Seveso Direktifi uygulansaydı Aliağa’da felaket önlenebilir miydi?

Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
İzmir Aliağa’da Bozköy Mahallesi’ndeki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda 9 Kasım 2026’da 19 işçinin hayatını kaybetmesine neden olan iş cinayeti, Türkiye'de son yıllarda meydana gelen en ağır sanayi iş kazalarından biri olarak tarihe geçti. Üstelik mesele sadece bir ağır sanayi fabrikasında meydana gelen patlama değil; iş güvenliği, işverenin sorumluluğu, denetim mekanizmaları ve büyük sermaye sahiplerinin adli süreçteki konumu açısından da ciddi tartışmalar yarattı.
Özellikle şirketin Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Rüştü Başaran hakkında verilen ev hapsi kararı, kazanın ardından kamuoyunda en çok tartışılan başlıklardan biri oldu.
Halkların İklim Zirvesi’nde Aliağa’da ölen işçiler anıldı
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) Taraflar Konferansı’nın 31’incisi (COP31) Antalya’da devam ederken zirveye paralel olarak düzenlenen Halkların İklim Zirvesi’nde (Peoples’ Climate Summit) “Aliağa: Ekokırım Alanı” başlıklı oturumda hem hayatını kaybeden işçiler anıldı hem de EGEÇEP (Ege Çevre ve Kültür Platformu) tarafından konuyla ilgili bir açıklama paylaşıldı.
Açıklamada, şu ifadelere yer verildi:
“Aliağa'da art arda yaşanan işçi ölümlerini yalnızca teknik arızalarla, kazalarla açıklamak mümkün değildir. Asıl sorun, üretimin ve kârın işçi sağlığı ile yaşam hakkının önüne konulduğu, tehlikelerin yeterince önlenmediği ve denetimlerin etkisiz kaldığı sistemsel düzendir. Teknik bir arıza, işverenlerin ve kamu kurumlarının önleme ve denetleme sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu nedenle EGEÇEP olarak diyoruz ki, patlama bağımsız biçimde araştırılmalıdır. Olayın nedenleri, varsa ihmaller ve sorumlular; meslek örgütlerinin ve bağımsız uzmanların katılımıyla ortaya çıkarılmalı, soruşturmanın sonuçları kamuoyuyla paylaşılmalıdır. Aliağa’daki yüksek riskli tesisler derhal denetlenmelidir. İşçi sağlığı, yangın ve patlama güvenliği yönünden kapsamlı denetimler yapılmalı; ciddi tehlike bulunan üretim faaliyetleri güvenli koşullar sağlanıncaya kadar durdurulmalıdır. İşçilerin ve bölge halkının sağlığı düzenli olarak izlenmelidir. Meslek hastalıklarının tespiti ve kayıt altına alınması sağlanmalı; hava, su ve topraktaki kirleticiler bağımsız ölçümlerle izlenerek sonuçları kamuoyuna açıklanmalıdır. Aliağa’da sanayi yükünü artıracak hiçbir yeni yatırı ma izin verilmemelidir. Bölgenin ekolojik sınırları zaten aşılmıştır. Yeni sanayi tesisleri yerine mevcut kirliliğin azaltılması ve ekosistemlerin onarılması esas alınmalıdır. Mevcut tesislerde adil dönüşüm başlatılmalıdır. Kirletici ve tehlikeli üretim süreçleri dönüştürülmeli; bu süreçte işçilerin istihdamı, ücretleri ve özlük hakları güvence altına alınmalı, işçiler ve sendikalar karar süreçlerine katılmalıdır. Dönüşümün ekonomik ve sosyal bedeli emekçilere ve bölge halkına yüklenmemelidir.”
Aliağa’da kaza nasıl yaşandı?
