve kıyma fiyatlarının iki kattan fazla, tavuk ve domates fiyatlarının da yaklaşık iki kat arttığını ortaya koyuyor. "Markete her gidişinde alım gücünün daha da düştüğünü hisseden" 26 yaşınaki Deniz, spor yaptığı için protein ağırlıklıklı besleniyor ve artık alternatif protein kaynaklarına yöneliyor. Böyle bir ortamda, iş hayatının başlarındaki genç profesyonellerin şirketlerinin olanaklarından daha fazla yararlanmaya başladığını gözlemliyoruz. Örneğin bilişim sektöründe çalışan, 27 yaşındaki Çağrı atıştırmalık, meyve gibi ürünleri tüketmek için ofise daha sık gidiyor.Şirketlerin sağladığı yemek kartlarının ise eskiden "ek ödenek" olarak görülürken artık genellikle market alışverişi&nbsp;için kullanıldığını gördük. Örneğin Çağrı, "En uygun menüler bile 75-80 lirayı buluyor. Evde yapıp getirmek daha ekonomik," diyor. Ezgi, "Genelde yemek kartımla alışveriş yapıp evde yemek yapacağım. Uygun fiyatlı restoranlardan yesem de zamlı kart bile yetmiyor," diyor. Ayşe ise yemek kartındaki parayı 15 günde bitirmediyse kendini "başarılı" sayarken Deniz, eskiden ay sonunda %20'sini artırdığı bu kartın artık yetmediğini söylüyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Ne pahasına olursa olsun gideceğim"</h2>Universum'un HBR Türkiye'de yayımlanan araştırması, geçtiğimiz yıl genç profesyonellerin %77’sinin yurt dışı kariyer fırsatlarıya ilgilendiğini ortaya koyuyordu. Çoğumuzun çevresinde gözlemlediğini düşündüğüm "beyin göçü",&nbsp;anketimizde de kendini gösteriyor. Örneğin Naz işini çok sevmesine rağmen devamlı döviz kazanma isteğiyle, daha yüksek maaşlara çalışabileceği yeni şirketler arayışında olduğunu aktarıyor. Önceden sosyo-kültürel nedenlerle yurt dışına taşınmak istediğini belirten katılımcımız, şimdi tamamen ekonomik kaygılarla bunu yapmayı hedefliyor. "Ekonomik anlamda en güvenli sayılabilecek savunma sanayinde" çalışmasına rağmen istifa oranlarının arttığını ifade eden Deniz'in gözlemleriyse ekonomik ve sosyo-kültürel nedenleri bir potada harmanlıyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"İstifa oranları yükselmeye başladı ve çoğu yurt dışına gidiyor. Etrafımızda arkadaşımız kalmamaya başladı. Yaşayacakları zorlukları göze alıp eşitliğin ve alım gücünün daha yüksek olduğu ülkelere taşınıyorlar."</blockquote>Savunma sanayi, Universum'un araştırmasında genelde "en çok tercih edilen şirketler" listesinde ilk sıralara yerleşiyor. Uluslararası bir savunma sanayi şirketinden Aposto'ya konuşan yönetici bunun, maaşların ortalamanın üzerinde olmasından kaynaklandığını düşünüyor. "Artık yüksek maaş yeterli değil" diyen yöneticinin gözlemleriyse, bu gençlerin buldukları&nbsp;ilk fırsatta yurt dışına gideceği yönünde. Bunda, geçen haftaki yazımızda da değindiğimiz "liyakat" endişelerinin etkili olmasının yanı sıra iş-yaşam dengesindeki uyumsuzluğun da belirleyici olduğunu aktarıyor. Yönetici, "Bu göçler ancak çalışma düzeninde dönüşüm yapılmasıyla tersine çevrilebilir," diyor ve yurt dışındaki firmalara çalışarak döviz cinsinden maaş alan çalışanları elde tutmak için ücret zamlarının da önemine değiniyor.Katılımcılarımızın verdiği bilgilerden yola çıkarak e-ticaret, fintech, bilişim gibi pek çok şirkette genelde %10 ila %30; savunma sanayiinde ise %50 oranında ara zamlar yapıldığını ancak yeni ücretlerin de birkaç ay sonra enflasyon karşısında eridiğini&nbsp;ve bunun da pek çok kişinin yeni iş arayışına girmesine yol açtığını gözlemledik. Örneğin Naz, zamlara rağmen istifa oranlarının yükseldiğini, ayrılan çalışanların yerine işe alım yapılmadığını belirtiyor. Ayşe de iş arkadaşlarının, maaşlarından memnun olmadıkları için devamlı iş aradıklarını ve ayrılanların yerine yeni gelen çalışanların sayısının düşük olduğunu ifade ediyor.Enflasyonist ortamın "çok ciddi psikolojik yük" yarattığını aktaran katılımcımız, gözünü yurt dışına dikenlerden. "Daha iyi beslenme, daha fazla sosyal aktivite, yatırım yapabilme" gibi motivasyonlarla bu kararı aldığını açıklıyor ve "Ne pahasına olursa olsun yurt dışına yerleşmek istiyorum" diyor.

"Aylarca kredi kartı borcumu erteleyerek yaşadım"

Akkuyu Nükleer A.Ş., 26 Temmuz'da Mersin'de inşaatı devam eden ve en büyük hissedarı Rusya Devlet Atom Enerjisi Kurumu (Rosatom) olan Akkuyu Nükleer Güç Santrali&nbsp;(ANGS) projesinin ana yüklenicisi olan Titan-2 IC İçtaş ile sözleşmesini feshettiğini açıkladı. Titan-2 IC İçtaş'ın %50-50 hissedarlarının ise IC İbrahim Çeçen Yatırım Holding'in inşaat şirketi IC İçtaş İnşaat ve Rusya merkezli Titan-2 şirketi olduğu aktarıldı.Rosatom, Akkuyu Nükleer'in, Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına uygun olarak kurulduğu ve Türkiye'de tüzel kişiliği olduğu belirtilen Rusya merkezli Titan-2 şirketinin hissedarı olduğu bir şirket olan TSM Enerji'ye devredileceğini bildirdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Fesih işlemi hukuka aykırı"</h2>IC İçtaş ise bu durumun "hem Türkiye Cumhuriyeti hukukuna hem de uluslararası hukuka aykırı olduğunu"&nbsp;belirtti. Bunu bir "oldu bittiye getirme çabası" olarak değerlendiren şirket şu açıklamayı yaptı:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Tüm Mühendislik, Tedarik ve İnşaat işlerinin (EPC) tek bir Rus şirketine hileli, hukuk tanımaz bir şekilde verilmesi; projenin yönetimindeki Türk şirketlerinin varlığını bir oldu bittiye getirerek bitirmeye, projenin yönetim kadrolarında yer alan 3 bine yakın Türk personeli ve bu kadronun yönetiminde çalışan %93’ü Türk 25 bin kişilik çalışan kadromuzu tasfiye ederek Türk şirketlerini sadece standart inşaat işleri yapan alt taşeron seviyesine indirgemeye çalışmaktır."</blockquote>IC İçtaş, aynı zamanda Akkuyu Nükleer'in açıklamalarının gerçeğini yansıtmadığını, sahadaki işlerin durdurulduğunu ve çalışanların mağduriyetinin önlenmesi için ücretli izne gönderildiğini aktardı. Bloomberg'e konuşan şirket yetkilileri, sözleşmenin feshine yönelik hem Türkiye'de hem Londra'da yasal işlem başlatacaklarını duyurdu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan: Rosatom, 5 Ağustos'taki açıklamasında "IC İçtaş'ın projenin kalitesini ve teslim süresini etkileyen sözleşme ihlalleri yaptığını ve iş güvenliğine dair endişelerin olduğunu"&nbsp;belirtti. Ayrıca "projede çalışan tüm Türk taşeronların sözleşmelerinin yenilendiğine veya en yakın zamanda yenileneceğine" dikkat çekti. Türkiye vatandaşı olan çalışanların ücretlerine %35 zam yapıldığı haberi de bu açıklamaların ardından geldi.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Taahhütler neydi?</h2>Mayıs 2021'de CHP’den Ahmet Akın'ın "Projeden alınacak elektriğin 3 kat pahalıya geleceğine dair iddiasını" araştıran <a fr-original-style="" href="https://www.dogrula.org/dogrulamalar/akkuyu-nukleerin-elektrigi-3-kat-pahaliya-gelecek-iddiasi/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Doğrula.org</a>'da yer alan habere göre, 2010'da Resmî Gazete'de yayımlanan kararla Türkiye, nükleer santral çalışır ve elektrik üretir duruma geldikten sonra en az 15 yıl boyunca iki güç ünitesinden üretilen elektriğin %70'ini, diğer iki güç ünitesinden üretilen elektriğin %30'unu kilovatsaati 12,35 sentten alma taahhüdü vermişti. Üstelik bu meblağın 15,33 sente kadar arttırılabileceği yazıyordu.&nbsp;"Resmî Gazete'nin yayımladığı tarihe en yakın bulabildiğimiz tarih 2011 Aralık ayına baktığımızda elektriğin günlük fiyatının kilovatsaatte genelde 8 ila 11 sent arasında olduğunu gördük." ifadelerini kullanan Doğrula.org, araştırmasından yola çıkarak iddianın doğru olduğu sonucuna varmıştı. O dönemde, Türkiye'nin enerji ihtiyacının yaklaşık %10'unun bu projeyle karşılanmasının hedeflendiği aktarılmıştı.Proje sözleşmesinin yapıldığı 2010'da, Türkiye'de üretilen elektriğin kuruluşlara göre dağılımı ise şöyleydi:<img src="https://images.aposto.com/2022/7/2/1660075884007.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.14" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">EPDK'nin Türkiye Elektrik Enerjisi 10 Yıllık Üretim Kapasite Projeksiyonu raporu1 Temmuz 2022'den itibaren geçerli olacağı açıklanan son verilere göre ise "mesken olarak kullanılan; müstakil binalar, apartmanlar ve apartman içindeki bağımsız bölümler, konut kooperatifleri ve konut siteleri gibi alanları kapsayan 'tek terimli tek zamanlı alçak gerilim mesken tarifesi'" dikkate alındığında elektrik birim fiyatı, Türkiye'de ilk 240 kilovatsaat enerji için 1,45 lira. Şu an 17,91 Türk lirası seviyesinde seyreden dolar kuruna göre hesaplama yaptığımızda elektriğin kilovat saati 0,08 dolara denk geliyor. Bu durumda, şu anki elektrik tarifesinin Akkuyu NGS projesi sonucunda satın alınacağı taahhüt edilen elektrikten daha ucuz olduğunu söylemek yanlış olmayacak.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye'de elektriğin ne kadarı Rusya'dan sağlanıyor?</h2>Türkiye'de son yıllarda yüksek sıcaklıkların da etkisiyle hidroelektrik santrallerinin doluluk oranlarının düştüğü ve elektrik üretiminde doğal gaz çevrim santrallerinin öne çıktığı belirtilmişti. Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı'nın son verileri, 2021'de elektrik üretiminin %32,7'sinin doğal gazdan, %31,4'ünün kömürden, %16,8'inin hidrolik enerjiden, %9,4'ünün rüzgardan, %4'ünün güneşten, %3,2'sinin jeotermal enerjiden ve %2,4'ünün diğer kaynaklardan elde ettiğini ortaya koydu. BBC Türkçe'nin yıl sonunda yayımlanan haberiyse, devlete bağlı Elektrik Üretim Anonim Şirketi'nin (EÜAŞ) altı doğal gaz çevrim santralini bünyesinde bulundurduğunu ve İstanbul, Tekirdağ, Bursa ve Lüleburgaz'daki bu santrallerin ciddi bir bölümünde elektrik üretiminin Rusya'dan gelen doğal gazla sağlandığını aktardı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan:&nbsp;KPMG Türkiye ile Enerji IQ'nun hazırladığı "Enerji Sektörel Bakış 2022" raporu, elektrik üretiminde kullanılan doğal gazın payının geçtiğimiz iki yıla kıyasla artarak %33 olarak gerçekleştiğini ortaya koydu. Türkiye'deki doğal gaz talebinin %99'undan fazlasının ise ithalat ile karşılandığını ve doğal gaz ithalatında ilk sırayı Rusya'nın aldığını belirten rapora göre, Türkiye 2021'de ithal ettiği 58,70 milyar metreküp doğal gazın %44,87'sine karşılık gelen 26,34 milyar metreküp doğal gazı Rusya Federasyonu'ndan ithal <a fr-original-style="" href="https://home.kpmg/tr/tr/home/gorusler/2022/04/enerji-sektorel-bakis.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">etti.</a></li></ul>

Akkuyu'da neler oluyor?

