Algoritmadan tabağa: Tedarik zinciri yemek trendlerinin hızına yetişebiliyor mu?

Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
Üç yıl önce TikTok’ta viral olan bir Dubai çikolatası videosu, 100 milyondan fazla izlenme aldı ve birkaç ay içinde çikolata markalarından süpermarket zincirlerine kadar pek çok büyük firma, kendi Dubai çikolatasını üretmeye başladı. Bu üretim furyası, küresel fıstık arzında ciddi bir baskıya yol açtı.
Matcha, protein barlar, iki malzemeli Japon cheesecake’i, Gigi Hadid makarnası, çiğ köfte suşi… Yemek trendleri, artık sosyal medyanın etkisiyle her zamankinden çok daha hızlı yayılıyor. Tedarik zincirleri ise bu hıza ayak uydurmakta zorlanıyor. Zira trendler, hammaddelere yönelik talebi artık tedarik zincirlerinin yetişemeyeceği bir hızda artırıyor. Talep, dijital hızda büyürken çiftlikler ve fabrikalardaki tarım ve gıda üretimi, fiziksel sınırlar içinde kalıyor ve hâlâ aylar ve yıllarla ölçülen bir takvimde ilerliyor.
Bu durum, şirketleri ürün geliştirme çalışmalarında kritik değişiklikler yapmaya ve çok daha fazla proaktif davranmaya itiyor.
Geniş açı: Esasında yemek trendleri yeni bir fenomen değil. Tarihte bazı yiyeceklerin büyük bir popülarite kazandığı pek çok dönem yaşandı. 18’inci ve 19’uncu yüzyılın başlarında İngiltere’de ananas o kadar rağbet görüyordu ki yalnızca vitrinde sergilemek üzere ananas kiralayan dükkanlar açılmıştı. 1960’lar ve 1970’lerde ABD’de popülerleşen İsviçre fondüsü de milyonlarca fondü setinin satılmasına yol açtı.
Ancak artık sosyal medya, bu tür trendlerin birkaç hafta içinde tüm dünyaya yayılmasına neden oluyor. TikTok ve Instagram, trendlerin coğrafi yayılma süresini dramatik biçimde kısaltıyor.
Rakamlar: Yakın tarihli çalışmalar da kullanıcıların sosyal medyadaki yemek trendlerine büyük bir ilgi gösterdiğini ortaya koyuyor. Instacart ve The Harris Poll’un 2021 yılında 2000’den fazla ABD'li yetişkinle yaptığı bir anket, katılımcıların %44'ünün o yıl sosyal medyada gördüğü bir yemek trendini denediğini gösteriyor.
- Genç tüketicilerde çok daha fazla yüksek olan bu oran, 18-24 yaş arasındaki tüketicilerde %71’e, 25-40 yaşındaki tüketicilerde ise %70’e çıkarken 41-56 yaş arasında %35’te kalıyor.
Attest’in geçen yıl yaptığı bir araştırma da Z kuşağı üyelerinin %86'sının son bir yılda en az bir gıda trendini denediğine işaret ediyor. Ayrıca bu katılımcıların %53'ü TikTok'ta, %40'ı Instagram'da, %39'u ise YouTube'da yemek içerikleri aradığını söylüyor.
Benzer şekilde: Mondelez'in araştırmasına göre de dünya genelindeki tüketicilerin %55'i, sosyal medyanın son bir yıl içinde kendilerine yeni bir atıştırmalık denemeleri konusunda ilham verdiğini söylüyor. Bu oran, Z kuşağında %70’e, Y kuşağında ise %71’e çıkıyor. Ayrıca tüketicilerin %62'si, sosyal medyadaki yemek içeriklerinden hoşlandığını ifade ediyor.
MorganMyers'ın bu yıl yayımladığı bir araştırmaya göre ise Z kuşağı üyelerinin %52'si TikTok'taki, %44’ü ise Instagram’daki bir paylaşımın kendilerini yeni bir yiyecek veya içecek denemeye yönelttiğini söylüyor.
Yemek neden bu kadar hızlı trend hâle geliyor?
Sosyal medyada yiyecek ve içecekler çok daha hızlı trend hâline geliyor. Uzmanlar, görsel zenginliği bu hızın en önemli nedenlerinden biri olarak gösteriyor. Çim yeşili matcha’lar, mor ube latteler ya da içinden dolgu taşan Dubai çikolataları, Instagram ve TikTok paylaşımları için oldukça güçlü görseller sunuyor.