Olay, sıvı çelik dökümü sırasında tavan vincinin koparak elektrik ark ocağına düşmesiyle meydana geldi. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar da olayın, elektrik ark ocağında gerçekleştirilen rutin bakım sırasında vincin çökmesiyle bağlantılı olduğunu açıkladı. Patlamanın bakım sırasında hangi güvenlik prosedürlerinin uygulanıp uygulanmadığı ise henüz kesin olarak belirlenmiş değil.
Ancak olayın en dikkat çekici gelişmelerinden biri Başaran'ın adli durumuyla ilgili. Menemen Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturmasında 11 kişi gözaltına alındı, 9 kişi tutuklandı, daha sonra şirketin Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Rüştü Başaran hakkında ev hapsi kararı verildi.
İşçi örgütleriyle İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi'nin (İSİG) yaklaşımı, olayın sadece teknik bir arıza olarak ele alınmaması yönünde. Çünkü bir vincin kopması, ağır sanayi tesislerinde öngörülebilir riskler kapsamında değerlendirilmesi gereken bir durum. Vincin periyodik kontrolleri, bakım kayıtları, taşıma kapasitesi, mekanik durumu ve çalışma prosedürleri soruşturmanın kritik konuları.
Diğer yandan, Aliağa Sulh Ceza Hâkimliği tarafından soruşturma tamamlanıncaya kadar dosyaya ilişkin yayın yasağı kararı verildi. 19 kişinin hayatını kaybettiği yerde iş güvenliği, şirketin geçmişi, kamu denetimi ve sorumluluk zincirinin sorgulanmasının engellenip engellenmediği sorusu gündeme geldi.
Farklı tesislerde ve faaliyet alanlarında yaşanmış ölümcül iş kazalarına baktığımızda HABAŞ’ın sicilinin epey kabarık olduğunu görüyoruz. İSİG Meclisi'nin 13 Kasım 2026 verilerine göre 1999'dan beri HABAŞ işletmelerinde en az 45 işçi hayatını kaybetti. Bu veri başta Aliağa olmak üzere şirketin diğer işletmelerini de kapsıyor.
Diğer yandan, Aliağa sadece demir çelik üretimiyle değil, gemi söküm tesisleri ve ağır sanayi faaliyetleriyle de bilinen bir bölge. Bu nedenle tartışma HABAŞ'la sınırlı değil. Ağır sanayide iş güvenliği denetimlerinin yeterliliği, taşeron çalışanların korunması, bakım süreçlerinde risk analizi ve kamusal denetim kapasitesi de sorgulanıyor.
HABAŞ faciası Seveso Direktifi’ni tekrar hatırlattı
Aliağa'daki HABAŞ faciası, Seveso Direktifi'nin Türkiye'de ne ölçüde uygulandığı ve sanayi bölgelerinde büyük endüstriyel kazaların nasıl önlendiği tartışmasını yeniden gündeme getirmek için önemli bir örnek. Seveso Direktifi, özellikle kimya sanayisi, petrokimya tesisleri, rafineriler, enerji santralleri, tehlikeli kimyasal depolama alanları ve büyük ölçekli endüstriyel kazaların önlenmesi açısından Avrupa Birliği'nin en önemli çevre ve endüstriyel güvenlik düzenlemelerinden biri.
Bu direktifi bir iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı olarak değerlendirmek eksik kalır. Seveso, aynı zamanda endüstriyel faaliyetlerin çevre üzerindeki risklerini yönetmeyi, büyük kimyasal kazaların insan sağlığı ve ekosistemler üzerindeki etkilerini önlemeyi, şirketlerin ve kamu otoritelerinin sorumluluklarını belirlemeyi, sanayi tesislerinin çevresindeki yerleşimlerin güvenliğini sağlamayı, sanayi kaynaklı afetlere karşı toplumsal ve kurumsal hazırlığı artırmayı amaçlayan kapsamlı bir risk yönetimi sistemi olarak değerlendirilebilir.
Özellikle Türkiye'nin AB çevre mevzuatına uyumu, kimya sanayisi, sanayi bölgeleri, enerji yatırımları ve çevresel denetim kapasitesi açısından da önemli sonuçları var.
