Sri Lanka'nın ekonomisi dibe vuruyor

1948'de bağımsızlığını kazanmasından bu yana tarihinin en kötü ekonomik krizini yaşayan Sri Lanka ile ilgili haberleri, eminim ki çoğumuz hayretle ve üzüntüyle takip ettik. Kağıt kıtlığı nedeniyle sınavların ertelenmesi, yakıt tasarrufu için okullara ara verilmesi, elektrik kesintileri, ilaca erişim sorunları, gereksiz yakıt satışının yasaklanması ve kamu çalışanlarına sebze meyve yetiştirebilmeleri için bir gün izin verilmesi gibi durumlar; halkın gerçekleştirdiği ve gelir uçurumuna dair ipuçları veren protestolarla birlikte krizin ciddiyetini gözler önüne seriyordu. Nitekim BBC, 1970'teki petrol krizinden beri ilk defa bir ülkenin benzin satışını kısıtladığını belirtiyordu. 

Çöken ekonomiye yardımlar

Kısa süre önce, dün resmî olarak istifa eden eski devlet başkanı Gotabaya Rajapaksa’dan vekaleten devraldığı devlet başkanlığı görevindeki Başbakan Ranil Wickremesinghe, Parlamento’ya sorunun kıtlıkların çok ötesinide olduğunu; ekonominin tamamen çöktüğünü söyledi. Rajapaksa, 16 saate kadar uzayan yakıt kuyruklarından sonra Rusya lideri Putin'den, petrol ithalı için borç istediğini yazdı. 

Ayrıca ülkeyi ziyaret eden IMF yetkilileri de, ağustosta tamamlanması beklenen kurtarma paketini görüşmeye başladı. Tabii bunun için Çin de dahil olmak üzere, borç verenlerin, borç indirimi ve yapılandırması konusunda istekli olması ve Sri Lanka'nın, stabil politik ortam gibi bazı koşulları yerine getirmesi beklendiği paylaşıldı. Bu sırada Hindistan 500 milyon dolarlık krediyle Sri Lanka'ya akaryakıt yardımı yaptı. Çin de swap anlaşması yaparken Japonya ve Bangladeş gibi ülkeler de  kredi verdi.

Ülkenin şu anda 51 milyar dolar borcu; 50 milyon dolardan az kullanılabilir döviz rezervi var. Borçunun GSYİH'ye oranıysa 2021 sonunda %105’ti. Kredilerinin faiz ödemelerini yapamayan ülke, Nisan 2022'de 12 milyar dolarlık borcunu ödeyemeyeceğini belirterek temerrüde düştü. Üstelik 2025 vadeli 21 milyar dolar daha dış borcu olduğu aktarıldı. Ekonomistler, krizin bir hanedan gibi işleyen kötü yönetim, yanlış ekonomi politikaları ve yolsuzluk gibi faktörlerden kaynaklandığını düşünüyordu. Peki renkli kültürüyle, muhteşem sahilleri ve doğasıyla aklımızda kalan Sri Lanka bu krize nasıl sürüklendi?

^{Buddhika Weerasinghe/Getty Images}
Buharlaşan turizm gelirleri, eriyen döviz rezervleri

21 Nisan 2019'da Colombo'da meydana gelen terör saldırıları, turistlerin de içlerinde olduğu yaklaşık 270 kişinin ölümüne, 500’ten fazla kişinin yaralanmasına yol açtı. Saldırılar, hâliyle ülkenin turizm gelirlerinde de ciddi hasarlar bırakacaktı. Gelen turist sayısı mayıs ayında, 2018’e göre %70,8; haziranda %57 ve temmuzda %46,9 azaldı.

Ülkenin üçüncü en büyük ve en hızlı büyüyen döviz rezervi kaynağı turizm, 2018’de ülkenin GSYİH'sinin 4,4 milyar dolara karşılık gelen yaklaşık %5,6'sını oluşturuyordu. 2020’deyse bu oran, %0,8’e düştü. O dönemki Turizm Bakanı Kishu Gomes Reuters'a, ülkenin turizm gelirinde 750 milyon dolar kayıp öngördüğünü belirtmişti. Öte yandan, 2018'de döviz rezervi yaklaşık 9 milyar seviyesindeyken 2019’un sonunda 7,6 milyar dolara düşmüştü.

• Pandemi: Yetkililer, turizm gelirlerinin iyileşmesini beklerken pandemi patlak verdi. Seyahat kısıtlamaları, hâlihazırda turizm gelirleri büyük darbe alan Sri Lanka için daha zor günlerin habercisi olacaktı. Yapılan ödemelerin döviz girişlerinin üzerinde gerçekleşmesiyle ülkenin döviz rezervleri, 2020'nin sonunda 5,7 milyar dolara düşerken 2021’in sonunda 3,1; martın sonundaysa 1,9 milyar dolara kadar gerilemişti. Ağustos 2021'deyse yakıt, doğal gaz, kömür ve ilaç gibi ihtiyaçların ithalatı için resmî rezervler kullanılmaya başladı.