Ek olarak: Erişim kolaylığı da trend hızını artırıyor. Moda ya da teknolojideki trendlerin aksine viral bir yiyeceği denemek, genellikle çok büyük bir bütçe gerektirmiyor. Benzer şekilde sosyal medyada daha fazla vakit geçiren genç tüketicilerin yeni ürünleri denemeye daha yatkın olması da bu hıza büyük bir ivme kazandırıyor.
Bu devasa hız, tedarik zincirinde ciddi bir baskı yaratıyor. Örneğin peynir üretiminin bir yan ürünü olan peynir altı suyunun en büyük tüketicisi bir zamanlar domuzlardı. Bugün ise spor ve protein trendinin yükselişi, peynir altı suyu proteini konsantresine yönelik talebi hızla artırıyor.
Fakat süt ürünleri üreticileri, peynir üretimini aynı hızda artıramıyor. Araştırma şirketi Vesper’ın verileri, peynir altı suyu proteini fiyatının Haziran ayına kadarki üç yılda beş katına çıktığına işaret ediyor. TikTok fenomenlerinin kas kütlesini artırmak isteyen takipçilerine önerdiği yüksek proteinli cottage cheese'de de benzer bir arz sıkıntısı yaşanıyor.
Benzer şekilde: Matcha üretiminde kullanılan tencha yapraklarının fiyatının da 2024-2025 arasında neredeyse üç katına çıktığı biliniyor. Üstelik bu yaprakların toplandığı çay çalılarının yetişmesi yıllar alıyor. Dolayısıyla üretim, ani talep artışına kısa sürede yanıt veremiyor.
Ayrıca hızla büyüyen pazarlar fırsatçıları da kendine çekiyor. ABD’nin Los Angeles kentinde matcha satan Rocky Xu, geçen yıl stokları tükendiğinde pazarın çok sayıda aracıyla dolduğunu söylüyor. Çoğunlukla çiftçiler ile yabancı alıcılar arasında aracılık yapmayı hedefleyen Japon girişimcilerden oluşan bu yeni oyuncular, fiyatların daha da yükselmesine yol açıyor.
Matcha’ya yönelik talebin hızla artması, Kyoto merkezli çay şirketleri Ippodo ve Marukyu Koyamaen’i ürünlere satın alma sınırı getirmeye itiyor.
Üstelik bu kriz, talebi karşılamak amacıyla üretimin ciddi ölçüde artırılmasına rağmen yaşanıyor. Japonya’nın 2023’teki 4176 tonluk matcha üretimi, 2010’daki üretimin neredeyse üç katına karşılık geliyor.
Dubai çikolatasının popülaritesi de Antep fıstığı arzında sıkıntıya yol açıyor. Veri takip platformu Tridge, Antep fıstığı içinin kilogram başına fiyatının son bir yılda 14,7 avrodan 19,8 avroya çıkarak %35 yükseldiğini söylüyor. Platform, bu fiyatın yıl sonuna kadar 23,8 avroya ulaşabileceğini öngörüyor.
Dahası: Matcha’ya benzer şekilde burada da fiyat artışı, Antep fıstığı üretimindeki artışa rağmen yaşanıyor. Bugün dünyanın en büyük Antep fıstığı üreticisi konumundaki ABD’de, büyük ölçüde California’da bulunan çiftlikler, küresel üretimin %43’ünü karşılıyor. Bu oranın, ABD’nin mısır, peynir ve sığır eti gibi geleneksel tarım ürünlerindeki pazar payından bile daha yüksek olduğu ifade ediliyor. Buna rağmen arzdaki baskı etkisini sürdürüyor.
Sosyal medya trendlerinin etkisiyle tek bir tarım ürününün üretiminin hızla artırılmasının, ormansızlaşmayı tetikleyebileceği ve dolayısıyla yaban hayatına zarar verebileceği yönünde de endişeler bulunuyor.
Şirketler bu baskıya nasıl yanıt veriyor?
Şirketler, tedarik zincirindeki baskıyla farklı şekillerde baş ediyor. Bazı markalar, ilk etapta trendleri takip ederek bu trendlere uygun ürünler piyasaya sürüyor.
Örneğin: Kullanıcılar, yıllardır Chipotle siparişlerini paketli cipslerle yiyor ve cipsleri bowl'ların üzerine kırdıkları veya yemeği doğrudan cips paketine döktükleri trend paylaşımlar yapıyorlardı. Chipotle'a göre 2022'den bu yana bu tür paylaşımlar, %1500'den fazla artarken TikTok ve Instagram’deki içerikler, 96 milyon etkileşim aldı. Şirket, Ağustos ayında bu trendden esinlenen Chili Lime Chips menüsünü tüketici beğenisine sundu.
