‘Etki ajanlığı’ düzenlemesi: Ne hedefleniyor, neden eleştiriliyor?

TBMM Adalet Komisyonu'nda, AK Parti’nin “etki ajanlığı” düzenlemesinin de yer aldığı Noterlik Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi kabul edildi. Teklif, boşanma sürelerinin kısaltılması, “casusluk” suçlarına yapılan düzenlemeler, devlet üniversitelerinin Çocuk İzlem Merkezi kurabilmesi gibi maddeler içeriyor.

Bir adım geriden: AK Parti, tepkiler üzerine Mayıs ayındaki 9. Yargı Paketi taslağından geri çekilen "etki ajanlığı" düzenlemesini "Noterlik Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi" torba yasası içine yeniden dahil ederek geçen Cuma günü Meclis Başkanlığı'na sunmuştu.

Bir adım sonrası: İki gün süren görüşmelerde toplam 23 maddeden oluşan kanun teklifi komisyonda kabul edildi. Kanun teklifi önümüzdeki günlerde TBMM Genel Kurulu'nda görüşülecek.

Neden eleştiriliyor? Türkiye’de gündeme gelen “etki ajanlığı" suçlamasıyla ilgili olası yasal düzenleme hazırlığı, sivil toplum kuruluşları ve gazetecileri hedef alacağı gerekçesiyle eleştiriliyor. Yasanın Meclis’ten geçmesiyle basın ve sivil toplumun daha çok yargılamayla karşılaşacağını söyleyen muhalefet, yasanın demokrasiyi ve ifade özgürlüğünü olumsuz etkileyeceğine vurgu yapıyor.

Tepkiler

Tasarıya tepki gösteren CHP Grup Başkanvekili Murat Emir, "Bir tartışma var; düne kadar kimse Abdullah Öcalan gelsin Meclis'te konuşsun diyemezdi. Bunu söyleyen bir başka ülkenin ajanı olmakla suçlanırdı ve altı saat içerisinde cezaevine konulurdu. Bugün bambaşka bir iklim var. Dün suç diye tanımladığınız bir şeyi bugün devletin bekası diye tanımlarsanız o zaman yargı ne yapacak” dedi.

CHP Aydın Milletvekili ve TBMM Adalet Komisyonu CHP Grup Sözcüsü Süleyman Bülbül de “etki ajanlığının” dünyada sadece Rusya iltisaklı ülkelerde olduğuna işaret etti: 

“Daha önce çıkarılan Dezenformasyon Yasası’ndan sonra dünyada sadece demokrasisi olmayan, özgür olmayan ülkelerde var olan, Gürcistan, Macaristan, Rusya, Çin’de var olan ‘etki ajanlığı’ maddesi geldi. Gündem ne? Gündem açık ve net. Yenidoğan çetesi, çocuk ölümleri, kadına yönelik şiddet, Narin dosyası. Gündem, şiddetin artık toplumda kabul edilemez bir noktaya gelmesi.”

Basın meslek örgütlerinden ortak açıklama: Yasa tasarısının belirsiz ve öngörülemez olduğunu söyleyen basın meslek grupları, yasanın amacının iktidar eleştirisini bastırmak ve gazetecilik faaliyetlerini kısıtlamak olduğunu savundu. “Etki ajanlığı” kavramının ceza kanununa eklenmesinin basın özgürlüğünü tehdit edeceği belirtilen bildiride, “Gazetecilik sadece bir meslek değil, aynı zamanda toplumun bilgilenmesini sağlama görevidir. İktidarın bu tür yasalarla toplumu sindirmeye çalışması, gazetecilik mesleğinin onuruna ve varlığına yapılmış açık bir saldırıdır” denildi:

“Bu düzenleme, gazetecilerin mesleklerini icra ederken her an ‘etki ajanı’ olarak damgalanma riskiyle karşı karşıya kalacakları bir ortam yaratacaktır. Ciddi bir şekilde belirsizlik içeren bu düzenleme, Türkiye’de ifade özgürlüğünün daha da kısıtlanmasına yol açacak ve halkın doğru bilgiye ulaşma hakkını ciddi şekilde ihlal edecektir.”

