Şirket Göçü

Dünya Ekonomik Forumu’nun (WEF) Global Entrepreneurship Monitor başlıklı araştırmasının sonuçlarına göre, bu yıl girişimciler için en iyi olanaklar sağlayan ülkeler listenin başında 6,8 puanla Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Hollanda ve Finlandiya yer alıyor. WEF’in 2 bin uzmanın katılımıyla birlikte 40 ülkeyi yeni girişimlere sağladığı fon miktarı, fonlara erişim kolaylığı, nitelikli destek programlarının varlığı, altyapı yeterliliği gibi ölçütleri dikkate alarak sıraladığı listede Türkiye ise Uruguay, Meksika ve Polonya’nın ardından 4,2 puanla 35. sırada bulunuyor. 

Genel olarak bir ülkede iş kurmak için dikkat edilen faktörler arasında ülkenin büyüme potansiyeli, gelir düzeyi, büyük pazarlara coğrafi yakınlığı, iş gücünün niteliği, gerekli altyapı şeklinde sıralanırken WEF’in raporunda hükümet desteklerinin sağladığı fayda da vurgulanıyor. Araştırmada ölçüt olarak kabul edilen ve okullarda girişimcilik eğitimi verilmesi de dahil olmak üzere 13 faktörün en az 4’ünün hükümetlerin doğrudan sorumluluğu kapsamında olduğu belirtiliyor. Nitekim pandeminin şirketler üzerindeki etkilerini en aza indirmeye yönelik programlar hayata geçirerek Ulusal Girişimcilik Bağlamı Endeksi’nde (NECI) istikrarlı bir iyileşme sağlayan BAE gibi ülkeler, listenin üst sıralarında geliyor. 

Birleşik Krallık merkezli Small Business Price’ın ülkedeki Ar-Ge yatırımları, yeni şirket kurulma ve kurulan şirketlerin hayatta kalma oranı gibi faktörleri dikkate alarak hazırladığı listedeyse en üst sıraya ABD, Birleşik Krallık, Avustralya ve Fransa yerleşiyor. Başka bir araştırmaysa bir ülkede iş yapmanın her zaman ekonominin büyüklüğü ve gelişmişliğiyle bağlantılı olmayabileceğini gösteriyor. Muhasebe ve vergi süreçlerinin, şirket veya ticari bir varlık kurma ve sürdürmenin, insan kaynakları ve bordro kurallarının karmaşıklığı bakımından iş kurmak için en uygun ülkenin Danimarka, en elverişsiz koşullara sahip ülkelerden birininse Fransa olduğunu ortaya koyuyor. Danimarka’nın bu performansı elde etmesinde etkili faktörlerden biriyse ülkede şirket kurmak için gerekli tüm kayıtların tek bir noktadan yapılması ve bilginin gerekli tüm kurum ve kuruluşlara otomatik olarak aktarılması, bu sayede şirket kurmak için 1 günün dahi yeterli olması olarak öne çıkıyor.

Bu verilerden de anlaşılacağı üzere, başka bir ülkede şirket kurmak ve geliştirmek için gerekli koşullar girişimcinin uzun vadeli hedefine ve işin doğasına göre farklılık gösteriyor. Bu nedenle özellikle Türk lirasının döviz karşısında değer kaybettiği günümüzde döviz ile kazanmak ve yurt dışında şirket kurmak isteyen girişimciler genellikle iş yapacakları ülkeye ve faaliyet gösterecekleri sektöre bağlı olarak lokasyona karar veriyor. Peki bu bağlamda yurt dışında iş kurmak isteyenlere ne gibi avantajlar sunuluyor?

Öne çıkan ülkeler

İstanbul Ticaret Odası’nın verilerine göre, Türkiye kaynaklı yurt dışı yatırımların bölgelere dağılımı incelendiğinde toplam 2 bin 43 yatırımın 756'sı AB ülkelerine, 450'si "Diğer Avrupa Ülkeleri" kategorisinde bulunan Birleşik Krallık, Rusya, Balkanlar, EFTA (Avrupa Serbest Ticaret Birliği) üyeleri ve Doğu Avrupa bölgesine yapıldı. Bunun bir nedeni, AB’de kurulan şirketlerin üyelerin tabi olduğu ve birçok ülkeyle karşılıklı imzalanan serbest ticaret anlaşmalarından yararlanabilmesi. Üstelik EFTA ülkeleri, bölgenin ürün ticaretinin %80'inin gerçekleştirilmesini sağlayan ticaret ilişkileri ağlarından birine erişebiliyor ve bugün EFTA'nın Çin, Mısır, Singapur gibi, AB dışında 40 ülke ve bölge ile 29 serbest ticaret anlaşması var.