Eleştirilen altyapı projeleri ve vergi kesintisi

Eleştiri okları, Gotabaya Rajapaksa'yı vurmadan önce, 2013'te Mattala Rajapaksa Uluslararası Havalimanı (HRI) projesini hayata geçiren, eski devlet başkanı ve ağabeyi Mahinda Rajapaksa’ya isabet etmişti. Ülkenin uzun süredir yeni havalimanına ihtiyacı olduğu düşünülse Çin'den alınan 190 milyon dolar borçla birlikte 209 milyon dolara mal olan proje kapsamında konferans salonları, golf kursları gibi ihtiyaç olarak görülmeyecek tesisler de inşa edildi. Ancak Forbes'un haberine göre, 1 yıl gibi kısa sürede zarar etmeye başladı, zira çoğu uçuş aktarma uçuşuydu ve yerel talep çok düşüktü. Üstelik borçların faizleri hızla yükseliyordu ve geri ödemenin maliyeti yılda 17 milyon doları aşıyordu.

Belki de en popüler örneğini okuduğunuz büyük altyapı projeleri için alınan dış borçlar artarken hükûmetin de gelirlerini artırması bekleniyordu. Ancak Gotabaya Rajapaksa 2019'da göreve geldikten sonraki ilk kabine toplantısında vergilerde kesintiye gitti ve 1 Aralık 2020’den itibaren katma değer vergisini %15'ten %8'e düşürdü. Ayrıca şirketlerin iç savaştan sonra ulusun yeniden inşası için ödediği %2'lik vergisi de dahil olmak üzere yedi vergiyi kaldırırken dinî kurumların vergiden muaf tutulacağı açıklandı. Vergi kesintileri devletin yılda 1,4 milyar dolardan fazla gelirini de yok edecekti. Geçtiğimiz mayıs ayının sonlarında Başbakan Wickremesinghe gelirleri 180 milyon dolar artıracak adımla katma değer vergisini %8’den %12’ye çıkarsa da indirimler, kredi kuruluşlarının ülkenin değerlendirmelerini düşürmesini ve borç kapılarının kapanmasını da beraberinde getirmişti. 

Kimyasal gübre ithalatına yasak

Maliye Bakanlığı, organik tarımı teşvik etmek amacıyla Nisan 2021'de kimyasal gübre ithalatını yasakladı. Bu eriyen döviz rezervlerine karşı da alınan bir önlemdi. Öyle ki, çiftçilere ülkede üretilen organik gübreleri kullanmaları tavsiye edilse de işler planlandığı gibi gitmedi. Ani değişime hazırlıksız yakalanan çiftçilerin verimini düşürdü, pirinç mahsullerini yok etti, fiyatları yaklaşık 3 kat yükseltti. Eylül 2021’de açıklanan veriler, halkın %30’undan fazlasının tarım sektöründe çalıştığını ve ülke GSYİH’sine %7,4 katkıda bulunduğu gösteriyordu. 7 ay sonra kısmen kalkan yasak, ülkenin uğradığı zararı geri almak için yeterli olmadı.

^{Reuters/Devjyot Ghoshal}

• Makro ekonomik etkiler: Pandemiyle bozulan tedarik zincirlerinin de etkisiyle küresel gübre talebi, arzı geride bıraktı. Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle, gübre üretiminde kullanılan petrol ve doğal gaz fiyatları da yükseldi. Gıdayı ithal etmek zorunda kalan Sri Lanka’da ekonomik sorunlar şiddetlendi ve gıda güvenliği ile kıtlığı endişeleri baş gösterdi. Enflasyonun haziranda %54,6'ya ulaşmasıyla ve ulaşım masraflarının bir önceki aya göre % 128; gıda maliyetlerinin %80 artmasıyla merkez bankası, 2021'de başladığı ve enflasyonu tırmandıran para basma uygulamasını terk edeceğini açıkladı ve faiz oranlarını, 21 yılın en yükseği olan %15,5'e yükseltti. 

Tüm bunlar başta gıdaya erişim olmak üzere pek çok alanda sıkıntıya yol açtı. BM Dünya Gıda Programı’nın (WFP) paylaştığı verilere göre, nüfusun %22’sine karşılık gelen yaklaşık 5 milyon kişi gıda güvenliğinden yoksun ve ailelerin %86’sı ise daha az yiyerek, besleyici gıdalardan daha az yiyerek ya da öğünleri tamamen atlayarak bu durumla başa çıkıyor.

Şu anda protestolar, başkanın istifa etmesiyle hafiflemiş gibi görünse de geçici atanan başbakanın da ülkenin bu duruma gelmesinde sorumlu tutulduğu belirtiliyor. Dolayısıyla Sri Lanka için iyimser bir tablodan bahsetmek henüz çok kolay görünmüyor. Doğal güzellikleri ve renkli kültürüyle bir zamanlar ben dahil pek çok kişinin "gidilecek ülkeler listesi"nde ilk sıralarda yerini alan ülkenin geleceğiniyse söz konusu kurtarma paketlerinin içeriği, yeni kurulacak Kabine ve politika sistemi belirleyecek gibi görünüyor. O zamana kadar haberleri takip etmeye, önemli noktalarda sizi bilgilendirmeye devam edeceğiz.