21 yaşındaki Kaan, İstanbul'da vakıf üniversitesinde bilgisayar mühendisliği öğrencisi. Yaklaşık 1 yıldır da alıştığı hayat standardını sürdürmek için bir startup'ta teknoloji departmanında "çok yoğun bir şekilde" çalışıyor. Mevcut ekonomide en çok teknolojik ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanıyor. Bir yıl sonra para biriktirse dahi bu ihtiyaçlarına erişip erişemeyeceğini bilmiyor ve bu nedenle "devamlı bir stres hâline" sürüklendiğini aktarıyor. Kaan'ın tek amacı, yurt dışına gitmek.Anketimiz kapsamında görüşme yaptığımız öğrencilerin yanı sıra Universum'un En Çekici İşverenler Araştırması da Kaan'ın yalnız olmadığını gösteriyor. 2021'de HBR Türkiye'de yayımlanan son araştırmada Türkiye'deki öğrencilerin %81'i yurt dışı kariyer fırsatlarıyla ilgilendiğini aktarıyor. 2020'de %78 olan bu oranı Evrim Kuran,&nbsp;"Türkiye'de yetenek kazanımına yönelik iyimser bir tablo olmadığı" şeklinde yorumluyor. Bu tablo giderek karamsarlaşıyor gibi görünüyor; çünkü gençlerin Türkiye'de okumaya dair pişmanlıkları&nbsp;da ağır basıyor. "Öğrenim hayatınıza yeniden başlayacak olsaydınız, ne yapardınız?"&nbsp;diye sorulduğunda öğrencilerin %39'u yurt dışında okumayı tercih edeceğini belirtiyor. Üstelik Kaan gibi vakıf üniversitesinde okuyan öğrencilerde bu oran %50'ye kadar yükseliyor.&nbsp;Öte yandan, yazı dizimiz kapsamında yürüttüğümüz röportajlarda karşılaştığımız tek kaygı geleceğe yönelik değildi. Pek çok öğrenci gündelik hayatında ciddi değişiklikler yaparak ekonomiyle başa çıkmaya çalıştığından söz etti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dışarıya çıkmaktan çekinmek</h2>Gençlerle yaptığımız görüşmeler sonucunda, önemli sorunlarının arasında dışarıda yemek yiyememek, bir şeyler içememek, evdeyse yeterince sağlıklı yemekler tüketememek olduğunu gördük. Bunda uzmanların "sürdürülemez" olarak değerlendirdiği ekonomi politikasının ve tedarik zincirlerini sekteye uğratan işgalin büyük etkisi oldu. Bu, hayatlarımıza artan gıda fiyatları, markete her gidişimizde bir kez daha şaşırmak, hatta artık şaşırmayı bırakmak olarak yansıdı. Nitekim geçtiğimiz günlerde TÜİK'in açıkladığı İstanbul'daki enflasyon oranı temmuz ayında yıllık bazda %99,1 ile Şubat 1998'den bu yana en yüksek seviyedeydi. Gıda enflasyonu ise %95 arttı.Eskiden neredeyse her gün, en azından kahve içmek için dışarıya çıkan Miray, enflasyonun etkisiyle bunu epey azaltmış. 22 yaşındaki öğrenci, İstanbul'da vakıf üniversitesinde tam burslu okuyor. Dışarıya çıkmanın günde en az 100 ila 150 liraya ulaştığını; bunu yerine evde yemek yediğini ya da yemeğini yanında götürdüğünü belirten Miray'ın tasarruf yöntemi yemekle sınırlı değil. Öyle ki kahve ya da çayını da yanında götürüyor. Bu, sosyalleşmeye de etki ediyor. Uzmanlara göre gençlik döneminin keşifler yapma, kimlik geliştirme gibi olanaklarla şekillendiğini düşünürsek, Miray'ın ve arkadaşlarının dışarıya çıkmaktan çekinmesi, maddi yükü olacak buluşmaların her daim evde gerçekleşmesi olumsuz seyri güçlendiriyor. İstanbul'da devlet üniversitesinde ikinci sınıf öğrencisi olan Cenk ise son iki aydır biri ısmarlamadığı takdirde dışarıda yemek yediğini hatırlamazken evdeki "kemer sıkma politikasına" da dikkat çekiyor: "İki yıl önce evde daha çok kırmızı et varken şimdi beyaz et var, daha çok pirinç pilavı görüyorken şimdi daha çok bulgur pilavı görüyorum."<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Faturalara karşı hassasiyet</h2>Gençlerin faturalar konusunda da daha hassas davranmaya başladıklarını gözlemledik. Enerji tasarrufu açısından bakıldığında bu olumlu bir gelişme gibi değerlendirilebilse de anlattıkları içimizi pek de umutla doldurmadı. Örneğin Cenk, ailesiyle yaşadığı evlerine gelen faturalarda iki yıl öncesine göre bu denli bir değişim olacağını tahmin etmediğini dile getirirken şaşkınlığını şöyle anlatıyor: "Elektrik faturaları iki yıl öncesinin doğal gaz faturaları; doğal gaz faturaları kira; kiralar ise mortgage gibi hissettirmeye başladı." Anlattığına göre, evlerinde bazı "trajikomik" önlemler&nbsp;alıyorlar. Cenk, ilk defa fatura çok gelmesin diye karanlıkta oturduğunu anımsıyor ve telefon faturasını dizginlemek için evde internetin çekmediği odalarda elektronik cihaz kullanmıyor. Bu yaşadıklarını ise "zamanda geriye gitmeye"&nbsp;benzetiyor. Bu noktada, aklıma ekonomist Mahfi Eğilmez'in "Sevinmeyi unutalı çok olmuştu. Üzülmeyi de unutacağımız hiç aklıma gelmezdi"&nbsp;ifadelerini kullandığı paylaşımı geliyor ve içimdeki ümitsizlik hissini kamçılıyor. Zira 2022 yılında 21 yaşındaki bir gençten bu cümleleri duymak geleceğe dair kaygılarımı derinleştiriyor.İki arkadaşıyla yurtta yaşayan Miray, KYK kredisi ve ailesinin desteğiyle eğitim hayatını sürdürüyor ve sık sık ailesiyle Antalya'da kalıyor. Hane ekonomisinde gözlemlediği en büyük değişiklik, iki yıl önce de şimdi de ailesinde tek kişinin çalışmasına rağmen artık tek maaşın yetmemesiyle bu kişinin iki-üç işte birden çalışması. Bu durumun etkisiyle yaptığı ilk değişiklik ise elektrik tüketen cihazları daha az kullanmak. "Elektrikli aletlere karşı daha hassas olmaya başladım. Bir şeyi çok çalıştıramıyorum, klima ya da vantilatörü bir süre sonra kapatıyorum," diyen Miray'a hak vermemek elde değil, zira dört kişilik ailenin bir aydaki en optimal elektrik tüketiminin 240 kilovatsaat olarak hesaplandığını düşünürsek, bunun faturaya yansıması 350 lirayı buluyor. Üstelik 1 Haziran'da evlerde kullanılan elektrik tarifelerine %15 zam yapıldı ve bu, yılbaşından bu yana yapılan zammı %58'e yükseltti. Geçtiğimiz günlerde elektrik üretimi için kullanılan doğal gazın fiyatının %10 artırılmasının elektrik faturalarına yansıyıp yansımayacağını ise göreceğiz.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"Sadece ihtiyacım olanları alıyorum"</h2>Eminim çoğumuz daha önce hesaplamalar yapmadan, bir mağazanın önünden geçerken uğrayıp birkaç parça eşya almış; son dönemlerde ise bunun giderek zorlaştığını gözlemlemişizdir. Bu davranış verilerle de destekleniyor. Dünyada artan hammadde fiyatları, pek çok sektörün yanında tekstilde de fiyat artışlarını beraberinde getirdi. Nitekim Türkiye Giyim Sanayicileri Derneği (TGSD) Başkanı Ramazan Kaya, hazır giyimde fiyatların yaklaşık iki katına çıkarken satışlarda %10 ila %20 düşüş meydana geldiğini aktardı. Sözcü'den Gamze Bal ise Türkiye Ayakkabı Sanayicileri Derneği (TASD) Başkanı Berke İçten’in içgörülerine yer vererek, ayakkabıdaki fiyat artışlarının %25 ila 30 seviyelerinde olduğunu belirtirken alım gücündeki düşüşün etkisiyle ekonomik ürünlere talebin arttığını aktardı. Aynı zamanda, sonbaharda yapılacağı belirtilen en az %30 oranındaki zam ile yıllık zammın %70'i geçeceğine dikkat çekti. Hâliyle, yakın zamanda fiyatların düşmesi beklenmiyor. Aksine, Birleşmiş Markalar Derneği (BMD) Başkanı Sinan Öncel artışların %80'i bulduğunu, kış mevsiminde yapılması planlanan zamların ise bu oranı %130'a çıkarabileceğini aktarıyor. Kaya ise geleceğe yönelik tahminlerini aktarırken 2022'nin kalanında da satışların düşmesini öngördüklerini, zira tüketicinin enflasyon nedeniyle daha ekonomik hareket edeceğini dile getiriryor.Böyle bir ortamda gençlerin beğendikleri eşya bir yana, ihtiyaçlarını almaları bile pek mümkün olmuyor. Miray, pek çok ürünün yanı sıra en çok da ayakkabı ve bot almakta zorlandığını ve daha ekonomik alternatiflere yöneldiğini dile getiriyor: "Önceden alırken bir yıl giysem yeterdi ama şimdi en az iki yıl gözüyle bakıyor, elimden geldiğince iyi bakıyorum. Sadece ihtiyacım olanları; ya indirimden ya da ucuz pasajlardan alıyorum." İstanbul'da bir vakıf üniversitesinde eğitim hayatına devam eden Demet ise eskiden orta segment mağazalardan dilediği kıyafeti satın alabilirken şimdi bütçe planlaması yapmadan herhangi bir şey alamadığını vurguluyor. Bu nedenle mevsimlik alışveriş yapmadan önce ciddi bir pazar araştırması yapıyor ve en uygun fiyata bulabileceği en kaliteli ürünü alıyor. Örneğin kış için montlarını önceki sezon ürünlerinden, genellikle de yazın satın alıyor. Bunun için de tabii belirli bir bütçe ayırdığı için o ay başka hiçbir şey alamıyor.Anketimizden çıkan sonuçlar ve öğrencilerle gerçekleştirdiğimiz röportajlar, ne yazık ki Acar Baltaş'ın da dediği gibi, bir "umutsuzluk ve çaresizlik pandemisine"&nbsp;sürüklenişi resmediyor. Henüz iş hayatına atılmamış ancak ciddi potansiyel vadeden bu gençler, yüksek enflasyon ortamı, her geçen gün yükselen döviz kuru, ardı ardına yapılan zam açıklamalarının içinde kendilerine bir yer edinmeye, geleceklerini güvence altına almaya çalışıyor.

“Fatura çok gelmesin diye karanlıkta oturdum.”

Öğrenciler ekonomiyle nasıl başa çıkıyor?

