Savunma bütçeleri büyürken: Ekonomik durgunluğun çaresi silahlanma olabilir mi?

Geçen yılın ortalarında, Temmuz 2025’de, ABD Başkanı Donald Trump ve Avrupa Birliği Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, İskoçya’da biraraya geldiklerinde temel anlaşmazlık konusunu ticaret ve ekonomi oluşturuyordu.

• Trump, “Bizim ekonomimiz şu an dünyanın en güçlü, en sıcak ekonomisi. Sizin durumunuz (Avrupa ekonomisi) ise pek iyi gitmiyor” derken Ursula von der Leyen de “Gerçekçi olalım; enflasyon, tedarik zinciri baskıları ve küresel dalgalanmalar göz önüne alındığında sizin durumunuz da bizden daha iyi değil. İki tarafın da birbiriyle dengeli bir ticarete ihtiyacı var” diyerek karşılık vermişti.

Ekonomik durgunluk, yüksek enflasyon ve artan maliyetler yalnızca ABD ve AB’nin problemi değildi. Savaşlar, pandemi, tedarik kanallarında yaşanan sıkıntılar, enerji krizleri, artan maliyetler, Çin’le rekabet etmenin giderek zorlaşması derken son yıllarda pek çok ekonomi ciddi sorunlar yaşamaya başladı. Almanya ve Japonya gibi devasa ekonomilerin de aynı sorunlarla boğuşması, meselenin boyutunu daha açık biçimde ortaya koyuyordu.

• IMF’nin son dört yıllık büyüme rakamları, Çin’in ortalama %5, ABD’nin yaklaşık %2,5 büyüdüğünü; özellikle Almanya’nın neredeyse hiç büyüyemediğini, Japonya’nın ise %1 civarında kaldığını gösteriyor.

Her ikisi de sanayi ve teknoloji alanında dünyanın önde gelen ülkeleri arasında yer alırken son yıllarda Çin’le rekabet etmenin zorluğunu daha fazla hisseden ülkeler arasına girdiler. Büyüme rakamlarındaki olumsuzluğun ardında artan maliyetler, yaşlanan işgücü, rekabet gibi birçok sebep sıralanabilir ancak yazımızın konusu niçin büyüyemedikleri değil, bu sorunun üstesinden nasıl gelmeye çalıştıkları.

• Bu iki ülke özelinde, ancak İtalya gibi bazı başka ülkelerde de ekonomik durgunluğu aşmak amacıyla savunma harcamalarına ağırlık verildiğini görüyoruz.

Son yıllarda Rusya-Ukrayna savaşı, ABD’nin NATO harcamaları konusunda Avrupa’ya rest çekmesi, Ortadoğu’da özellikle İsrail kaynaklı bitmek bilmeyen çatışmalar, Asya’da Hindistan-Pakistan gerilimi ve özellikle Çin kaynaklı güvenlik kaygıları nedeniyle savunma harcamaları sürekli artıyor. Özellikle 2025, savunma harcamalarında önemli artışların kaydedildiği bir yıl oldu.

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) verilerine göre dünyadaki askerî harcamalar, 2025’te yaklaşık 2,9 trilyon dolara ulaşarak 2024’e göre reel olarak %2,9 arttı. Aynı dönemde dünya ekonomisi ise özellikle Asya’nın katkısıyla, Hindistan %7 ve Çin %5 büyürken, %3,2 büyüdü.

İlginçtir, savaşmaktan zevk aldığını düşündüğümüz veya en azından savunma sanayiini ayakta tutmak için tüketimi sürekli canlı tutmaya çalışan Amerika Birleşik Devletleri’nde savunma harcamaları azalırken savunma ihracatı artmaya devam ediyor. Harcamalar Avrupa’da %14, Asya ve Okyanusya’da ise %8,1 arttı. ABD, Çin ve Rusya’nın toplam 1,5 trilyon dolarlık harcaması küresel toplamın %51’ini oluşturdu. Almanya yıllık bazda %24 artışla 114 milyar dolar, İspanya %50 artışla 40,2 milyar dolar harcarken Japonya 60 milyar dolar sınırına yaklaştı.

Savunma harcamaları büyüme getirir mi?

Savunma harcamaları aslında atıl, ölü yatırım olarak kabul edilir. Normalde hiç kullanmak istemeyeceğiniz, çoğunlukla da kullanmadığınız milyarlarca dolarlık savaş oyuncağına yatırırsınız paranızı. Çoğunu depolara kapatır, bazılarını paslanmasın diye arada bir tatbikat adı altında kullanırsınız veya çatışmalarda tüketip sonra yerine yenisini koyarsınız.