Benzer şekilde Dubai çikolatasının TikTok’ta viral olmasının ardından Lindt ve Lidl’ın da aralarında bulunduğu pek çok marka, kendi Dubai çikolatalarını piyasaya sürdü. Sosyal medyada hızla viral olan matcha latteler de kısa süre içinde Pret a Manger, Starbucks ve Gail's gibi zincirlerin menülerine girdi.
Öte yandan: Bazı şirketler, trendleri mümkün olduğunca erken tahmin edip rakiplerden önce tedarikçilerle anlaşma yapmaya çalışıyor. Örneğin Starbucks, matcha henüz bugünkü popülaritesine ulaşmadan çok önce, 2006 yılında yeşil çaylı latte satmaya başlamıştı. Şirket, bubble tea viral hâle gelmeden önce de 2024’te içeceklerine ağızda patlayan aromalı tanecikler ekledi. ABD merkezli kahve zinciri, yakın zamanda menüsüne proteinli kahve seçenekleri de dahil etti ve bu içecekler Avrupa’da flat white kadar popüler hâle geldi.
Starbucks yöneticilerinden Louise Direito, şirketin artık küçük odak gruplarına güvenmek yerine, internette trendleri gerçek zamanlı olarak şekillendiren milyonlarca müşteriyi takip ettiğini dile getirdi.
Direito ayrıca, şirketler açısından asıl zorluğun trende ne zaman dahil olunacağını bilmek ve dahil olmak için ne zaman çok geç kalındığını anlamak olduğuna işaret etti.
The Guardian’ın bir haberi, süpermarketlerin de artık sosyal medyadaki yemek trendlerine daha hızlı yanıt verebilmek için internetteki tarifleri, sosyal medya konuşmalarını ve restoran yorumlarını takip eden yapay zeka araçlarından yararlandığına işaret etti. Geçmişte aylar süren ürün geliştirme süreçlerinin, bu sayede birkaç haftaya düşebildiği ve yeni ürünlerin çok daha hızlı biçimde raflara çıkabildiği belirtildi.
Eskiden restoranlarda neyin popüler hâle geldiğini takip eden süpermarketler, artık TikTok ve Instagram’ı bir erken talep sinyali olarak kullanmaya başladı.
Bununla birlikte: Bazı markalar, trendlere ayak uydurabilmek için işbirliklerine yöneldi. Acılı yiyeceklerin 2022’de sosyal medyada büyük bir trende dönüşmesinin ardından fast food zincirleri, acı biberli yağ üreten Fly by Jing ile işbirliği yapmak için sıraya girdi.
Örneğin Shake Shack, markanın yağını merkeze alan özel bir tavuk menüsü hazırladı.
Her trendin peşinden gitmek başarının anahtarı değil
Diğer yandan analistler, her trendin peşinden gitmenin başarının anahtarı olmayacağını vurguluyor. Örneğin Starbucks’ın zeytinyağlı kahvelerinin, müshil etkisi yarattığına yönelik şikayetler nedeniyle piyasaya sürüldükten yaklaşık bir yıl sonra ABD ve Kanada’daki menülerden kaldırıldığı biliniyor.
Ayrıca trendi yakalamak kadar, trendin ne zaman biteceğini öngörebilmek de markalar için büyük bir önem arz ediyor. Trende geç kalan şirketler, hammadde tedarikinde zorlanma ve rakiplerin gerisinde kalma riskiyle karşı karşıya kalırken fazla veya geç yatırım yapan şirketler, trend sona erdiğinde ellerinde kullanılmayan bir stokla kalabiliyor.
Perspektif: Bu noktada sosyal medyanın hızı ile gıda sektörünün üretim döngüsü arasındaki fark belirleyici hâle geliyor. Zira bir gıda şirketinin yeni bir ürün geliştirmesi 18 ay sürebilirken TikTok’taki bir trendin ömrü, ortalama 90 gün sürüyor. Dolayısıyla şirketlerin artık, “Bir sonraki popüler ürün ne olacak?” sorusu kadar, “Bu ürünü raflara çıkardığımızda trend hâlâ devam ediyor olacak mı?” sorusunu da yanıtlaması gerekiyor.
Gıda şirketleri için yeni rekabet avantajı, bir sonraki trendi herkesten önce yakalamaktan ziyade, sosyal medyada bir anda patlayan talebin kalıcı bir tüketici alışkanlığına mı dönüşeceğini, yoksa birkaç ay içinde unutulacak bir internet hevesi olarak mı kalacağını rakiplerden önce anlayabilmekten geçiyor.
Editörün önerisi: Bedenin modası, beslenmenin trendi: Peki şimdi ne yiyeceğiz? | apéro, Reyhan Ülker










