‘Gibi gibi gibiyim’: Şarkılarla, şiirlerle 'gibi' edatı üzerine

Gençlik yıllarımda yaz aylarında bir grup arkadaşımla Ege kıyılarında dolaşarak çadır tatili yapardık. Bu tatillerden birinde 1980’lerin başında Bodrum’da Grup Gündoğarken ile tanıştım. Grubun 1993’te çıkan Ankara’dan Abim Geldi albümündeki “Gibi Gibiyim” parçası, insanın içini ısıtan, tatlı bir melankoliye sürükleyen naif bir şarkıdır. Dinleyen herkes, bu şarkıda rahmetli İlhan Şeşen’in sözlerine eşlik etmek ister: 

“Sıcak geceler gibi
 Al beni kollarına bu gece
 Dokunsalar ağlayacak
 Çocuk gibiyim
 Denizdeki dalgaların ucuna
 Beni sal bu gece
 Her yeni gün doğacak
 Çocuk gibiyim

Gibi gibiyim gibiyim
Gibi gibi gibiyim
Gibi gibiyim gibiyim”

Dil bilimcilere göre “gibi”sözcüğü, Eski Türkçe (özellikle Oğuzca) “benzer, örnek, kalıp, aynı kalıptan” anlamlarına gelen “kip” sözcüğünden kip-i > kibi > gibi olarak evrilmiştir.

Doğan Aksan’a göre “gibi”, birlikte kullanıldığı sözcüğe, benzetme, karşılaştırma anlamları katan bir ilgeçtir. Yalın ve tamlayan durumu eki almış ad, adıl ve ortaçlarla tamlama kurar: benim gibi, taş gibi, çocuklar gibi, kuş gibi, uyur gibi, ağlar gibi, görür gibi, gelecek gibi, ağlamış gibi… 

• "Bir öfke gibi karın üstünde duruyor, gölgesi ayaklarının ucuna düşüyordu." (Yaşar Kemal)
• "Arkanızda dağ gibi bir Vayvay köyü var." (Yaşar Kemal)
• "İşte orada, o ela gözlerin içinde insanları olduğu gibi değil, olacakları gibi sev, diyen adamın adeta fikrini okudum.” (Sait Faik)
• "Daha çok konuşmalıydı, gerçeği olduğu gibi söylemeliydi." (Aziz Nesin)
• "İlikleri ısınır gibi oldu." (Abbas Sayar)

-si, -mi, -ce gibi sıfat türeten ekler, çoğu kez “gibi” ilgecinin yerini tutar. Örneğin, kadifemsi bir kumaş, yerine kadife gibi bir kumaş; yeşilimsi giysi, yerine yeşil gibi giysi; insanca, yerine insan gibi.

Feyza Hepçilingirler’e göre “gibi” sözcüğü ilgeç (edat) göreviyle şu anlamlarda kullanılır:

…-a (-e) benzer anlamında “Canavar gibi çocuk” veya “Canavar gibi çalışıyor.”

Tam o anda, hemen anlamında, “Olayı duyduğum gibi geldim.”

… imişcesine anlamında, “Romanı okumuş gibi anlatıyor.”

…-a (-e) yaraşır biçimde anlamında, “İnsan gibi yaşamak istiyor.”

Hepçilingirler’e göre “gibi” ilgeci, isim ve adıl (zamir) olarak eş, örnek anlamında da kullanılabilir. “Onun gibisini görmedim.”, “Onun gibilerden hayır gelmez.”

“Gibi” sözcüğü, herhangi bir isme benzer şekilde deyimlerin çatısını da oluşturabilir:

Gibi gelmek, gibi olmak, gibi yapmak, gibisine getirmek, gibisine gelmek.