• Bu yönüyle savunma harcamalarını artırmanın Keynesyen politika etkisi dışında ekonomiye ciddi bir katkı sağlamasını beklemek pek mantıklı değil. O da alımlarınızı yerel kaynaklardan yapıyorsanız...

Diğer taraftan savunma sanayii, teknolojik gelişmenin ve sanayileşmenin temel bileşenlerinden biri. Bugün sivil sektörde kullandığımız birçok teknoloji, aslında savunma amaçlı geliştirilmiş teknolojilerin eskimiş veya birkaç üst versiyonu üretildiği için ticari kullanıma açılmış hâli.

İnternet, ABD Savunma Bakanlığı bünyesinde iletişim sağlamak amacıyla geliştirildi ve ilk olarak 1969’da ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network) adı altında kullanıldı.

GPS teknolojisi de biz daha kolay adres bulalım diye değil, silahlar hedeflerini daha kolay bulsun diye geliştirildi. Bir melodiyi dinletince size şarkıyı ve şeceresini veren teknoloji telefonlarımızda ayağa düştüğüne göre onun askerî versiyonunun ne kadar daha yetenekli olabileceğini, sesimiz ve görüntülerimizle neler yapılabildiğini düşünün.

Tekstil ve gıda dahil aklınıza gelebilecek pek çok sektörde savunma amaçlı çalışmalar teknolojinin itici güçlerinden biri oldu. Ölü yatırım mı, teknolojik gelişmenin temel kaynaklarından biri mi tartışılır ancak gerçek olan şu ki savunma harcamaları bazı durumlarda ekonomik durgunluğun çaresi olabiliyor. Özellikle de teknolojik yeterliliğe sahipseniz, yerli üreticiyseniz ve aynı zamanda ihracat yapabiliyorsanız...

Avrupa'yı yeniden silahlandırma planı: Hazırlık 2030

AB bünyesinde hazırlanan 2030 hedefli Yeniden Silahlanma Planı tam da bu noktaya vurgu yapıyor:

“Avrupa savunmasına yatırım yapmak hem mevcut hem de gelecek nesiller için kalıcı barışa ve uzun vadeli istikrara yatırım yapmak anlamına gelir. Ancak sadece bu kadarla sınırlı değil. Aynı zamanda teknolojik yeniliği artırmak, Avrupa'nın rekabet gücünü desteklemek, bölgesel kalkınmayı teşvik etmek ve ekonomik büyümeyi güçlendirmek anlamına da gelir.”

AB, Almanya öncülüğünde savunma bütçelerini artırmaya yönelirken bunu yalnızca ABD’nin baskısıyla veya Ukrayna’ya destek vermek için yapmadığının da farkında.

“Ancak, sadece daha fazla harcama yapmak yeterli değil. Üye devletlerin daha iyi harcama yapmaları, birlikte çalışmaları ve Avrupa şirketlerine öncelik vermeleri gerekiyor. AB, üye devletlerin yatırımlarını koordine etmelerine ve Avrupa içinde savunma ekipmanı geliştirmelerine yardımcı olarak bunu destekleyebilir.”

AB, özellikle artan enerji maliyetleri nedeniyle Çin karşısında rekabet gücünü kaybedip ekonomik durgunluğa girerken, otomotiv başta olmak üzere temel ihracatçı olduğu bazı sektörlerde müşteri durumuna düşmüşken çareyi savunma sanayiinde bulmuş gibi görünüyor. “Teknolojisinden üretimine ve finansmanına kadar AB bünyesinde yaptığımız takdirde dışarıya kaynak aktarmadan kendi ekonomimizi durgunluktan çıkarabiliriz” diyorlar.

İşin AR-GE kısmına da 150 milyar avro pay ayrılıyor ki teknoloji ABD’den alınmasın, sistem ve platformlar Avrupa içinde geliştirilebilsin.

AB gibi gelişmiş bir coğrafyada “Bütçeden savunmaya ayırdığımız payı artıracağız, savaş için daha çok para harcayacağız” derseniz vatandaşı, seçmeni ikna etmeniz kolay olmayabilir. Neyse ki Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı ve ABD’nin “Ben gidiyorum, başınızın çaresine bakın” mesajı, artan savunma harcamalarını vatandaşlara anlatabilmek için gerekli zemini de sağlamış oldu.

Ne koyup ne almayı planlıyorlar?

AB, 2030’a kadar 800 milyar avro savunma harcaması planlıyor. Buradaki aslan payı Almanya’nın. Almanya savunma bütçesini GSYH’nin %2,1’i seviyesinden %3,5’e çıkarırken 2029 sonrası yıllık harcama hedefini 100 milyar avro olarak belirliyor.