TÜİK’e göre enflasyon nisan ayında yıllık %69,9, mayısta %73,5 ve haziranda da artış eğilimini sürdürerek %78,6’ya yükselmiş ve 1998’den beri en yüksek düzeye ulaşmıştı. Dün TCMB Başkanı Şahap Kavcıoğlu, yılın üçüncü enflasyon raporunu açıkladı. Buna göre, yıl sonu enflasyon tahmini %42,8 iken %60,4 olarak güncellendi. Kredi derecelendirme kuruluşu Fitch’in Ülke Notları Direktörü Paul Gamble, geçtiğimiz haftalarda Dünya gazetesinden Elif Karaca’ya ekonomik ortamın arkasındaki temel nedenin sürdürülen politika bileşiminin olumsuz etkileri olduğunu; enflasyonun ancak faiz artırımı ve Ortodoks para politikalarının izlenmesiyle düşürülebileceğini <a fr-original-style="" href="https://www.dunya.com/ekonomi/fitchgamble-enflasyon-ancak-faiz-artirimi-ve-ortodoks-politikalarla-duser-haberi-663899" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söyledi</a>.Böyle bir ortamda giderek yükselen enflasyon, temel ihtiyaçlarımızı dahi karşılamayı zorlaştırırken gündelik hayatımızı, iş yaşamımızı ve belki de en insani yönlerimizi de etkiliyor. İş güvensizliği hissi artıyor; pek çoğumuz hayatta haz aldığımız, huzur bulduğumuz, gündelik yaşamımızda maddi ve manevi doyum sağlamamıza yardımcı aktivitelerden geçim kaygısıyla uzaklaşmaya başlıyoruz. Öyle ki, Gallup’ın 146 ülkeyi kapsayan ve kişi başı gelir, sosyal destekler, özgürlük ve yolsuzluk gibi kriterleri değerlendirdiği ve Mart 2022’de yayımladığı <a fr-original-style="" href="https://happiness-report.s3.amazonaws.com/2022/WHR+22.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">World Happiness Report</a> (Dünya Mutluluk Endeksi) çalışmasına göre Türkiye, “huzur” konusunda sondan beşinci sırada yer alıyor. Türkiye’nin gerisinde yer alan ülkelerse Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Gürcistan, Mali ve Lübnan… Türkiye, “mutluluk” konusunda da hâliyle pek iyimser bir tablo çizmiyor: Afganistan’ın 146. sıraya yerleşerek sonuncu olduğu listede Türkiye 112. sırada yer alıyor.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">“Çaresizlik ve umutsuzluk pandemisi”</h3>Bu sonuçların elbette tek bir nedeni yok. Ancak uzmanlar, ekonomik koşulların iyi olma hâlimizi önemli ölçüde etkilediğine inanıyor. Boğaziçi Üniversitesi psikoloji bölümünden doktor öğretim üyesi Nur Soylu Yalçınkaya, bizden uzakta gibi görünen, makro seviyedeki ekonomi gibi faktörlerin en temelde kurumlar ve sistemler aracılığıyla günlük yaşantımızın işleyişini belirlediğini ve bu nedenle de düşüncelerimizi, duygu durumumumuzu, motivasyonumuzu, karar alma süreçlerimizi ve davranışlarımızı etkilediğini söylüyor. Koç Üniversitesi psikoloji bölümünden doçent doktor Gizem Erdem de makro ekonomik koşulların yarattığı belirsizlik, iş güvencesizliği, yükselen işsizlik, artan borçlar ve düşen alım gücü gibi sonuçların stres ve kaygı seviyemizi artırdığını dile getiriyor.Profesör Acar Baltaş, hayat standardını korumanın giderek zorlaştığı bu dönemi bir “çaresizlik ve umutsuzluk pandemisi”&nbsp;olarak tanımlıyor. Baltaş’a göre umut, gelecekle ilgili olumlu beklentiler içinde olmak demek ve anlamlı bir umut hissi için bireylerin hedefinin, planının olmasının yanı sıra bunların eylem de içermesi gerek. Ancak Yalçınkaya, ekonomik sıkıntıların hayatımıza genellikle “hedeflerimiz ve isteklerimizin önünde beliren engeller ve kısıtlamalar” olarak yansıdığını; bunun da öfke hissini beraberinde getirebileceğini söylüyor. Erdem’e göreyse ekonomik krizlerin psikolojik etkileri bağlamında, toplumda artan sosyal adaletsizlik ve gelir dağılımındaki eşitsizlikle birlikte huzursuzluk, güvensizlik ve yalnızlık da artıyor.Peki haberlerde ne yazık ki sıkça gördüğümüz kavgaların; anlaşmazlıkların çatışmaya hatta cinayete kadar gidebildiği durumların içinde bulunduğumuz ekonomik ortam ile nasıl bir ilgisi var?<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Toplumsal etki: Artan şiddet ve suç oranları</h3>Erdem, bu hislerin insanlarda içeriye veya dışarıya dönük olarak farklı şekillerde hayat bulduğunu aktarıyor: “Ekonomik krizlerin psikolojik etkileri iki ayrı düzeyde yaşanabiliyor: Bir tarafta bu sorunları içselleştirerek kendine yönelen ve yıkıcı davranışlar gösterenler, diğer tarafta ise bu yıkıcı davranışları dışarıya yansıtanlar yer alıyor.” Türkiye’deki suç oranlarına ve türlerine baktığımızda, ekonomik etkiyi sezmek mümkün. Nitekim Adalet Bakanlığı’nın, 2021’de açılan davalardaki suçları temel alarak hazırladığı Türkiye'nin "Suç Atlası" çalışmasına göre, İstanbul ve Ankara'nın da dahil olduğu 19 şehirde en çok meydana gelen suçlar hırsızlık, yağma ve mala zarar vermeyi de içeren "mal varlığına karşı işlenen suçlar”dı.&nbsp;TÜİK’e göreyse Türkiye'de 100 bin kişi başına düşen ceza infaz kurumundaki kişi sayısı 2011’de 172 iken 2019’da 351 ve 2020’de ise 319 oldu. (Bu noktada pandemi dönemindeki uygulamaların etkisi olduğu çıkarımı yapılabilir.) 1 Ocak ile 31 Aralık 2020 aralığında ceza infaz kurumuna giren suçluların %15,7'si yaralama, %15,2'si hırsızlık ve %5,9'u trafik suçları işlemişti. Hükümlülerin %96'sını erkekler, %4’ünü ise kadınlar oluşturuyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kadına şiddet:&nbsp;Bu noktada Erdem, “araştırmaların zorlu ekonomik koşulların, özellikle erkeklerin iş güvencesinin azalmasına, alım gücünün düşmesine ve kendini tehdit altında hissetmesine neden olduğunu; bunun da iktidarı yeniden kurma isteğiyle ne yazık ki kadına yönelik şiddet olaylarını artırdığını gösterdiğini” söylüyor. Yalçınkaya’ya göreyse para kazanma ve aileyi geçindirme sorumluluğu birçok toplumda erkeklik kavramıyla ilişkilendirildiği için işsizlik veya yeterli kazanç sağlayamamanın, bu rolün gereklerini yerine getirememe hissi yaratabileceğini belirtiyor ve ekliyor: “Erkeklik tehditi olarak adlandırılan bu hissin rahatsız edici olarak deneyimlendiği ve bireylerin fiziksel güç gösterme eğilimini artırabildiği gösterilmiştir.”</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Genç çalışanlara etkisi: Sekteye uğrayan kimlik gelişimi</h3>University of Queensland’den Dr Santomauro, 204 ülkede gerçekleştirdikleri araştırmada da, pandeminin etkilerinin derinden hissedildiği 2020’de majör depresif bozukluğun %28, anksiyete bozukluklarının %26 arttığını; kadınların erkeklere kıyasla, gençlerinse daha büyük yaş gruplarına kıyasla olumsuz koşullardan daha fazla etkilendiğini saptadıklarını <a fr-original-style="" href="https://www.uq.edu.au/news/article/2021/10/pandemic-linked-rising-rates-of-depressive-and-anxiety-disorders" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aktarıyor</a>. Erdem ise, ekonominin etkilerini içeriye dönük yaşayanları düşününce, gelişmekte olan ülkelerde umutsuzluk, gelecek kaygısı ve depresyonun başı çektiğini ifade ediyor. Bunun bir nedeni de, doğası gereği geleceklerine dair deneyler yapma, kararlar alma, kendilerini keşfetme dönemi olan gençliğin, şu anda ekonomik koşulların yarattığı kaygılarla kimlik gelişimlerinden ziyade “hayatta kalma” çabalarıyla şekillenmesi. &nbsp;Erdem, bu dönemde fırsatlara, deneyimlere ve keşfetmeye ihtiyaç duyan gençlerin, olanaklarının kısıtlanmasıyla belli bir kimliğe karar vermelerine değil o kimliğe sürüklenmelerine yol açtığını ifade ediyor. Stres ve kaygının biriktiğini ve psikolojik çalışmalarda etkisinin iki ila üç yıl arasında görüldüğünü vurgulayan Erdem, tam da bu nedenle çok da karamsar olmamak gerektiğini ifade ediyor. Zira bu, ekonomik durgunluğun yarattığı halk sağlığı krizini önlemek üzere programlar ve politikalar geliştirmek için de vaktimizin olduğu anlamına geliyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Akış hali</h3>Ekonomik koşullara rağmen gelişimimizi, iyi olma halimizi sürdürmek ve hayattan keyif almaya devam etmek için elbette bireysel ölçekte de yapabileceklerimiz var. Steven Kotler’ın sporcuların olağanüstü performans gösterdiğini fark ederek başlattığı çalışma sonucunda geliştirdiği “akış” (flow) kavramını, iş dünyasında da sıkça duyuyoruz. Buna göre, akışta olmak; kendimizi en iyi hissettiğimiz, zamanın nasıl geçtiğiniz fark etmediğimiz, en iyi performansımızı gösterdiğimiz tam konsantrasyon ve optimal bilinç halinde olmak. Baltaş da, zorlukları tolere etmeyi kolaylaştıran, keyif aldığımız ve akışta olduğumuz alanların en güçlü yönlerimiz olduğunu ve bu bağlamda birikimler elde ederek bu dönemi daha iyi atlatabileceğimizi, geleceğe de hazırlanabileceğimizi vurguluyor.&nbsp;Erdem, akış haline girebilmek için yaptığınız işin anlamı olması gerektiğine; bunun topluma veya kendinize faydası olan bir aktivite olabileceğine inanıyor. Baltaş da sokak hayvanlarını, ormanları korumak; mültecilere yardım etmek gibi amaçlarla bir araya gelen, en önemlisi de dünya görüşünüzü yansıtan STK’lerde görev almanın bu süreçte yardımcı olacağını aktarıyor. Olumlu ve gerçekçi bakış açısıyla sahip olduklarımızın farkına varıp minnet duygusunu derinden hissetmek, enerjimizi çözüme ve harekete odaklamak, kendimizden büyük bir amaca hizmet etmek bunlardan bazıları. Erdem ise bunların hem akış ile hem de kendini gerçekleştirmekle ilgili olduğuna inanıyor: "Araştırmalara göre anlamlı, yaratıcılıklarını kullanabilecekleri, kendilerini ifade edebilecekleri, becerilerini geliştirecek aktivitelerde bulunmaları gençlere iyi geliyor."

Yükselen enflasyon ortamının insan psikolojisi üzerindeki etkilerini uzmanlara sorduk.

Makro ekonomik koşullar hayatımızı nasıl etkiliyor?

Startups.watch, geçtiğimiz hafta 2022’nin ikinci çeyreği ve ilk yarısında Türkiye’deki startup ekosisteminde yaşanan gelişmeleri derlediği raporunu yayımladı. Rapora göre, Türkiye yılın ilk yarısında aldığı yatırımlarla Avrupa’da Hollanda, Estonya, Avusturya’nın üzerinde Süper Lig’de yer aldı. Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA) bölgesinde ise Birleşik Arap Emirlikleri’nin üzerinde Süper Lig'de yer aldı. Şehir bazlı bakıldığındaysa İstanbul ilk yarı yılda Avrupa’da Londra, Paris, Berlin’in ardından en çok yatırım yapılan dördüncü şehir olurken ikinci çeyrekte 31. sırada yer aldı. Ancak bu dönemin, 2021’in ilk yarısından bu yana en az yatırım yapılan dönem olarak da öne çıktığı belirtilidi: İkinci çeyrekte, 79 yatırım turunda toplam 114 milyon dolar yatırım yapıldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">1,393 milyar dolar yatırım</h2>Bununla birlikte, 2022’nin ilk yarısında 140 yatırım turunda 1 milyar 393 milyon dolar yatırım toplandı. Ancak yatırımların %90’ına karşılık gelen 1 milyar 252 milyon dolar, toplamda altı startup’a yatırıldı. Bu girişimiler arasında 255 milyon dolar yatırım alan Getir, 255 milyon dolar yatırım alan Dream Games, 121 milyon dolar yatırım alan Insider, 50 milyon dolar yatırım alan Spyke, aldığı yatırım miktarı belirtilmeyen Param Group ve 23 milyar dolar yatırım alan Rubibrands bulunuyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir adım geriden:&nbsp;Mart ayında Getir, çıktığı turda aldığı 768 milyon dolar yatırımla 11,8 milyar dolar değerlemeye ulaşarak “decacorn” unvanını elde etmişti.&nbsp;</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">En yüksek kadın girişimci oranı</h2>Kadın girişimcilerin kurduğu startup’lar, tüm yatırımlar içinde 208 milyon dolar yatırım aldı. 2022’nin ilk yarısında yatırım yapılan 140 girişimin 36’sının kurucusu kadındı. Bu, yatırım yapılan toplam girişimler arasında kadın kurucuya sahip olanların oranını %26’ya çıkararak son 5 yıldaki en yüksek oran oldu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Oyun sektöründe rekor</h2>Türkiye’de, önceki yıllara göre kurulan oyun girişimi sayısı düşse de yatırım anlamında başarılı bir dönemin geride bırakıldığına dikkat çekildi. Yılın ilk yarısında yılda 13 oyun girişimi toplamda 333 milyon dolar yatırım aldı. Bu, 2021’in tamamında yapılan yatırım miktarını da geride bırakarak rekor olarak yorumlandı. Öyle ki Türkiye oyun yatırımları anlamında ise Avrupa’da 1. sırada yer aldı ve Londra, Oslo, Helsinki ve Stockholm’ün üzerinde yer aldı.<img src="https://images.aposto.com/2022/6/0/1658680750344.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.72" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">startups.watch<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yatırımcılar</h2>2022’nin ilk yarısında yabancı yatırımcılar, her dört yatırımdan birinde yer aldı. En çok yatırım yaptıkları alanlar ise oyun ve fintech olarak sıralanırken yapay zeka (AI), SaaS (hizmet olarak yazılım), NFT ve metaverse alanlarında da yatırımları oldu. 140 yatırımın 51’indeyse kurumlar ve kurumlara bağlı kurumsal girişim sermayesi fonları (GSYF) yer alırken kurumlardaki fon kurma iştahının her geçen yıl arttığı belirtildi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan: Türkiye’de son beş yılda 1,3 milyar dolar değerinde 86 fon kurulurken pandeminin başından bu yana toplam 866 milyon dolar ile 65 fon kuruldu. Ancak son 1,5 yılda girişimlere yatırım yapmaya başlayan fonların %75’inin GSYF/GSYO formatında olduğu belirtildi. Bu fonların büyüklüğünün 20 milyon dolardan az olması ve büyüklüğü 100 milyon doların üzerinde olan yalnızca 2 fon olması, geç aşama yatırımlar için olumsuz bir veri olarak yorumlandı. Startups.watch’un kurucusu Serkan Ünsal, yatırımcı sayısının yüksek görünmesine rağmen girişimlerin yeterince yatırım bulamamasını, bu veriyle açıkladı.</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2022/6/1/1658736461641.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.48" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">