Seveso Direktifi nedir?
Seveso Direktifi, tehlikeli maddelerin bulunduğu endüstriyel tesislerde büyük kazaların önlenmesini ve böyle bir kaza meydana geldiğinde insanlara ve çevreye verilecek zararın sınırlandırılmasını düzenler. 4 Temmuz 2012'de kabul edilen bu direktif, 13 Ağustos 2012'de yürürlüğe girdi ve AB ülkelerinde 1 Haziran 2015 itibarıyla uygulanmaya başlandı. Direktifin hukuki dayanağı, AB'nin İşleyişine İlişkin Antlaşma'nın çevre politikasıyla ilgili 192’nci maddesi olarak öne çıkıyor.
Seveso Direktifi, bütün sanayi tesislerine uygulanan genel bir güvenlik düzenlemesi değil. Tesisin faaliyet alanından ziyade, bünyesinde bulundurduğu veya bulundurması muhtemel olan tehlikeli maddelerin türü ve miktarı belirleyici oluyor. Dolayısıyla bir gıda, ilaç, tarım, enerji veya kimya işletmesi de belirlenen tehlikeli madde eşiklerini aşması durumunda direktif kapsamına girebilir.
Bu direktifin ortaya çıkma sebebi, 10 Temmuz 1976 tarihinde İtalya'nın Milano kenti yakınlarındaki Meda kasabasında bulunan ICMESA kimya fabrikasından atmosfere yüksek miktarda zehirli TCDD (dioksin) gazı sızmasıyla meydana gelen büyük endüstriyel felakettir. Sızıntı rüzgarla komşu Seveso kasabasını yoğun şekilde etkilediği için kaza bu isimle tarihe geçti. Yaklaşık 18 kilometrekarelik bir alan zehirli kimyasal bulutunun altında kaldı ve ağır sonuçlar ortaya çıktı. İlk günlerde binlerce hayvanda ani ölümler görüldü, yüzlerce insanda ciltte ağır yaralara yol açan klorakne hastalığı ve zehirlenme belirtileri ortaya çıktı. Yüzlerce aile evlerinden tahliye edildi ve alan dikenli tellerle kapatıldı. Zehirli maddenin yayılmasını önlemek için bölgedeki 80 binden fazla çiftlik hayvanı itlaf edildi ve kirlenen üst toprak tabakası kazınarak özel beton sığınaklara gömüldü.
Kazada en büyük sorunlardan biri, halkın ve yerel yöneticilerin tesiste hangi tehlikeli maddelerin bulunduğunu bilmemesi ve acil durum planının olmamasıydı. Bu eksiklikler Avrupa Topluluğu'nu harekete geçirdi ve sanayi tesislerine sıkı güvenlik, bildirim ve şeffaflık kuralları getiren Seveso Direktifi'nin doğmasına yol açtı.
Seveso Direktifi, işletmelerin yalnızca kaza yaşandığında müdahale etmesini değil, kaza ihtimalini işletme yönetiminin merkezine yerleştirmesini de öngörüyor.
Türkiye'de Seveso Direktifi nasıl uygulanıyor?
Türkiye açısından konunun en önemli hukuki dayanağı, Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (BEKRA Yönetmeliği) olarak öne çıkıyor. Bu yönetmelik, 2 Mart 2019 tarihli ve 30702 sayılı Resmi Gazete'de yayımlandı. Yönetmelik, 4 Temmuz 2012 tarihli sayılı Seveso III Direktifi dikkate alınarak AB mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlandı.
Türkiye'deki düzenlemenin amacı da AB kapsamındakiyle aynı. Tehlikeli madde bulunduran kuruluşlarda büyük endüstriyel kazaları önlemek ve olası kazaların insanlara ve çevreye verdiği zararı en aza indirmek.