Goldman Sachs ekonomistlerine göre AB genelinde artan savunma harcamalarıyla birlikte 2026’da %1,3 büyüme öngörülürken 2029 itibarıyla Almanya özelinde savunma harcamalarından kaynaklanan %0,8 ilave büyümeden söz ediliyor.

Alman DekaBank ve Ernst & Young’ın ortak çalışması Avrupa Egemenliğine Giden Yol: Savunma dokümanında, planlanan savunma harcamalarının yalnızca Almanya’da GSYH’yi en az %0,9 artırması ve yılda yaklaşık 360.000 işi güvence altına alması veya yaratması beklendiği belirtiliyor.

“Tüm NATO üyesi Avrupa ülkelerinde, savunma ve askeri teçhizata yapılan yatırımlar yaklaşık 1,9 milyon işi güvence altına alıyor; bunların yaklaşık 600.000'i doğrudan savunma sanayinde, yaklaşık bir milyonu ise dolaylı olarak tedarikçilerde. Buna ek olarak, kurumlar vergisi, gelir vergisi ve sosyal güvenlik katkı paylarından yeni kamu gelirleri elde edilecek. Bunların toplamda yılda yaklaşık 4,1 milyar avro artması bekleniyor.”

Rapor, savunma sanayii dışında imalat sektörü, metal sanayi, teknoloji ve bilişim şirketleri ve hizmet sağlayıcıların da büyüme ivmesinden yararlanacağını, özellikle otomotiv sektöründen birçok şirketin savunma sanayiine doğru genişleyeceğini öngörüyor.

Sadece Avrupa mı?

Son yıllarda ekonomik büyüme konusunda sıkıntılı bir dönem geçiren Japonya’da da benzer bir süreç yaşanıyor.

ABD’nin geri çekilme sinyalleri vermesi ve müttefiklerine savunma harcamalarını artırma çağrısı yapmasının ardından Çin, Kuzey Kore ve Rusya’yı ana tehdit unsurları olarak gören Japonya, kendini daha korunmasız hissetmeye başlayarak savunma harcamalarını önemli ölçüde artırdı.

Yıllardır artan savunma bütçesi 2026 için neredeyse 60 milyar dolar seviyesine ulaştı. Böylece GSYH’nin %2’si oranında savunma bütçesi hedefine ulaşma yolunda önemli bir eşik aşılmış oldu.

Japonya, yıllardır uyguladığı ölümcül silah ihracatına yönelik yasağı da Nisan 2026 itibarıyla kaldırarak savunma sanayiinin kendi bütçesiyle sınırlı kalmamasının önünü açtı.

• Peki artan savunma harcamaları gerçekten Almanya, Japonya veya aynı politikaları uygulamaya başlayan diğer ülkeleri içinde bulundukları ekonomik durgunluktan veya yavaşlamadan çıkarabilecek mi?

Bu sorunun tek bir yanıtı yok. Daha önce belirttiğimiz gibi savunma harcaması ülke içinde kalıyorsa, ana sistem ve alt sistemler de büyük ölçüde ülke içinden tedarik ediliyorsa evet, savunma harcaması ekonomiyi kısa vadede kıpırdatır. Savunma projeleri genellikle uzun vadeli olduğu için orta vadede de güçlü bir ivme yaratabilir. Ancak uzun vadede talep aynı ölçüde devam etmez, depolar silahla dolar ve ana platform üretimleri tamamlanırsa bu etki zayıflayabilir.

Almanya ve Japonya gibi önemli teknoloji ülkeleriyseniz işiniz daha kolay. Araştırma-geliştirme kısmına da bütçe ayıracağınız için üniversitelerinizden başlayarak bir ilerleme ortaya çıkar. Yeterli teknolojiye ve sanayi altyapısına sahipseniz savunma amaçlı geliştirdiğiniz sistemler başka alanlarda da kullanılabilir ve diğer sektörlerde gelişme sağlayabilir. Hele bir de ihracat yapıyorsanız ülkeye ciddi döviz girişi sağlarsınız; daha fazla finansman, üretim ve büyüme...

• Örnek mi? 2025’te ABD’nin savunma ürünleri ihracatı yaklaşık 330 milyar dolar ve toplam ihracatının %10’u seviyesinde. Savunma sanayii gelişkin olan ülkeler büyümede de çok sıkıntı yaşamıyor.

Kısacası savunma sanayiine bütçe ayırırsanız ekonomik büyümeye kısa ve orta vadede katkı sağlar; teknolojisini geliştirmeye de bütçe ayırıyorsanız uzun yıllar ekmeğini yersiniz. Ama teknoloji sahibi değilseniz, savunma harcaması diye yurt dışından silah, platform veya alt sistemler alıyorsanız... Geçmiş olsun. Yalnızca para harcar, başka ülkelerin ekonomilerine katkı sağlarsınız.