AİHM, Rusya'nın 'yabancı ajan' yasasını sözleşmeye aykırı buldu

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 107 farklı sivil toplum kuruluşunun başvurusu üzerine verdiği kararda, Rusya’nın “yabancı ajan” yasasını ifade özgürlüğü, örgütlenme özgürlüğü ve özel hayatın gizliliği ilkelerine aykırı bularak ihlal kararı verdi.

Bir adım geriden: Rusya’da 2012’de yürürlüğe giren "Ticari Olmayan Kuruluşların Yabancı Ajan Görevlerini Yerine Getiren Faaliyetlerinin Düzenlenmesine İlişkin Rusya Federasyonu Yasama İşlemlerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun", 2022’de Ukrayna Savaşı’nın başlamasıyla çıkarılan sansür yasalarıyla birleşmişti.

Neden önemli? Rusya’da savaş karşıtı, muhalif veya Kremlin’e ters düşecek görüş bildirenler, yargı tehdidiyle karşı karşıya kalıyor.

Örnekler: Nobel Ödüllü Gazeteci Dmitry Muratov ve Sovyetler Birliği döneminden bu yana Rusya'nın en ünlü müzisyenlerinden biri olan Alla Pugaçeva Kremlin’in kararıyla “yabancı ajanlar” listesine eklendi. 74 yaşındaki Pugaçeva, Ukrayna savaşı karşıtı açıklamaları nedeniyle “yabancı ajan” suçlamalarıyla karşı karşıya.

Gürcistan'daki etki ajanlığı yasası: ‘Rusya yasası’

Gürcistan parlamentosunda kabul edilen tasarı, Türkiye'deki "etki ajanlığı" düzenlemesiyle benzerlikler gösteriyor. Düzenleme, Gürcistan kamuoyunda "Rusya yasası" olarak adlandırılıyor.

Düzenleme, fonlarının en az %20'si yurt dışından gelen sivil toplum örgütleriyle medya kuruluşlarının "yabancı bir gücün çıkarlarını gözeten organizasyon" olarak kayıt altına alınmasını şart koşuyor. Hükümet "şeffaflık" adına bu yönde adım attıklarını söylerken, muhalefet ise bağımsız basın ve sivil toplum kuruluşlarının bu yolla ajan olarak nitelendirilmesinden ve susturulmasından endişe duyduğunu ifade ediyor.

Bir adım geriden: Gürcistan’da Mayıs sonunda yürürlüğe giren “yabancı etki ajanlığı” yasası on binlerce kişinin geniş çaplı protesto eylemlerine sebep olmuş, protestolar dünyada da gündem olmuştu. 

• AB ve ABD'nin kınadığı “yabancı etki ajanlığı” düzenlemesine yönelik protesto eylemleri ülkede şiddetle bastırılmış, bazı muhalefet liderleri gözaltına alınmıştı. AB, "yabancı etki ajanlığı" düzenlemesinin yasalaşması nedeniyle Gürcistan’ın üyelik sürecinin resmen askıya alındığını duyurmuş; Gürcistan’a yapılan mali yardımın da durdurulmasına karar verilmişti.

Dezenformasyon yasası, 18 ay içinde 30’dan fazla gazeteciye karşı kullanıldı

Yasa taslağıyla ilgili bir bildiri yayımlayan Sınır Tanımayan Gazeteciler Örgütü (RSF), düzenlemeyi Türkiye’de son on yıldır devam eden otoriterleşme eğiliminin son halkası olarak gördüğünü açıkladı. Taslağı “yasalaştırmama” çağrısında bulunan örgüt, “Gazetecilerin etki ajanlığıyla suçlanması, Türkiye'de özgür, çoğulcu ve bağımsız gazeteciliği daha da zayıflatma riski taşımaktadır” uyarısını paylaştı.

• Bildiride, Ekim 2022’de yürürlüğe giren “dezenformasyon” suçunun 18 ay içinde 30’dan fazla gazeteciye karşı kullanıldığı hatırlatıldı.