Ancak bir ülkenin Seveso mevzuatını kabul etmiş olması, endüstriyel kazalara karşı yeterli korumayı sağladığı anlamına gelmiyor. Asıl soru şu: Mevzuatın gerektirdiği önlemler gerçekten uygulanıyor mu?
Seveso Direktifi uygulansaydı Aliağa kazası önlenebilir miydi?
Aliağa'daki HABAŞ kazası, Seveso Direktifi'nin öngördüğü güvenlik önlemleri eksiksiz uygulanmış olsaydı önlenebilir veya en azından sonuçları önemli ölçüde hafifletilebilir miydi? Büyük olasılıkla evet. HABAŞ'ın kendi internet sitesinde yayımladığı Seveso kapsamındaki kamu bilgilendirme metnine göre şirketin Aliağa Şubesi, BEKRA kapsamında üst seviyeli kuruluş olarak sınıflandırılmış.
Yani burada Seveso'nun HABAŞ açısından yalnızca teorik bir mevzuat olduğunu söyleyemeyiz. Şirket, Türkiye'deki Seveso uyumlu düzenleme kapsamında üst seviyeli kuruluş olduğunu bizzat beyan ediyor.
Özellikle iki ifade üzerinde durmak gerekli: Birincisi HABAŞ, oksijeni büyük endüstriyel kazaya neden olabilecek tehlikeli maddeler arasında gösteriyor. Oksijen tek başına yanıcı değildir ancak yanmayı çok ciddi biçimde hızlandıran bir oksitleyicidir. Doğalgaz gibi yanıcı bir maddeyle birlikte bulunduğunda yangın ve patlama riskini artırabilir.
İkincisi ise şirketin proses tehlike analizleri yaptığını ve güvenlik yönetim sistemi kurduğunu açıklaması. O hâlde şu soruyu sormamız gerekiyor: Doğalgaz ve oksijen hatlarının mekanik bir darbe sonucunda kopması ve bunun patlamayla sonuçlanması ihtimali, HABAŞ'ın hazırladığı büyük kaza senaryolarında yer alıyor muydu?
Vinç arızasının, boru hatlarının zarar görmesinin veya gaz kaçağının önceden belirlenmesi ve gerekli teknik önlemlerin alınması durumunda patlama zinciri kırılabilirdi. Gaz kesme sistemleri, acil tahliye, güvenli çalışma mesafeleri, fiziksel koruma ve etkili müdahale planları sayesinde kazanın sonuçları daha sınırlı kalabilirdi.
Daha önce de belirttiğimiz gibi Seveso Direktifi, genel anlamda bütün iş kazalarını önlemeye yönelik bir düzenleme değil. Tehlikeli maddeleri içeren büyük endüstriyel kazaları kapsıyor. Dolayısıyla vinç arızasının kendisi, yalnızca Seveso'ya aykırılık anlamına gelmez. Kazanın tehlikeli maddelerle bağlantısı ve tesisin BEKRA kapsamındaki sınırları belirleyicidir. HABAŞ'ın kamuya açık belgesinde üst seviyeli kuruluş olduğu ve oksijeni tehlikeli madde olarak bildirdiği açıkça görülüyor. Bu nedenle olayın Seveso boyutunun araştırılması son derece yerinde bir durum.
Türkiye'de Seveso mevzuatına tabi, üst seviyeli kuruluş olarak sınıflandırılmış bir sanayi tesisinde büyük bir patlama yaşanması, mevzuatın kağıt üzerinde var olmasının yeterli olmadığını gösteren ciddi bir inceleme ihtiyacı doğuruyor. Burada şirketin güvenlik raporunu hazırlamış olması, güvenlik yönetim sistemi kurduğunu açıklaması veya yılda bir kez tatbikat yapması tek başına güvenliğin sağlandığını kanıtlamıyor. Asıl mesele, bu sistemlerin gerçek çalışma koşullarında riskleri önceden tespit edip etmediği ve güvenlik bariyerlerinin çalışıp çalışmadığı.