Startups.watch'un Türkiye'deki startup ekosistemine dair açıkladığı güncel veriler... 

"Yatırımcı çok, yatırım yok"

Geçtiğimiz ayın ortalarında, “Temmuz ayında Pareto’da her cuma günü hangi konuyu ele alsak?” diye ekipçe fikir alışverişi yaparken en çok dikkat ettiğimiz unsur, güncel bir konu seçmekti. Bu doğrultuda küresel ekonomideki durumları farklı açılardan ele almaya karar verdik. Sanıyorum o kadar güncel bir konu seçmişiz ki, yazıyı yayımlayacağımız güne kadar pek çok gelişme yaşandı; yapılan açıklamalar geçerliliğini kaybetti, anlaşmalar yerini yenilerine bıraktı, hazırladığımız taslaklar birbiri ardına değişti… &nbsp;Bu satırları yazarken bir yandan da bugün İstanbul’da imzalanması beklenen Tahıl Sevkiyatı anlaşmasını düşünüyor, Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle şiddetlenen gıda krizine nasıl katkı sağlayacağını görmeyi merakla bekliyorum.&nbsp;Ama ondan önce, işgalin Avrupa ekonomisine etki ettiği üç temel alanı inceleyelim.<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tarım</h3>Ocak 2022’de Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) yayımladığı ve gıda fiyatlarındaki değişimi ortaya koyan&nbsp;Gıda Fiyatları Endeksi’ne göre küresel gıda fiyatları 2021’de 2020’ye kıyasla hâli hazırda %28 artmıştı. Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından mahsullerin hasat edilememesi ve ortaya çıkan ihracat kısıtları ve maliyetlerdeki yükseliş ile güvenli gıdaya erişimde kayda değer aksaklıklar meydana geldi. Küresel gıda fiyatları, Mart 2022’de aylık bazda %12,4; yıllık bazda ise %33 yükseldi.International Food Policy Research Institute’tan Joseph Glauber’in aktardığına göre ayda 6 milyon tonun üzerinde tahıl ihraç eden Ukrayna, işgalin başlamasından bu yana aylık sadece 1,5-2 milyon ton tahıl ihraç edebildi. Dünyada 400 milyon kişinin tahıl talebinin karşılandığı ülkede, kalan buğday miktarıysa 20 ve 25 milyon ton olarak hesaplandı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; box-sizing: border-box;">Ukrayna, dünyadaki tahıl ihracatının yaklaşık %10’unu karşılıyordu ve üretilen buğday ve tahılların %90’ı deniz yolları üzerinden diğer ülkelere temin ediliyordu. FAO, Ukrayna'nın tarım arazilerinin %20 ila %30'unun bu yıl savaş nedeniyle ekilmeyeceğini veya hasat edilmeyeceğini belirtti.&nbsp;</li></ul>Bu durumdan en çok etkilenen ülkeler; insanların aldığı kalorinin %35’inin tahıllardan geldiği, gıdayı büyük ölçüde ithal eden, fiyat artışlarına ve gıda kıtlıklarına karşı savunmasız Afrika ve Orta Doğu ülkeleri olurken genel olarak gıda fiyatlarındaki artış dünya genelinde bu senenin en önemli gündem maddelerinden biri oldu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Örneğin İtalya’da bir ailenin bu yıl ortalama gıda masrafları önceki yıla göre 681 avro daha fazlaydı.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Zor durumdaki ülkelere yapılan yardım miktarları da arttı: AB, savunmasız ülkelere yardım amaçlı 600 milyon avro sağlayacağını belirtti. Lombardiya Gıda Bankası başkanı Dario Boggio Marzet’in AP’ye aktardığına göre, kurumun desteklediği ailelerin sayısı da devamlı artıyordu ve aylık maliyetleri, geçen yıla göre bu yıl 5 bin avro yükseldi.</li></ul>Gıda krizinin Avrupa’yı endişelendiren bir etkisiyse düzensiz göçü teşvik edebilecek olmasıydı. Bloomberg'e konuşan Avrupa Komisyonu başkan yardımcısı &nbsp;Margaritis Schinas, açlığın yol açtığı göçün "yönetilebilir olmayacağını, hatta oldukça dağınık olacağını” söylemişti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">BM ve hükûmetlerden yetkililerin gıda krizine çözüm bulma çalışmaları kapsamında sık sık konuştuğumuz tahıl koridoru, bugün BM Genel Sekreteri Guterres’in İstanbul’a gelmesi ve Tahıl Sevkiyatı anlaşmasının imzalanmasıyla açılacak gibi görünüyor. Bu da gıda krizine çözüm olma umutlarını yeşertiyor.</li></ul><h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Enerji</h3>İşgal, geçen yıl kullandığı enerjinin %40’ını Rusya’dan tedarik eden Avrupa ekonomisini önemli ölçüde etkiledi. Başta Macaristan, Avusturya, Almanya ve İtalya olmak üzere enerjide, özellikle doğal gazda Rusya’ya bağımlı olan Avrupa ülkeleri; Rusya’ya yönelik yaptırımların ardından haziran ayında Rusya’dan temin ettikleri doğal gazda %60 kesintiyle karşı karşıya kaldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğal gazda %70’lik kesintiyle başa çıkabilecekleri ancak tamamen kesinti karşısında ülkelerin yıllık tüketiminin %15 ila 40’ına kadar arz kıtlığı yaşanabileceği belirtildi.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya'nın Avrupa'ya arzı durdurmaya yönelik herhangi bir eyleminin ise, önümüzdeki yıl Çekya, Macaristan, Slovakya ve İtalya ekonomilerinin %5'ten fazla daralmasına yol açabileceği aktarıldı.&nbsp;</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2022/6/5/1658460969517.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.10" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"> IMF BlogKuzey Akım 1&nbsp;hattının 10 gün önce bakıma alınması sonrasında gaz akışının yeniden sağlanıp sağlanmayacağına dair endişeleri, AB üye ülkelerinde gaz tüketimini %15 azaltmaya dair tedbir teklifi takip etmişti. Gaz tedarikinin %40 kapasite ile de olsa dün yeniden başlaması, konu ile ilgili endişe ve tartışmaları yumuşatacakmış gibi gözükmüyor. Avrupa ülkeleri, Rusya’yı enerji meselesini bir tehdit aracı olarak kullanmakla eleştiriyor. Enerjideki bağımlılıklarını azaltmak için<a fr-original-style="" href="https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_22_3131" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;REPowerEU</a> gibi projelerle önlemler almayı ve enerji tedarikçilerini çeşitlendirmeyi sürdürüyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Örneğin 2022'nin ilk yarısında, Rusya dışından LNG ithalatı geçen yılın aynı dönemine göre 21 milyar metreküp arttı.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Avrupa Birliği, geçtiğimiz günlerde, &nbsp;Azerbaycan'dan doğalgaz ithalatını ikiye katlamak için anlaşmaya vardığını açıkladı. Özellikle Hollanda gibi ülkelerden doğal gaz temini ve küresel piyasalardan LNG alımı gibi alternatifler değerlendirildi.</li></ul>IMF’ye göre, yılın ilk çeyreğinde Avrupa’nın toplam gaz tüketimi önceki yıla göre %9 düşerken özellikle Almanya’da tüketimi azaltmaya yönelik önlemler alındı. Ekonomi Bakanlığı geçtiğimiz günlerde Almanya’nın gaz tedarikinde Rusya’nın payının haziran sonunda %55'ten %26'ya düştüğünü <a fr-original-style="" href="https://www.marketwatch.com/story/germany-s-reliance-on-russian-gas-eased-in-past-months-271658327180" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bildirdi</a>. Rusya’dan kömür alımının 1 Ağustos 2022’den, petrol alımının da 31 Aralık 2022’den itibaren durdurulacağı açıklandı. Kışa hazırlanırken depolarını dolu tutmak isteyen ülke, &nbsp;Ağustos 2022 - Mart 2023 döneminde doğal gaz tüketimini %15 daha azaltmayı hedefliyor.Ayrıca Avrupa ülkeleri,iklim kriziyle mücadele kapsamında aşamalı olarak kömürden çıkma sözüne rağmen, eski kömür santrallerini yeniden kullanmayı değerlendiriyor. Bu “kısa vadeli” alternatifin enerji dönüşümü planlarını sekteye uğratmayacağı aktarılsa da olası adımlar çevre aktivistleri tarafından eleştiriliyor. Bu gelişmeleri, yenilenebilir enerjiye geçişin hızlandırılması için bir fırsat olarak görenlerin de olduğunu belirtmek gerek.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Almanya geçtiğimiz haftalarda yenilenebilir enerji üretimini artırmayı amaçlayan reform paketini onaylamıştı.</li><li dir="ltr" fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; box-sizing: border-box;">Fransa’nın yakıt ve gaz tedarikini güvence altına almak için geçtiğimiz günlerde Birleşik Arap Emirlikleri ile imzaladığı stratejik enerji işbirliği anlaşmasının, ülkelerin hidrojen, yenilenebilir ve nükleer enerjiye yatırım yapmasına olanak sağlayacağı belirtildi. Ayrıca ülkenin nükleer enerji şirketi EDF, yükselen fiyatlar ve üretim aksaklıkları nedeniyle 26 milyar dolar kayıpla karşı karşıya kalabileceğini açıklarken hükûmet, şirkette sahip olmadığı %16 hissesini satın almak üzere 9,7 milyar avroluk teklif yaparak şirketi tamamen kamulaştırılacağı bildirildi.</li></ul><h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Resesyon endişeleri, büyüme beklentileri</h3>Rusya doğal gaz akışını tamamıyla keserse, olası etkilerin çoğunun –üretimde aksaklıklar ve ekonomik güvenin zarar görmesi nedeniyle– gelecek yıl gözlemleneceği belirtiliyor. Örneğin IMF, Rusya'nın Almanya’ya doğal gaz arzını durdurması hâlinde Almanya'nın ekonomik üretiminin %4,8'ini kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğuna dair uyarıyor. Ülkede enflasyonun 2022 ve 2023'te ortalama %2 artabileceği ifade ediliyor.Öte yandan Avrupa Merkez Bankası (AMB) dünkü para politikası toplantısında, 11 yılın ardından ilk defa 50 baz puan faiz artırımına gitti. AMB Başkanı Christine Lagarde, yukarıda bahsi geçen nedenlerle enflasyonun bir süre daha istenmeyecek düzeyde kalacağını öngördüklerini dile getirdi. Avrupa Komisyonu’nun geçtiğimiz hafta açıkladığı<a fr-original-style="" href="https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_4511" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;veriler</a>, AB ekonomisinin 2022'de %2,7 ve 2023'te %1,5 büyüyeceğini öngörüyor. Avro bölgesinde büyümenin 2022'de %2,6; 2023'te ise %1,4'e düşmesi bekleniyor. Yıllık ortalama enflasyonun ise 2022'de avro bölgesinde %7,6 ve AB'de %8,3 ile tarihi zirvelerde seyredeceği; 2023'te %4 ila %4.6'ya düşeceği tahmin ediliyor.