İki bölgede de yer alan Estonya, özellikle dijital teknolojilerin süreçlere entegrasyonu sayesinde sağladığı kolaylığın etkisiyle yurt dışından girişimcilerin şirket kurmak için öncelikli olarak tercih ettiği ülkelerden. Öyle ki, Invest Estonia’nın sitesinde yer alan bilgilere göre ülkede kurulan şirketlerin %98’i online ortamda kuruluyor, bankacılık işlemlerinin %99’u online ortamda yapılıyor ve vergi beyanlarının %98’i online ortamda gerçekleşiyor. Ayrıca Estonya, neredeyse tüm ülkelerin vatandaşlarına lokasyondan bağımsız olarak şirket kurmalarına, uzaktan yönetmelerine ve vergi, gümrük, kayıt işlemleri gibi farklı hizmetlere erişebilmesine olanak sağlayan ve Estonya tarafından verilen bir dijital kimlik olan "e-İkamet" sunan ilk ülke. Ortalama şirket kurma süresinin 3 saat olduğu belirtilen Estonya’da e-İkamet hakkına sahip olan Avusturyalı girişimci Dominik Panosch, haziran ayında gerçekleştirilen London Tech Week’te sahnedeyken 15 dakika 33 saniye içinde Estonya’da bir şirket kurarak ülkenin önceki rekoru olan 18 dakika 3 saniyeyi geride bıraktı. Üstelik ilgili komite, belirlenen kriterleri karşılayan ve özellikle teknoloji odaklı girişimlerin kurucuları için, ülkede kaldıkları her ay en az 200 avro harcama taahhüdü karşılığında Startup Vizesi de veriyor. Tüm bunlar Estonya’yı cazip bir girişim merkezi haline getirme potansiyeli taşıyor.

Macaristan ise Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından sergilediği ve Batı ülkelerinin eleştirilerine yol açan, Rusya’ya karşı ılımlı olarak değerlendiren tavrından önce büyük olasılıkla yurt dışında şirket kurmanın en cazip olduğu ülkelerdendi, zira 2017’de Macaristan’da kurumlar vergisi oranı %9’a, işverenlerin sigorta katkı paylarıysa 2022'de %13'e düşürüldü. Öte yandan Macaristan merkezli şirketlerin, kuruluşundan itibaren 8 gün içinde ülkede bir banka hesabı açması yasal bir zorunluluk. Macaristan'da birçok banka, yabancıların geçerli pasaportlarıyla hesap açmasına izin verirken bazılarıysa oturma izni veya çalışma izni talep edebiliyor. Oturma izni almanınsa temellerinden biri, bir iş sahibi olmak olarak öne çıkıyor. Macaristan yine de Avrupa’da oturma izni konusunda süreçlerin en hızlı işlediği ülkelerden biri sayılıyor, çünkü ülkede şirket kuran ve en az 3 kişiye istihdam sağlayan şirket sahiplerine oturma izni alma imkanı veriliyor bu da 3 yıl sonra kalıcı oturma iznine dönüşebiliyor. 

Türkiye’den yurt dışına açılmak

Yurt dışında sıfırdan şirket kurmaktan ziyade Türkiye’de var olan operasyonlarını yurt dışına taşımak isteyenler içinse yurt dışında şube açmalarına veya markalarını küresel bir marka haline getirmelerine yardımcı olacak, Ticaret Bakanlığı’nın sunduğu bazı destek ve teşvikler söz konusu. Bunlardan akla ilk gelen şüphesiz 2004’te yürürlüğe giren ve Türkiye merkezli markaların uluslararası alanda güçlenmesine katkı sağlamayı amaçlayan Turquality teşvik programı. Program kapsamında başvuru, ön inceleme ve danışmanlık şirketi tarafından yapılan değerlendirmeyi geçen markalara mağaza, ofis, servis, tanıtım gibi harcamaları için destek sunulurken aynı zamanda pazar araştırması çalışmaları ve raporları gibi bilgiler ile yönetim danışmanlığı ve liderlik gelişimi programı gibi çeşitli olanaklar sağlanıyor.  

Dış Ticaret Müsteşarlığı’nın yayımladığı 2005/4 Sayılı “Yurt Dışında Ofis-Mağaza Açma İşletme ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ” kapsamındaysa yurt dışında şirket kuran yatırımcıların kira, ofis, tanıtım gibi harcamalarının %60’a varan kısmı, belirli limitler çerçevesinde Para Kredi Koordinasyon Kurulu tarafından karşılanıyor. T.C. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) ise yurt dışı pazarlarda faaliyet göstermek isteyen işletmelere en az 6, en fazla 24 ay boyunca, %30’u geri ödemeli olmak üzere toplamda 300 bin TL destek sunuyor.