Fas’ta değişim mi, monarşinin meşruiyeti mi?

Fas, 8 Eylül'de pandeminin başından bu yana ilk kez sandık başına gitti. %50'nin biraz üzerinde gerçekleşen katılım, 2016'daki seçimlere kıyasla bir gelişme olarak yorumlandı. Fas İçişleri Bakanı Abdelouafi Laftit gerçekleştirdiği basın toplantısında parlamentodaki 395 sandalye için büyük ölçüde netleşen sonuçları açıkladı. 

%96'sı sayılan oylarda liberal görüşüyle bilinen 2016’daki seçimlere kıyasla 37 yeni sandalye daha kazanan Millî Bağımsızlar Birliği (RNI) 97 milletvekiliyle seçimin galibi oldu. Onu 82 sandalyeyle bir diğer liberal parti Asalet ve Çağdaşlık Partisi izledi. Merkez sağ İstiklal Partisi 78 milletvekili çıkarırken mevcut koalisyonun büyük ortağı, ılımlı İslamcı Adalet ve Kalkınma Partisi'nin (PJD) yalnızca 12 sandalye elde ederek ağır bir yenilgiye uğradığı söyleniyor. PJD ise seçimde usulsüzlükler olduğunu, RNI gibi partilerin oy satın aldığını iddia ediyor.

Atmosfer

2011'de Arap Baharı protestolarının ardından yeni anayasaya geçerek anayasal monarşiye yaklaşsa da Kuzey Afrika ülkesi Fas'ta son sözün ülkenin kralı tarafından söylendiği biliniyor. En çok sandalye kazanan parti bir başbakan ve kabine belirleyerek kralın onayına sunuyor. Ayrıca içişleri, dışişleri, savunma gibi kilit bakanlıklara yönelik atamalar da yine kralın onayından geçiyor. Salgın yönetimine ilişkin kararların da yine Saray tarafından alındığı ve kralın bu yolla gücünü pekiştirdiği düşünülüyor.

• Kral? Rabat Hukuk Fakültesi mezunu olan VI. Muhammed'in Fransa'da hukuk doktorası, George Washington Üniversitesi'nden de fahri doktorası bulunuyor. 

Ülkede 2021 baharında, kralın desteğiyle yürürlüğe giren ve sandalyelerin fiilen oy kullananların sayısı yerine kayıtlı seçmen sayısına göre verilmesini öngören yeni seçim yasası ise kimi yorumlara göre güçlü bir hükümet kurmayı zorlaştırdı ve parçalı bir parlamento yapısını beraberinde getirdi. Zira büyük partilerin daha çok sandalye elde edebilmesinin önüne geçen bu yasayla partiler koalisyon kurabilmek ve Saray'la iyi geçinmek için benzer politikalar önermeye başladı. Seçim reformlarının en büyük kaybedeniyse Adalet ve Kalkınma Partisi (PJD) oldu. 

Kimi yorumlarda ülkede işsizlik ve siyasi sisteme duyulan güvensizliğin yüksek olduğu, kralın siyasi sistemin bu kadar merkezinde olmasının değişim inancını kaybettirdiği bir manzara çiziliyordu.

Neden önemli?

Seçim sonuçları, liberal partilerin "İslamcıları hezimete uğrattığı" şeklinde yorumlanıyor. 

Zira RNI, mevcut hükümette tarım bakanı olarak görev yapan milyarder iş insanı Aziz Akhannouch tarafından yönetiliyor. 1978'den bu yana faaliyet gösteriyor ve çoğunlukla iş insanlarından, teknokratlardan oluşuyor. Partinin daha az muhafazakâr olduğu ve PJD liderliğindeki hükümeti sona erdiren Kral VI. Muhammed'e yakın durduğu söyleniyor. 

The International Interest’ten Sami Hamdi, seçim sonuçlarını "kralın başarılı bir geri dönüşü olarak" yorumluyor. Hamdi; Arap Baharı'ndan korkan kralın parlamentonun güçlendirilmesi için verdiği tavizleri bu sonuçlarla geri aldığını; halkın o dönemde Müslüman Kardeşler bağlantılı Adalet ve Kalkınma Partisi'ni kralın yönetimsel etkisine bir umut olarak gördüğünü fakat bu durumun aslında bölgesel dinamiklerle ilişkili olduğunu düşünüyor. 

The New York Times da Mısır'da Müslüman Kardeşler'in adayı Mursi'yi deviren ve bugünkü rejimi yaratan darbeye, Tunus'ta Cumhurbaşkanı Kays Said'in birçok ülkenin darbe olarak yorumladığı Müslüman Kardeşler bağlantılı El Nahda'nın birinci parti konumunda olduğu parlamentoyu askıya alma hamlesine atıfta bulunarak "İslamcıların bölgedeki alanlarının daraldığını" ifade ediyor. 

Siyaset bilimi profesörü Mohamed Daadaoui sonuçların ülkenin siyasi gidişatını pek değiştirmeyeceğini savunuyor. Parlamentonun mevcut rejimi ve sistemi meşrulaştırmak için var olduğunu, değişikliklerin tasarlanmış biçimde gerçekleştiğini ve Fas monarşisinin her zaman son sözün kendisine ait olmasını sağladığını söylüyor.