Yükselen gıda, enerji ve emtia fiyatları; düşen arzlar, büyüme beklentileri... Avrupa'nın, Rusya tarafından Ukrayna'ya açılan savaşla imtihanında ekonomiyi etkisi altına alan üç temel alanı ele aldık.

Rusya'nın Ukrayna'yı işgali Avrupa ekonomisini nasıl etkiliyor?

Citigroup'tan Ron Josey, geçtiğimiz günlerde katıldığı programda "enflasyonun şu anki gidişatını sürdürmesi halinde indirimlere talebin de artacağını" söyledi. Amazon'un perşembe günü açıkladığı, 12-13 Temmuz’da gerçekleşen Prime Day etkinliği verileri de bu fikri destekliyor. Nitekim şirket, Prime Day boyunca satılan 300 milyon ürün ile Amazon'un tarihindeki en büyük alışveriş festivalini geride bıraktığını" duyurdu. Ancak verilerin detayına indiğimizde, bizi bundan daha karmaşık bir manzaranın beklediğini söylemek yanlış olmaz.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Değişen öncelikler</h3>Bu yıl Prime Day’de en çok dikkat çeken sonuçlardan biri, geçtiğimiz yıl "en çok satılan ürün kategorisi" sıralamasında dördüncü sırada yer alan ev ihtiyaçlarının ilk sıraya yükselmesi. Numerator'ın derlediği bulgular, geçen yıl tüketicilerin %28'inin en çok sağlık ve güzellik; %27,5'inin tüketici elektroniği; %26,9'unun giyim ve ayakkabı; %26,7'sinin evde ihtiyaç duyulan ürünlerden satın aldığını ortaya koymuştu. Bu yıl ise aynı veriler ilk sırayı %29 ile ev ihtiyaçlarının aldığını; %28 ile sağlık ve güzellik; %27 ile tüketici elektroniği ve %25 ile giyim ve ayakkabı kategorilerinin onu takip ettiğini gösteriyor. Örneğin en çok satılan ürünler arasında diş ipi, şarjlı diş fırçası, paspas, bebek bezi ve bulaşık makinesi tableti gibi ürünler bulunuyordu.&nbsp;Bununla birlikte, siparişlerin yaklaşık %58'i 20 doların altındayken yalnızca %5'i 100 doların üzerine çıkıyordu. Ayrıca tüketicilerin %65'i, geçen yılki Prime Day'e kıyasla aynı oranda veya daha az harcama yaptığını belirtti. %34'üyse belirli bir ürünü daha düşük fiyattan satın almak için indirimi beklediğini; %28'i indirimde olsa dahi ihtiyaç duymadığı için o ürünü almadığını söyledi. Üstelik tüketicilerin %22'si, ürünü satın almadan önce başka platformlardaki fiyatlarıyla karşılaştırma yaptı.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tüketici talebi azalıyor mu?</h3>Peki tüm bunlar, enflasyonun tüketici talebini olumsuz etkilediğini gösteriyor mu? Bu sorunun yanıtı o kadar basit olmayabilir. Nitekim ABD'de tüketici güveni, geçen ay 50 puan ile tüm zamanların en düşük seviyesindeyken temmuz ayında 49,9 olan beklentinin üzerinde; 51,1'e yükselerek kısıtlı bir toparlanma sergiledi. Tüketici fiyat endeksi (TÜFE) ise mayıs ayında, %8,8 olan beklentilerin üzerine çıkarak yıllık %9,1'e ulaştı. Pek çok kalemi kapsayan çevrimiçi perakende satışlara dair veriler de aslında o kadar da karamsar olmayan bir tablo çiziyor. Zira Prime Day süresince ABD'de toplam çevrimiçi perakende satışlar geçen yıla göre %8,5 artarak 11,9 milyar dolara ulaştı.&nbsp;ABD'de 41 yılın zirvesinde açıklanan TÜFE, küçük de olsa toparlanma işaretleri gösteren tüketici güven endeksi ve artan perakende satışları gibi ölçütleri de göz önünde bulundurunca tüketici talebinin sürdüğü ancak davranışlarının değiştiği çıkarımı yapılabilir. Enflasyonun %70’in üzerine çıktığı Türkiye’de ise Prime Day, &nbsp;bugün başlayacak ve 25 Temmuz’a kadar sürecek. Yüksek enflasyon ortamı ve ekonomik iklimden etkilenen tüketicilerin tercihlerinin Türkiye'de nasıl bir yön izleyeceğini, önümüzdeki hafta Aposto Gündem’de okuyabilirsiniz.

Türkiye'de bugün başlayacak olan, ABD'de 12-13 Temmuz'da gerçekleşen Prime Day alışveriş festivalindeki satışlar, tüketici talebiyle ilgili ne anlatıyor?

Yüksek enflasyon ortamında alışveriş festivalleri

1948'de bağımsızlığını kazanmasından bu yana tarihinin en kötü ekonomik krizini yaşayan Sri Lanka ile ilgili haberleri, eminim ki çoğumuz hayretle ve üzüntüyle takip ettik. Kağıt kıtlığı nedeniyle sınavların ertelenmesi, yakıt tasarrufu için okullara ara verilmesi, elektrik kesintileri, ilaca erişim sorunları, gereksiz yakıt satışının yasaklanması ve kamu çalışanlarına sebze meyve yetiştirebilmeleri için bir gün izin verilmesi gibi durumlar; halkın gerçekleştirdiği ve gelir uçurumuna dair ipuçları veren protestolarla birlikte krizin ciddiyetini gözler önüne seriyordu. Nitekim BBC, 1970'teki petrol krizinden beri ilk defa bir ülkenin benzin satışını kısıtladığını belirtiyordu.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çöken ekonomiye yardımlar</h3>Kısa süre önce, dün resmî olarak istifa eden eski devlet başkanı Gotabaya Rajapaksa’dan vekaleten devraldığı devlet başkanlığı görevindeki Başbakan Ranil Wickremesinghe, Parlamento’ya sorunun kıtlıkların çok ötesinide olduğunu; ekonominin tamamen çöktüğünü söyledi. Rajapaksa, 16 saate kadar uzayan yakıt kuyruklarından sonra Rusya lideri Putin'den, petrol ithalı için borç istediğini yazdı.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2022/6/5/1657870893630.png" width="550" fr-original-style="" style="vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; max-width: 100%; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-class="fr-draggable">Ayrıca ülkeyi ziyaret eden IMF yetkilileri de, ağustosta tamamlanması beklenen kurtarma paketini görüşmeye başladı. Tabii bunun için Çin de dahil olmak üzere, borç verenlerin, borç indirimi ve yapılandırması konusunda istekli olması ve Sri Lanka'nın, stabil politik ortam gibi bazı koşulları yerine getirmesi beklendiği paylaşıldı. Bu sırada Hindistan 500 milyon dolarlık krediyle Sri Lanka'ya akaryakıt yardımı yaptı. Çin de swap anlaşması yaparken Japonya ve Bangladeş gibi ülkeler de &nbsp;kredi verdi.Ülkenin şu anda 51 milyar dolar borcu; 50 milyon dolardan az kullanılabilir döviz rezervi var. Borçunun GSYİH'ye oranıysa 2021 sonunda %105’ti. Kredilerinin faiz ödemelerini yapamayan ülke, Nisan 2022'de 12 milyar dolarlık borcunu ödeyemeyeceğini belirterek temerrüde düştü. Üstelik 2025 vadeli 21 milyar dolar daha dış borcu olduğu aktarıldı. Ekonomistler, krizin bir hanedan gibi işleyen kötü yönetim, yanlış ekonomi politikaları ve yolsuzluk gibi faktörlerden kaynaklandığını düşünüyordu. Peki renkli kültürüyle, muhteşem sahilleri ve doğasıyla aklımızda kalan Sri Lanka bu krize nasıl sürüklendi?<img src="https://images.aposto.com/2022/6/5/1657871907349.jpeg" width="550" fr-original-style="" style="vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; max-width: 100%; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-class="fr-draggable"><h3 fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Buddhika Weerasinghe/Getty Images Buharlaşan turizm gelirleri, eriyen döviz rezervleri</h3>21 Nisan 2019'da Colombo'da meydana gelen terör saldırıları, turistlerin de içlerinde olduğu yaklaşık 270 kişinin ölümüne, 500’ten fazla kişinin yaralanmasına yol açtı. Saldırılar, hâliyle ülkenin turizm gelirlerinde de ciddi hasarlar bırakacaktı. Gelen turist sayısı mayıs ayında, 2018’e göre %70,8; haziranda %57 ve temmuzda %46,9 azaldı.Ülkenin üçüncü en büyük ve en hızlı büyüyen döviz rezervi kaynağı turizm, 2018’de ülkenin GSYİH'sinin 4,4 milyar dolara karşılık gelen yaklaşık %5,6'sını <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sri-lankas-economic-crisis-dashes-hopes-post-covid-19-tourism-recovery-2022-04-22/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">oluşturuyordu</a>. 2020’deyse bu oran, %0,8’e düştü. O dönemki Turizm Bakanı Kishu Gomes Reuters'a, ülkenin turizm gelirinde 750 milyon dolar kayıp öngördüğünü belirtmişti. Öte yandan, 2018'de döviz rezervi yaklaşık 9 milyar seviyesindeyken 2019’un sonunda 7,6 milyar dolara <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/covid-business-health-economy-sri-lanka-a742a0ebe7a7e0734960d68e49bed69a" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">düşmüştü</a>.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pandemi:&nbsp;Yetkililer, turizm gelirlerinin iyileşmesini beklerken pandemi patlak verdi. Seyahat kısıtlamaları, hâlihazırda turizm gelirleri büyük darbe alan Sri Lanka için daha zor günlerin habercisi olacaktı. Yapılan ödemelerin döviz girişlerinin üzerinde gerçekleşmesiyle ülkenin döviz rezervleri, 2020'nin sonunda 5,7 milyar dolara düşerken 2021’in sonunda 3,1; martın sonundaysa 1,9 milyar dolara kadar gerilemişti. Ağustos 2021'deyse yakıt, doğal gaz, kömür ve ilaç gibi ihtiyaçların ithalatı için resmî rezervler kullanılmaya başladı.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Eleştirilen altyapı projeleri ve vergi kesintisi</h3>Eleştiri okları, Gotabaya Rajapaksa'yı vurmadan önce, 2013'te Mattala Rajapaksa Uluslararası Havalimanı (HRI) projesini hayata geçiren, eski devlet başkanı ve ağabeyi Mahinda Rajapaksa’ya isabet etmişti. Ülkenin uzun süredir yeni havalimanına ihtiyacı olduğu düşünülse Çin'den alınan 190 milyon dolar borçla birlikte 209 milyon dolara mal olan proje kapsamında konferans salonları, golf kursları gibi ihtiyaç olarak görülmeyecek tesisler de inşa edildi. Ancak Forbes'un haberine göre, 1 yıl gibi kısa sürede zarar etmeye başladı, zira çoğu uçuş aktarma uçuşuydu ve yerel talep çok düşüktü. Üstelik borçların faizleri hızla yükseliyordu ve geri ödemenin maliyeti yılda 17 milyon doları aşıyordu.Belki de en popüler örneğini okuduğunuz büyük altyapı projeleri için alınan dış borçlar artarken hükûmetin de gelirlerini artırması bekleniyordu. Ancak Gotabaya Rajapaksa 2019'da göreve geldikten sonraki ilk kabine toplantısında vergilerde kesintiye <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/b6b96849ebe74c8dbeac461ff8418c28" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gitti</a> ve 1 Aralık 2020’den itibaren katma değer vergisini %15'ten %8'e düşürdü. Ayrıca şirketlerin iç savaştan sonra ulusun yeniden inşası için ödediği %2'lik vergisi de dahil olmak üzere yedi vergiyi kaldırırken dinî kurumların vergiden muaf tutulacağı açıklandı. Vergi kesintileri devletin yılda 1,4 milyar dolardan fazla gelirini de yok edecekti. Geçtiğimiz mayıs ayının sonlarında Başbakan Wickremesinghe gelirleri 180 milyon dolar artıracak adımla katma değer vergisini %8’den %12’ye <a fr-original-style="" href="https://www.aljazeera.com/economy/2022/5/31/sri-lanka-hikes-tax-rates-to-boost-government-revenues" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıkarsa da</a> indirimler, kredi kuruluşlarının ülkenin değerlendirmelerini düşürmesini ve borç kapılarının kapanmasını da beraberinde <a fr-original-style="" href="https://www.washingtonpost.com/politics/explainer-why-sri-lankas-economy-collapsed-and-whats-next/2022/07/09/db4a0e64-ffe7-11ec-b39d-71309168014b_story.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">getirmişti</a>.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kimyasal gübre ithalatına yasak</h3>Maliye Bakanlığı, organik tarımı teşvik etmek amacıyla Nisan 2021'de kimyasal gübre ithalatını <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2021/12/07/world/asia/sri-lanka-organic-farming-fertilizer.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yasakladı</a>. Bu eriyen döviz rezervlerine karşı da alınan bir önlemdi. Öyle ki, çiftçilere ülkede üretilen organik gübreleri kullanmaları tavsiye edilse de işler planlandığı gibi gitmedi. Ani değişime hazırlıksız yakalanan çiftçilerin verimini düşürdü, pirinç mahsullerini yok etti, fiyatları yaklaşık 3 kat yükseltti. Eylül 2021’de açıklanan veriler, halkın %30’undan fazlasının tarım sektöründe çalıştığını ve ülke GSYİH’sine %7,4 katkıda bulunduğu <a fr-original-style="" href="https://www.trade.gov/country-commercial-guides/sri-lanka-agricultural-sector" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gösteriyordu</a>. 7 ay sonra kısmen kalkan yasak, ülkenin uğradığı zararı geri almak için yeterli olmadı.<img src="https://images.aposto.com/2022/6/5/1657851581971.jpeg" width="550" fr-original-style="" style="vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; max-width: 100%; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-class="fr-draggable">Reuters/Devjyot Ghoshal<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; box-sizing: border-box;">Makro ekonomik etkiler:&nbsp;Pandemiyle bozulan tedarik zincirlerinin de etkisiyle küresel gübre talebi, arzı geride bıraktı. Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle, gübre üretiminde kullanılan petrol ve doğal gaz fiyatları da yükseldi. Gıdayı ithal etmek zorunda kalan Sri Lanka’da ekonomik sorunlar şiddetlendi ve gıda güvenliği ile kıtlığı endişeleri baş gösterdi. Enflasyonun haziranda %54,6'ya ulaşmasıyla ve ulaşım masraflarının bir önceki aya göre % 128; gıda maliyetlerinin %80 artmasıyla merkez bankası, 2021'de başladığı ve enflasyonu tırmandıran para basma uygulamasını terk edeceğini açıkladı ve faiz oranlarını, 21 yılın en yükseği olan %15,5'e yükseltti.&nbsp;</li></ul>Tüm bunlar başta gıdaya erişim olmak üzere pek çok alanda sıkıntıya yol açtı. BM Dünya Gıda Programı’nın (WFP) paylaştığı <a fr-original-style="" href="https://www.wfp.org/news/wfp-launches-emergency-response-sri-lanka-amid-escalating-food-crisis" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">verilere</a> göre, nüfusun %22’sine karşılık gelen yaklaşık 5 milyon kişi gıda güvenliğinden yoksun ve ailelerin %86’sı ise daha az yiyerek, besleyici gıdalardan daha az yiyerek ya da öğünleri tamamen atlayarak bu durumla başa çıkıyor.Şu anda protestolar, başkanın istifa etmesiyle hafiflemiş gibi görünse de geçici atanan başbakanın da ülkenin bu duruma gelmesinde sorumlu tutulduğu belirtiliyor. Dolayısıyla Sri Lanka için iyimser bir tablodan bahsetmek henüz çok kolay görünmüyor. Doğal güzellikleri ve renkli kültürüyle bir zamanlar ben dahil pek çok kişinin "gidilecek ülkeler listesi"nde ilk sıralarda yerini alan ülkenin geleceğiniyse söz konusu kurtarma paketlerinin içeriği, yeni kurulacak Kabine ve politika sistemi belirleyecek gibi görünüyor. O zamana kadar haberleri takip etmeye, önemli noktalarda sizi bilgilendirmeye devam edeceğiz.

