GEOİD #1

Bültenimizin kendi içindeki süreli yayını diyebileceğimiz “Uzunçalar”da 4 alt başlığımız var. Bunlardan üçünü (Herkes için Etno/Müzikoloji, Velvele ve Süpürgesi Yoncadan) önceki sayılarda sizlerle buluşturmuştuk. Köşenin bu haftaki sahibi ise dünyadan çeşit çeşit sese ve müzikal kültüre yer vereceğimiz Geoid.

İlk yolculuğumuz Orta Asya semalarına gerçekleştireceğiz, istikametimiz temelde Tuva Cumhuriyeti, biraz Moğolistan ve haliyle Sibirya dolayları. Konumuz ise bahsi geçen coğrafyaların kendine has vokal stili olan “throat singing” veya diğer bir adıyla “overtone singing” ve yerel tabiriyle, aslında bu eylemin stillerinden birinin ismi olmasına rağmen genel tabire de adına veren “khoomei”. Türkçe’mize nasıl geçtiğini de hemen ekleyeyim; “khoomei”nin okunuş biçimi olan “höömey/hömey” veya “gırtlak müziği” en bilinen adlandırmalar. İcra edilen eserlere de “gırtlak ırları (şarkıları)” denebilir genel bir tabir olarak. 

Tuva Cumhuriyeti ve Moğolistan başta olmak üzere Sayan-Altay coğrafyasında görülen bu eylem, notaların doğuşkan sesleriyle beraber verildiği bir çeşit çok sesli vokal biçimi olarak kabaca tanımlanabilir. Yani“overtone” adını verdiğimiz bu temel sesin armonikleri (doğuşkanları) boğazdan çıkarılan temel sesle beraber tınlatılıyor ve neticede, bu vokal biçimine spesifik olarak daha zengin bir ses yığını duyuyoruz. Bunu sesli bir örnekle duyup görmek çok daha açıklayıcı olacaktır, şuradan buyurunuz.  Biraz daha bilimsel şeklinde bu doğuşkanları duyup görelim derseniz de spektrum analizi için sizi buraya alalım.

Gırtlak müziğinde Kargyra, Xörekter, Sygyt, Borbannadyr, Ezengileer ve Chylandyk gibi farklı stiller bulunuyor. Her bir stilin kendine has bir söyleme tekniği ve tınısı var. Örneğin; sygyt stilinde ıslık benzeri bir ses duyulur ve zaten kelime kökeni olarak da sygt, Tuva dilindeki “ıslık çalmak” anlamına gelen “igyr” köken türeyen ve anlamlarından birisi “ıslık” olan bir kelimedir. İcrası zor ve stil çeşitliliği çok görünse de bu müziğe aşina olduktan sonra hangi stilde, ne dinlediğinizi kolaylıkla ayırt edebilirsiniz. Şu kısa videoda da her birinin tınısını duyabilirsiniz. 

Gırtlak müziği, 2010 senesinde UNESCO tarafından “Somut Olmayan Kültürel Miras” listesine alınmış durumda. Bu alanda yapılmış ve yapılmakta olan pek çok etnomüzikolojik alan araştırması, belgesel, kitap ve dökümantasyon çalışması da mevcut. Meraklıları için bu çalışmalardan bir kısmını aşağıya listeliyorum.

• Anna-Maria Hefele’nin dersleri son derece detaylı anlatımlar ve güzel örnekler içeriyor. Videolardaki direktifleri takip ederek siz de bu şekilde vokal yapmayı öğrenebilirsiniz.
• Yine Tuvalı bir müzisyen olan ve popüler şarkıları throat singing stiliyle söyleyen KUULAR’ın video derslerini izleyip temel teknikler hakkında fikir sahibi olabilir,  ufak denemeler yapabilirsiniz. 
• Türkçe anlatım isterseniz de gırtlak müziği ve Orta Asya çalgıları icracısı Türkolog Akdeniz Erbaş’ın Emre Yücelen’e konuk olup bu müziği etraflıca anlattığı 2 saatlik bir ders tadındaki videosunu buraya bırakıyorum. 
• Tran Quang Hai ve Mark Van Tongeren’in overtone singing konusunda pek çok alan çalışması, dersleri ve yayınları var. Bu iki araştırmacıyı takip ederek başka akademik çalışmalara da ulaşabilirsiniz. 
• Son olarak daha kolay sindirilebilecek formatta bir öneriyle bitirmek istiyorum, bir belgesel film “Genghis Blues”. Görme engelli Amerikan müzisyen Paul Pena’nın Tuva Cumhuriyeti’ne gırtlak müziği öğrenmeye gitmesi ve orada Tuvalı müzisyen Kongar-ol Ondar ile serüvenlerinin anlatıldığı 1999 yapımı belgesel film sizi 88 dakikalığına Tuva steplerine götürecek. 

Çalma listesini Kırk Ambar’a sakladım, dahası için sizi bir alt başlığa davet ediyorum.