Hatta daha ileri bir soru da sorulabilir: Türkiye'de Seveso kapsamındaki tesislerin denetimi, şirketlerin mevzuata uygun belge hazırlayıp hazırlamadığını kontrol etmekten mi ibaret, yoksa bu belgelerde tanımlanan güvenlik önlemlerinin sahada gerçekten uygulanıp uygulanmadığı da denetleniyor mu?
Geçmişte yaşanan kazalarda da Seveso gündeme gelmişti
Türkiye'de özellikle yerleşim yerlerine yakın sanayi tesislerinde meydana gelen büyük patlama, yangın ve kimyasal sızıntı kazalarının ardından meslek odaları, uzmanlar ve kamuoyu tarafından sıkça gündeme getirildi. Bu konu son yaşanan Aliağa faciasıyla tekrar gündeme gelmiş olsa da, geçmişte Türkiye'de Seveso/BEKRA kurallarının uygulanması ve denetimi konusunu gündeme taşıyan başlıca büyük endüstriyel kazalar yaşanmıştı.
Hendek Havai Fişek Fabrikası Patlaması (Sakarya 2020) 7 işçinin hayatını kaybettiği ve 127 kişinin yaralandığı büyük patlamanın ardından patlayıcı madde depolama limitleri, risk analizleri ve BEKRA kapsamındaki denetimlerin yeterliliği yoğun şekilde tartışıldı.
OSTİM ve İvedik Organize Sanayi Bölgesi Patlamaları (Ankara 2011) Aynı gün art arda meydana gelen ve 20 kişinin yaşamını yitirdiği patlamalar, sanayi bölgelerindeki tehlikeli gaz tüplerinin depolanması ve Seveso mevzuatının uygulanma takvimi üzerindeki tartışmaları alevlendirdi.
Davutpaşa Patlaması (İstanbul 2008) Kaçak maytap ve havai fişek üretimi yapılan bir iş hanında gerçekleşen ve 21 kişinin ölümüne yol açan patlama, tehlikeli kimyasalların yerleşim yerleri içindeki kontrolsüz varlığını ve AB Seveso standartlarına uyum ihtiyacını gündeme getirdi.
17 Ağustos Depremi Sonrası Tüpraş İzmit Rafinerisi Yangını (Kocaeli 1999) Deprem kaynaklı başlayan ve günlerce söndürülemeyen rafineri yangınıyla çevredeki kimya tesislerinden yaşanan sızıntılar, Türkiye'de büyük endüstriyel kazalara yönelik kapsamlı bir mevzuat başlatılmasının en önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Kırıkkale MKE Mühimmat Fabrikası Patlaması (Kırıkkale 1997) Şehrin büyük bölümünde hasara yol açan ve tahliyelere neden olan mühimmat deposu patlaması, tehlikeli tesislerin şehir planlamasındaki yeri ve acil durum eylem planlarının eksikliğini gündeme taşımıştı.
Bu kazaların ortak noktası, tehlikeli maddelerin yerleşim alanlarına yakınlığı ve kaza öncesi risk değerlendirmesi ile acil durum hazırlıklarının hayati önemini ortaya koyması olarak değerlendiriliyor. Günümüzde Seveso Direktifi'ni yalnızca kimyasal kazaları önleyen teknik bir mevzuat olarak değil, sanayileşme, çevresel adalet, kamusal denetim ve afet yönetimi arasındaki ilişkiyi düzenleyen bir politika aracı olarak görmek gerekiyor. Dolayısıyla Seveso Direktifi, Avrupa'nın sanayi güvenliği alanında geliştirdiği en kapsamlı önleyici düzenlemelerden biri. Ancak başarısı yalnızca kaç tesisin mevzuata tabi olduğuyla değil; kazaların önlenmesi, risklerin şeffaf biçimde paylaşılması, kamu denetiminin etkinliği ve çevresel zararların sınırlandırılmasıyla ölçülmeli.