Ülkenin ekonomisinin çökmesinden büyük ölçüde sorumlu tutulan devlet başkanı Gotabaya Rajapaksa, dün istifa etti. Peki Sri Lanka bu krize nasıl sürüklendi?

Sri Lanka'nın ekonomisi dibe vuruyor

Gençlik ve Spor Bakanı Mehmet Muharrem Kasapoğlu, üretici fiyat endeksine (ÜFE) göre belirlenen faizler konusunda çalışmaların ve uygulamaların hazır olduğunu söyledi. Bakan, “Gençlerimizi ne ekonomik konjonktürel durumların mağduru kılarız, ne de birilerinin karamsarlık tablolarına alet ederiz. İlk kabine toplantısı sonrası da Sayın Cumhurbaşkanımız bu konuyu etraflıca gençlerimizle, kamuoyuyla paylaşacak.” dedi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Arka plan</h2>KYK kredilerindeki faiz ve borçların silinmesi talepleri ilk defa gündeme gelmedi. Ancak eğitim öğretim döneminin bitmesiyle kredilerin geri ödeme oranları belli oldu. Yurt içi ÜFE doğrultusunda güncellenen yeni tutarların, Türk lirasındaki değer kaybı ve enflasyondaki yükselişle 2-3 katına çıktığı aktarıldı. Çok sayıda öğrenci, KYK’dan aldığı kredilerin geri ödeme tutarlarını sosyal medyada paylaşmaya başladı. Profilinde Hacettepe Üniversitesi tıp fakültesinde okuduğunu belirten Esra adındaki öğrenci, aldığı 41 bin lira kredinin geri ödemesinin 152 bin 818 lira olduğunu belirtti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir adım geriden:&nbsp;TÜİK’in nisanda aylık %7,67, yıllık bazda %121,82 olarak açıkladığı ÜFE, 1995’in ardından zirveyi görmüştü.</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2022/6/3/1657727232166.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.86" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Cumhuriyet Gazetesi’nin görüşlerine yer verdiği doktora öğrencisiyse geri ödeyeceği tutarın aylık taksidinin asgari ücret seviyesinde olduğunu söyledi. “Mevcut borçların güncellenmesinin ardından ödeme planına baktığımda 2024’te ödemeye başlarsam aylık geri ödememin&nbsp;5 bin 500 lirayla başladığını gördüm. Şimdi hemen başlatsam yine benzer bir rakamla karşı karşıya kalacağım.” dedi.&nbsp;Medyascope’a&nbsp;konuşan Dilek adındaki öğrencinin 2018’de almaya başladığı KYK kredisi geçtiğimiz ay sona erdi. Bu zamana kadar aldığı toplam ödemenin 26 bin 910 lira; geri ödeyeceği tutarınsa 74 bin 242 lira olduğunu söyledi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir adım geriden:&nbsp;Türk-İş’in Haziran 2022 Açlık ve Yoksulluk Sınırı” araştırmasına göre açlık sınırı aylık 6 bin 391 liraya, yoksulluk sınırı 20 bin 818 liraya; bekâr bir çalışanın yaşama maliyetiyse 8 bin 313 liraya çıktı.</li></ul>Eğitim-İş Genel Başkanı Kadem Özbay, “Beş yıl önce 34 bin lira olarak çekilen KYK kredisinin geri ödemesinin enflasyon farkı ve gecikme faiziyle birlikte 130 bin liraya yükselmesini, bir matematik öğretmeni olarak açıklayamıyorum.” dedi. “Öğrencilerin devleti yönetenler tarafından borç batağına saplandığını” belirten Özbay, şirketlerin silinen borçlarına dikkat çekti. “Bir gencin ailesinin imkânsızlıklarına rağmen okumaya çalışmasının bedeli, onu okutmakla yükümlü olan kurumlara kâr kapısı olmak” diye tepki gösterdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">"KYK borçları kaldırılsın" kampanyası</h2>Geçtiğimiz günlerde siyasi partiler ve sivil toplum kuruluşları “KYK borçları kaldırılsın” kampanyası başlattı.CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu, “Gençlere sesleniyorum: Faizli KYK borçlarını ödemeyin! Bir sene içinde iktidara geliyoruz; sözünü verdiğim gibi, sizden sadece ana para talep edilecek, o da iş bulduğunuzda” dedi.<img src="https://images.aposto.com/2022/6/3/1657727317749.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.71" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">İYİ Parti lideri Meral Akşener, “Gençlerimizin hayatında kaçıp kurtulamadıkları zehirli bir sarmaşığa dönen KYK kredi borcu için şimdi de bol faizli tahsilat başlamış. Alınan paranın kat kat fazlasıyla borçlanmanın bitmesine de, KYK borçlarının, sosyal sorumluluk projeleriyle geri ödenmesine de çok az kaldı” ifadelerini kullandı.Zafer Partisi lideri Ümit Özdağ “100 milyar doları ‘Suriyelilere ümmete yardım’ diye; 71 milyar doları değişik ülkelere insani yardım diye harcayan AK Parti öğrencilere tefeci faizi uyguluyor. İnanılır gibi değil. Yandaş şirketlerin silinen borçlarını tahsil edip öğrencilerin borçlarını ödeyerek sileceğiz” açıklamasında bulundu.BBC Türkçe’nin aktardığına göre, Merkez Karar Yönetim Kurulu (MKYK) üyesi ve eski milletvekili Metin Külünk Twitter’da faizin öğrencilerde çok ciddi rahatsızlığa neden olduğunu, kaldırılması gerektiğini dile getirdi. “Evlatlarımız derslerine mi odaklansın, yoksa 4 yıl sonra ödeyeceği faiz miktarına mı…” yazan Külünk, ilgili kurumların bu sorunu mutlaka çözeceğine inandığını belirtti.&nbsp;Sol Parti’nin de KYK borçlarının silinmesi çağrısında bulunduğu belirtildi. “Milyonlarca gencin geleceği borç bataklığındayken saraylarda şatafatlı hayatlarda gününü gün edenlerden hesap soracağız. Yeter! Parasız eğitim hakkımız, mutlaka alacağız” açıklaması yapıldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Değerlendirmeler ve tepkiler</h2>Yüksek enflasyon, Türk lirasındaki değer kaybı ile artan faiz oranları, hükûmetin sürdürdüğü ekonomi politikası çerçevesinde de tepkilere yol açtı. Yukarıda bahsi geçen Dilek adlı öğrenci, “devletin öğrencilere borç yüklediğini" dile getirdi. “Aradaki fark 47 bin. Bu, öğrenciye destek değil; tefecilik. Bir de gelmiş, ‘Yanınızdayız’ diyerek rol yapıyorlar” sözleriyle tepki gösterdi. Cumhuriyet’e konuşan yeni mezun ise “‘Faiz sebep, enflasyon sonuç’ anlayışının, nasın, aşındırılan ekonomik kurumların yol açtığı felaketin faturasını öğrencilerin ödemesinin beklendiğini” söyledi.Sözcü yazarı Deniz Zeyrek de bayramın 2’nci gününde açıklanan yeni oranlara tepki göstererek KYK kredilerinde faizlerin sıfırlanmasını talep etti. “Enflasyonla mücadele söz konusu olduğunda ‘Faiz haram, bu bir nastır’ diye faiz silahını kullanmayan iktidar, gençlerin KYK kredileri söz konusu olduğunda faizin dibine vurmuş” ifadelerini kullandı.Sözcü’den Sultan Uçar ise bu ayın başında KYK yurtlarının ücretlerine yapılan zam konusunda görüşlerini aktardı. “Öğrenciye barınma-beslenmesi için 850 lira öğrenim kredisi veriyor. Ev sahiplerinin bile kiraya %25’ten fazla zam yapmasını sınırlandıran iktidar, yurt ücretlerini %80 zamlandırınca 800’ünü geri aldı. Üniversitelinin cebinde 10 aylık simit parası 50 lira kaldı!” diye yazdı. Ayrıca yılın başındaki bütçe görüşmelerine değinerek, “Şimdi de TÜİK ÜFE ile günlük faiz uygulayıp, öğrencilerden 2024 Ocak ayına kadar geri ödemeleri istendi. AK Parti, gençlerin geleceklerine ve dillerine pranga vuruyor.” dedi.

Gençlik ve Spor Bakanı, geçtiğimiz günlerde güncellenen ve KYK'nın öğrencilere verdiği tutarın 2-3 katına çıktığı belirtilen borçlara dair açıklama yaptı.

"Gençlerin geleceklerindeki pranga"

ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’nun (SEC) yayımladığı, Twitter’ın baş hukuk müşaviri Vijaye Gadde’ye gönderilen <a fr-original-style="" href="https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1418091/000110465922078413/tm2220599d1_ex99-p.htm" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">mektup</a>, Elon Musk’ın Twitter’ı satın almaktan vazgeçmek istediğini ortaya koydu. Twitter kurulundan, Salesforce’un eş CEO’su Bret Taylor ise anlaşmayı belirlenen şartlarda tamamlamak istediklerini, bunun için hukuki aksiyon almayı planladıklarını ve bu durumda Delaware mahkemesinde görülecek davayı kazanacaklarına inandıklarını belirtti.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2022/6/0/1657453929318.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.76" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">SEC’e yapılan başvuru, uzmanlara göre fiyatın yeniden görüşülmesi gibi perdeler arkasındaki uzlaşmayla sonuçlanabileceği gibi, Musk’ı birleşme anlaşmasını tamamlamaya zorlayacak madde ile karara da <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2022/07/09/technology/twitter-elon-musk-lawsuit.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bağlanabilir</a>. Musk, başlangıçta belirli şartlar altında anlaşmadan çekilmesi durumunda 1 milyar dolar ceza ödemeyi kabul etmişti. Peki Musk’ın son talebinin ardında ne yatıyor?<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İşten çıkarmalar: Musk, anlaşmayı feshetmesine olanak tanıyacak “önemli olumsuz etkiler”i gerekçe gösterdi. Örneğin anlaşmanın duyurulmasından bu yana hisseleri yaklaşık %18 düşen Twitter’ın gelir ve <a fr-original-style="" href="https://twitter.com/kayvz/status/1524787801757126656?s=20&t=NM2A0-1KP5ONR1gXR6dNbQ" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tüketici/ürün</a> birimlerinin yöneticileri mayısın ortalarında işten çıkarılmış; kritik roller dışında işe alımın durdurulduğu, maliyet tasarrufuna gidileceği <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/articles/twitter-ceo-signals-more-change-after-hiring-freeze-cost-cuts-11652474242?mod=article_inline" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıklanmıştı</a>. Perşembe günü işe alım ekibinin üçte birinin çıkarıldığının duyurulmasının ardından Musk, haberi olmadan şirketin normal işleyişinin dışına çıktığını ve başlangıçtan bu yana durumunun değiştiğini ileri sürdü.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sahte hesaplar: Musk hazirandaki SEC mektubunda, gelirlerinin %90’ını reklam operasyonlarından elde eden Twitter’ı, %20’ye yakın olduğuna inandığı ancak %5’ten az açıklanan spam ve bot hesapların sayısına dair doğru bilgi vermeyerek anlaşmayı ihlal etmekle suçladı. Ardından Twitter, verileri Musk ile paylaştı ve tüm gerçek zamanlı veri akışına erişim izni verdi. Ancak Musk, yapmak istediği hesaplama için gerekli özel verileri talep etme hakkından, şirkete dair değerlendirme (due diligence) hakkıyla birlikte vazgeçmişti.</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2022/6/0/1657453988786.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.71" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Hâlihazırda hem Musk hem Twitter tarafında devam eden bazı soruşturmalar, sürecin çok da kolay olmayabileceğini düşündürebilir. Örneğin Musk’a, satın aldığı hisseleri belirtilen sürede açıklamadığı için açılan SEC <a fr-original-style="" href="https://www.washingtonpost.com/technology/2022/05/27/elon-sec-twitter/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">soruşturması</a>, Twitter kurulunun şirketin değerini düşürerek piyasayı manipüle ettiği suçlamasıyla açtığı dava; Teksas Başsavıcısı Ken Paxton’ın Twitter’daki sahte hesapların Teksas Aldatıcı Ticaret Uygulamaları Yasası’nı ihlal edebileceğini öne sürerek şirkete açtığı soruşturmayı düşününce, mitolojideki çok başlı Hidra canavarını anımsamamak elde değil.Musk ve platform arasındaki hukuki tartışmanın nasıl ilerleyeceğini bekleyip göreceğiz. Ancak makro ekonomik koşullardan payını önemli ölçüde alan teknoloji şirketlerinin değerlerindeki düşüş ile paralel zamanlarda alınan bu aksiyonu, Musk'ın aylar önce anlaşmanın fiyatını aşağıya çekmek istediği imasıyla birlikte yorumlayan uzmanlar en olası sonucu, karşılıklı feragatlarla anlaşmanın tamamlanması olarak görüyor.

Musk’ın nisan ayında Twitter’ın hisselerinin %9,2’sini almasıyla başlayan süreçte sona mı geliniyor? Anlaşmayı sonlandırmaya dair atılan son resmî adımı inceledik. 

Elon Musk ve Twitter cephesinde son yaklaşıyor mu?

Kuzey Akım 1 hattının bugün, 10 gün sürecek bakıma alınmasıyla Rusya'dan gazın tekrar gelip gelmeyeceğine dair endişeler de şiddetlendi. Bazı ülkelerde Rusya gazının tamamen kesilmesine karşı uyarılar yapılırken geçtiğimiz yıl kullandığı gazın %55'ini Rusya'dan tedarik eden ve geçen ayın sonlarında 3 aşamalı Gaz Acil Durum Planı'nın 2. aşamasına geçen Almanya'da ise durumun, "dramatik olmanın ötesinde, toplumsal huzuru tehdit eden bir noktada" olduğu <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/d0c5815f-f0a2-49ad-8772-f4b0fbbd2c94" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtildi</a>. Peki bu noktaya nasıl gelindi ve son gelişmeler neler?<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Azalan doğal gaz sevkiyatı&nbsp;</h3>Gazprom, geçtiğimiz ay Kuzey Akım 1 hattından Almanya'ya gönderilen doğal gazı %60 azaltmıştı. Bunun nedeni, Siemens Energy'ye bakım için gönderilen ve önce Almanya'ya, sonra Rusya'da gönderilecek türbinlerin, Rusya'ya uygulanan yaptırımlar nedeniyle geri gönderilmemesiydi. Ancak cumartesi günü, Kanada Doğal Kaynaklar Bakanı Jonathan Wilkinson, onarılan ve bugün başlayacak bakım çalışmaları için gerekli olduğu belirtilen türbinlerin "sınırlı zamanda ve iptal edilebilir şekilde" Almanya’ya gönderileceğini <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/russia-ukraine-canada-germany-dc0cecbb7b8d909d86d1388fcd7e4a8e" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söyledi</a>. Bu süreçte hükûmet, 10 GW’a kadar kömürle çalışan elektrik üretimine dönmeyi gündeme getirmiş, ancak bunun da çok iyi bir çözüm olmayabileceği düşünülmüştü.&nbsp;<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kurtarma paketi</h3>BAFA verilerine göre Almanya, 2022'nin ilk 4 ayında %22,1 daha az doğal gaz ithal ederken maliyetleriyse önceki yıla göre %170 arttı. Geçtiğimiz hafta hükûmet, iş planları önemli ölçüde Rusya gazına dayalı enerji şirketlerini desteklemek için kurtarma paketi içeren bir yasa teklifi sundu ve teklif cuma günü kabul <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2022/07/07/business/germany-energy-gas.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">edildi</a>. Üst meclisin nihai onayıyla çıkacak yasadan ilk faydalanacak şirketse, Rusya gazının Almanya’daki en büyük ithalatçısı Uniper olacak gibi görünüyor. Zira şirket, 2021'in ilk çeyreğinde 731 milyon avro olan EBITDA'sının, 2022’nin aynı döneminde -829 milyon avro&nbsp;olduğunu açıklamış ve gelecek tahminlerini düşürmüştü. Pakette hükûmetin şirketin %25 hissesini satın alması, kredi sağlaması gibi olası önlemler yer alırken Uniper'in faaliyetlerini sürdürmek için piyasa değerinin yaklaşık 2 katı olan 9,3 milyar avroya ihtiyacı olduğu <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-04/uniper-in-talks-over-bailout-package-to-plug-9-4-billion-hole?sref=4TAH79Na" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">saptandı</a>.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; box-sizing: border-box;">Öte yandan:&nbsp;Söz konusu paket, "kısa sürede Almanya'nın gaz ithalatında önemli düşüşler olacağı öngörüldüğünde" şirketlerin artan gaz maliyetlerinin bir bölümünü tüketicilere yansıtabilmesine de olanak tanıyacak.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Vatandaşlara uyarılar</h3>Uniper'in CEO’su vatandaşları, özellikle önümüzdeki yıllarda daha çok hissedilecek fiyat artışlarına karşı uyarmış ve bunu dizginlemenin vatandaşların elinde olduğunu belirtmişti. Almanya'nın enerji düzenleyici kurumunun başkanı Klaus Müller ise "Rusya’dan doğal gaz gelmezse ve kış ılık geçerse şu anda stoklarımızdaki doğal gaz ile belki 1 veya 2 ay geçirebiliriz" diyerek krizin ciddiyetini ortaya koydu. Geçtiğimiz hafta Hamburg'dan çevre yöneticisi, ciddi doğal gaz sıkıntıları olması durumunda vatandaşların günün belirli saatlerinde sıcak suya erişebileceklerini <a fr-original-style="" href="https://fortune.com/2022/07/04/hot-water-rationing-hamburg-gas-crisis-putin-russian-gas-ukraine-uniper-german-economy/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söyledi</a>. Ayrıca trafik ışıklarının kapatılması, yüzme havuzlarının kapatılması ve sıcaklığının düşürülmesi, binaların ışıklandırmalarında azaltıma gidilmesi gibi enerji tasarrufu sağlayacak pek çok önlemin söz konusu olduğu belirtildi.

Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından Avrupa ülkelerinin uyguladığı yaptırımlar ve enerjide bağımlılığı azaltma adımları, Rusya'nın doğal gaza erişimi kısıtlama yanıtı karşısında nasıl bir yön izliyor?

Almanya’da enerji krizi büyüyor

Geçtiğimiz hafta Pareto’da yüksek enflasyonun piyasalara etkisine <a fr-original-style="" href="https://apos.to/i/62b9b50b78636300075c1a07" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">değindik</a> ve faiz oranlarının nakit akışına etkisiyle düşen değerlemeler, yüksek borçlanma maliyetleri ve enflasyon karşısında alım gücünün erimesiyle azalan tüketici talebi başta olmak üzere şu anki ekonomik durumun piyasa oyuncuları için çeşitli zorluklar yarattığından bahsettik. Son zamanlarda sık sık duyduğumuz; gelir beklentileri değişen, temerrüde düşen, çalışanlarını işten çıkaran ve hatta iflas başvurusu yapan şirketlerin ardından, iş dünyasının durumunu ve mevcut ekonomik konjonktürde operasyonlarını sürdürmek için aldığı önlemleri incelemeye karar verdik. İlk olarak, tüketici ile pek çok noktada temas eden perakende sektörüne bakmakta fayda var.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fiyat artışları:&nbsp;Azalan indirimlerin de olumlu etkisiyle H&amp;M, vergi öncesi kârını son çeyrekte önceki yıla göre %33 <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/business/retail-consumer/fashion-retailer-hms-second-quarter-profit-beats-expectations-2022-06-29/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">artırırken</a> Inditex %80 gibi büyük bir artış elde ettiğini <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-08/inditex-profitability-hits-10-year-high-on-zara-price-hikes?sref=4TAH79Na" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıkladı</a>. Geçen yıla göre fiyatlarının %10 arttığı belirtilen Zara’yı bünyesinde bulunduran Inditex; İspanya, Fas ve Türkiye gibi tedarikçilerden daha fazla kıyafet alarak ayrıca kumaş fiyatlarındaki artış ile mücadele ediyor. Şirketlerin ortak noktası, artan ham madde ve taşıma maliyetlerini tüketiciye belirli ölçüde yansıtabilmelerini sağlayan fiyatlandırma gücü olarak öne çıkıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan:&nbsp;Gap’in düşük gelirli tüketicilerine yönelik markası Old Navy’nin satışları bir önceki yıla göre %19 <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/05/26/gap-gps-reports-q1-2022-earnings.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">düştü</a>. Şirket, bunda operasyonel hataların, envanter seviyelerinin beklenenin üzerinde; geçen yıla göre%34 artmasıyla yapılan büyük indirimlerin yanı sıra geciken teslimatların da etkisi olduğunu belirtti ve 2022 tahminlerini düşürdü. Aynı zamanda CEO Sonia Syngal, CNBC’ye tüketicilerin enflasyondan etkilendiğini belirtirken hisse başına 1,85 ve 2,05 dolar kazanç elde etmeyi bekleyen perakendecinin yeni tahmini 30 ile 60 sent arasında seyrediyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Envanter: Son çeyrekte mağazalarında satışların %3 arttığını açıklayan Walmart, 2023’te hisse başı kazancının tek haneli artacağını öngörmüş, ardından %1 düşeceğini tahmin <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/business/retail-consumer/walmart-cuts-full-year-profit-forecast-fuel-labor-costs-spike-2022-05-17/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">etmişti</a>. Bunda, tüketicilerin değişen harcamaları sonucunda depoda bekleyen envanterin %32 artmasıyla yükselen depolama maliyetlerinin de etkisi olduğu belirtilmişti. Öte yandan Reuters, geçtiğimiz hafta Walmart’ın, artan yakıt ve taşıma maliyetleri karşısında önümüzdeki aydan itibaren bazı tedarikçilerinden aldığı ücretleri artıracak bir program hayata geçireceğini aktardı.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Güçlenen dolar, düşen gelirler</h2>Teknoloji şirketlerine başlıca yansıması artan maliyetler, tedarik zinciri sorunları, piyasalardaki satış gibi nedenlerle azalan değerlemeler olarak görülen mevcut ekonomik durumda, JPMorgan Chase Twitter ve Spotify’ın da dahil olduğu 26 internet şirketine dair tahminlerini <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-29/wall-street-s-rosy-profit-view-is-starting-to-fade-tech-watch?sref=4TAH79Na" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">düşürdü</a>. Ancak çoğu küresel ölçekte operasyonlara sahip çok uluslu teknoloji şirketleri için başka bir tehlike de, faizin hızlı artışıyla diğer para birimleri karşısında güçlenen dolar olarak görülüyor. Barrons’un haberine göre, doların diğer para birimleri karşısındaki değerini ölçen ABD Dolar Endeksi (DXY) bu yıl %9,5 yükseldi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">2021’de gelirlerinin yaklaşık yarısını 100’den fazla ülkedeki operasyonlarından elde eden Microsoft, haziran ayının başında doların gelirlerine beklenenden daha fazla etki edeceği öngörüsüyle 4'üncü çeyreğe dair tahminlerini düşürdü. CFO Amy Hood kurun, gelir artışını yaklaşık 2 puan azaltmasını öngördüklerini söyledi. 51,94 milyar dolar ile 52,74 milyar dolar arasında gelir elde etmeyi beklediği açıklanan şirketin önceki tahminleri 52.4 milyar dolar ile 53,2 milyar dolar aralığındaydı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bloomberg Intelligence’tan analist Anurag Rana, döviz etkisiyle çok sayıda şirketin gelir ve büyüme tahminlerinde düzenlemeler yapacağını belirtti. Apple, nisan ayında, değer kazanan doların ikinci çeyrekte yıllık gelir artışına %3 puan etki etmesini beklediğini açıklamıştı. Ayrıca yen'in değerindeki hızlı düşüşü telafi etmek için Japonya'daki iPhone ve iPad'lerinin fiyatlarını %25’e yakın <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-01/apple-hikes-iphone-ipad-prices-in-japan-after-yen-tanks?sref=4TAH79Na" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">artırdı</a>. Son çeyrekte gelirleri bir önceki yıla göre %24 artan ve tahminlerin üzerinde kazançlar açıklayan Salesforce'un kurucu ortağı ve CEO'su Marc Benioff ise, CNBC'ye yükselen doların şirketinin son çeyreğine dair gelir öngörülerini düşürmelerinde rol oynadığını <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/05/31/salesforce-crm-earnings-q1-2023.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylemişti</a>.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İşten çıkarmalar</h2>Yükselen yaşam maliyetleri karşısında bazı şirketler çalışanlara ücret artışları, bonuslar gibi destekler sunarken özellikle son dönemlerde artan dijitalleşme eğilimiyle hızla büyüyen ve bu kategoride başı çeken teknoloji şirketleri, ekonomik konjonktürle başa çıkmak için çareyi işten çıkarmalarda buldu.Meta’nın CEO’su Mark Zuckerberg çalışanlarına aynı kaynaklarla daha çok çalışmalarını, zorlu ekonomik dönemden geçtiklerini ve 10 bin yerine 6 ila 7 bin kişi işe alacaklarını <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2022/07/01/technology/meta-facebook-mark-zuckerberg.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylemişti</a>. Piyasaya güçlü girişiyle ivmeyi bir süre devam ettiren EV üreticisi Tesla’nın Çin’deki kısıtlamaların ve tedarik zinciri sorunlarının etkisiyle son çeyrekte teslimatları %17,9 düştü. CEO Elon Musk’ın bazı fabrikaların “para yaktığını” söylemesinin ardından ise şirketin San Mateo’daki ofisinin kapatıldığı ve işten çıkarmalar yapıldığına dair haberler okuduk.&nbsp;Nisanın sonlarında ilk çeyrekteki satışlarının düştüğünü açıklayan, çip endüstrisinin büyük oyuncularından Intel’in ise işe alımı iki haftalığına durduracağı <a fr-original-style="" href="https://fortune.com/2022/06/09/chip-crisis-supply-intel-hiring-freeze-cfo-dave-zinsner/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">aktarılmıştı</a>. CFO Dave Zinsner tedarik zinciri sorunlarının yanı sıra makro ölçekte çip talebinin azalmaya başladığını <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-28/intel-quarterly-forecast-disappoints-signaling-dimmer-pc-demand?sref=4TAH79Na" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtmişti</a>. Gartner’ın, 2022’nin ilk çeyreğinde PC teslimatlarında %6,8 düşüş olduğunu ortaya koyan <a fr-original-style="" href="https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2022-04-11-gartner-says-worldwide-pc-shipments-declined-7-percent-in-first-quarter-of-2022" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">raporu</a>, tüketici talebinin de yavaşladığını göstermesi açısından anlamlı.Ancak işten çıkarmalar ne yazık ki teknoloji şirketleriyle sınırlı değildi. İlaç şirketi Novartis’in küresel ölçekteki işgücünün %7,4’üne denk gelen yaklaşık 8 bin kişiyi; JPMorgan&nbsp;Chase’in mortgage oranlarındaki artış nedeniyle yüzlerce çalışanını işten çıkaracağı aktarıldı. Özellikle de kripto para piyasalarında faaliyet gösteren şirketler, yükselen enflasyon, artan faiz ve piyasalardaki satıştan en çok etkilenenler arasındaydı. Goldman Sachs’ın, gelirlerinin bu yıl %61 düşeceğini tahmin ettiği Coinbase’in CEO’su, işgücünün %18’ini işten çıkaracağını açıklamıştı. Kripto para bankası gibi faaliyet gösteren ve “ekstrem piyasa koşulları” nedeniyle geçen haftalarda işlemleri durduran Celsius ise 150 kişinini işine son verildiğini duyurmuştu. Şirket aynı zamanda iflas endişeleriyle de anılıyordu. Kripto para borsası Voyager Digital ise geçenlerde iflas başvurusu yaparken kozmetik şirketi Revlon, iflastan korunma başvurusunun ardından aldığı fon sonrasında hisselerindeki %652 artışla “meme” hisseye dönüştü.

Süregelen tedarik zinciri ve ham madde sorunları, iklim değişikliğinin etkisiyle artan gıda fiyatları ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle yükselen enerji fiyatları şirketleri nasıl etkiliyor?

Enflasyonun iş dünyasına yansımaları

Asgari Ücret Tespit Komisyonu, 2016’dan bu yana ilk defa ara zam görüşmeleri için geçen hafta çarşamba ve perşembe günleri toplandı. Görüşmeye Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Bilgin, işçi kesimi adına Türk-İş ve işverenleri temsilen Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) yetkilileri katıldı. Yükselen enflasyon karşısında istihdamı koruyacak, çalışanların alım gücünü destekleyecek ve işverenin omuzlarına ciddi yükler bindirmeyecek bir formülün uygulanacağı konuşulurken, Ocak 2022’de kabul edilen düzenleme ile artışın bu yıl da Gelir Vergisi'nden muaf tutulacağı açıklandı.&nbsp;1 Temmuz 2022’den itibaren geçerli olacağı, toplantının son gününün ardından gece yarısı Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelikle duyurulan yeni asgari ücretiyse, Cumhurbaşkanı Erdoğan NATO Liderler Zirvesi’nden döndükten sonra düzenlenen basın toplantısında açıkladı. Yılın ikinci yarısında Türkiye’de yaklaşık 7 milyon çalışanın her ay emekleri karşılığında alacağı yeni ücret, %30 artışla 4 bin 253 liradan&nbsp;5 bin 500 liraya yükseldi. Ancak belirlenen zam, farklı bağlamlarda tartışmalara da zemin oluşturdu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Alım gücünün&nbsp;zayıflığı:&nbsp;Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG) verileri, tüketici fiyat endeksinin son altı ayda %71,44 arttığını; son 12 aylık artışın %175,55 olduğunu hesapladı. Az önce açıklanan TÜİK verileriyse aylık artışı %4,95; yıllık tüketici enflasyonunu ise %78,62 olarak saptadı.&nbsp;Türk-İş’in “Haziran 2022 Açlık ve Yoksulluk Sınırı” araştırmasıysa, “4 kişilik ailenin sağlıklı beslenebilmesi için gereken aylık gıda harcaması” olarak tanımlanan açlık sınırının 6 bin 391 liraya yükseldiğini ortaya koymuştu. Bu verilere göre, %30 artışa rağmen yeni asgari ücret, açlık sınırının 891 lira altında kalıyor.&nbsp;</li><li fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; box-sizing: border-box;">Öneri:&nbsp;Asgari ücrete yapılan zammın, asgari ücretlilerin koşullarını nasıl etkileyeceğine dair daha kapsamlı okuma yapmak isterseniz cuma günü Aposto Gündem'de yayımladığımız Günün Hikayesi'ne <a fr-original-style="" href="https://apos.to/s/62bdf5947e928500061133ac" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">göz atabilirsiniz</a>.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Enflasyon:&nbsp;Uzmanlar, asgari ücretteki artışın inşaat, turizm, perakende gibi pek çok sektörde ücretleri etkileyeceğini ve enflasyonu artırabileceğini belirtiyor. Nitekim, asgari ücretin yükseltildiği 2015 ve 2016’da reel birim ücretlerdeki artışın yıllık enflasyona 0,6 puan katkıda bulunduğu <a fr-original-style="" href="https://link.aposto.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3N0b3J5PTVmZDIxMTVjMDk1MmFiMDAwODY5MTYwOSZ1c2VyPTVmNmY0ZjU0ZTAwMTZmMDAwODdlZjI5ZSZhdXRob3I9NWY3MDNlMDJlMDAxNmYwMDA4N2YyMjM1JnNvdXJjZT13ZWImc3Vic2NyaWJlcj11bmRlZmluZWQmdXJsPWh0dHBzJTI1M0ElMjUyRiUyNTJGd3d3LnNiYi5nb3YudHIlMjUyRndwLWNvbnRlbnQlMjUyRnVwbG9hZHMlMjUyRjIwMjAlMjUyRjA0JTI1MkZFbmZsYXN5b25sYU11Y2FkZWxlT3plbElodGlzYXNLb21pc3lvbnVSYXBvcnUucGRm" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">hesaplanıyor</a>. Ekonomist Haluk Bürümcekçi ise, Financial Times’ın aktardığına göre, güncel koşullarda asgari ücretteki %30’luk artışın önümüzdeki altı ayda enflasyona %6 katkı yapabileceğini <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/5352a116-499f-4043-b7c0-9557e067a1a6" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor</a>.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yansımalar:&nbsp;Asgari ücretteki artış, şirketlerde farklı alanlara da yansıdı: Yıllık kıdem tazminatı 6 bin 471 liraya; Genel Sağlık Sigortası (GSS) primleri 194 liraya; lise ve üniversite öğrencilerinin staj ücretleri—çalışan sayısına bağlı olarak—825 ila bin 650 liraya <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberght.com/yeni-asgari-ucret-bircok-kalemi-etkiledi-2310126" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıktı</a>. Öte yandan Ocak 2022’de kabul edilen düzenleme ile çalışanların asgari ücrete kadar olan ücretlerinin vergi dışı bırakılması ve işverenlere işçi başına 100 lira destek verileceğinin açıklanması, çalışan ve işveren açısından olumlu yorumlanıyor.</li></ul>

Beste Göksel

Haftada dört gün çalışma düzeni kalıcı olabilir mi?