Zeynep Korkmaz’a göre “gibi” ilgeci, genellikle karşılaştırmaya dayanan bir benzerlik ilişkisi kurar:

• “Bu başıboş düşüncelerle yorulan Behçet Bey, yeniden gözlerini kapadı. Altın yapraklı bir ağaç gibi, gözlerinin önünde gene saat seslerini gördü.” (A.H. Tanpınar)

Şimdi de “gibi” edatının bulunduğu konuma göre üstlendiği değişik görevlere değinelim. 

• Benzerlik ilişkisi, iyelik ekleri ile genişletilmiş -Dik / -Duk'lu sıfat-fiillerden sonra kullanıldığında da ortaya çıkar: “Umduğum gibi çıkmadı.”, “Bildiğin gibi yapabilirsin.” 
• Sıfat-fiil eklerinden sonra gelen “gibi” edatı, daha çok gerçek olmayan, "-mişçesine" anlamında varsayımsal bir benzetme işlevi görür:
  • “Yıldızlar şöyle geri çekilir gibi oldular.” (Halikarnas Balıkçısı).
  • “Her istediğimiz yere gidiyoruz gibi geliyor bize.” (A. H. Tanpınar)
  • “Farkında değilmiş gibi davrandı.” (Tarık Buğra)
• İyelik ekleri almış -Dık / Duk'lu sıfat-fiilin olumlu ve olumsuz biçimleri üzerine gelen gibi ilgeci, cümlenin ilgili ögeleri arasında benzerlikten çok yine karşılaştırmaya dayanan bir eşitlik ve denklik bağlantısı kurar: 
  • “Sana değer verdiğim gibi ona da değer vermek zorundayım.” 
  • “Fatma Hanım akşama kadar evi temizlediği gibi dışarı alışverişlerini de yapıp bitirmişti.” 
• Dık / -Duk sıfat-fiili ile birleşen “gibi” edatı bazen de "o anda, hemen arkasından, -ır ... -ırmaz" anlamlarında "çabukluk" gösteren bir işlev yüklenir. Cümledeki iki ayrı oluş ve kılışı çabukluk ilişkisi ile birbirine bağlar:
  • “Buzun üzerine bastığı gibi göletin içine gömüldü.” 
  • “Haberi aldığı gibi yola çıktı.”
• Sıfat-fiillerden sonra gelen ve cümledeki başka ögelerle ilişki kurmayan gibi ilgeci, benzerlikten gelen bir "tahmin" gösterir:
  • “Ayak izlerine bakılırsa, burada birileri dolaşmış gibi.” 
  • “Hava bulutlu olduğuna göre bugün yağmur yağacak gibi.”
• “Gibi” ilgeci ile birleşen -mak'lı hareket adı, yükleme "benzetme, örnek gösterme" ilişkisi ile bağlanır:
  • “Bahçe sulamak, çiçek toplamak, yemek yapmak gibi işler insana zevk verir.”
  • “Şiir yazmak gibi roman yazmak da bir yeteneğe bağlıdır.”

Bu bölümde de “gibi” sözcüğü ile birlikte kurulan değişik yapılardaki öbeklere değinelim.

[ad + gibi] Yapısında Kurulan Öbekler: (buz, çocuk, eskisi, deli, adam, mis, su, çocuklar, kuş, deliler, kedi, bal, ok, taş, hayvan, yılan, şey, gül, bıçak, leş, yağmur, bebek, dev, gölge, top, aslan, köpek, dağ, çiçek, ateş, kuşlar, yay, heykel, rüzgâr, cin, kurt, fal taşı, gün) + GİBİ

[adıl + gibi] Yapısında Kurulan Öbekler: (benim, senin, bu, onun, ne, o, sizin, bizim, herkes, kendisi, onlar, ben, kendi, sen) + GİBİ

[eylem + gibi] Yapısında Kurulan Öbekler: (der, ister, bakar, yapar, yetmiyormuş, duyar, duymamış, görmüş, yetmezmiş, anlamış, büyülenmiş) + GİBİ

[gibi + eylem] Yapısında Kurulan Öbekler: GİBİ + (oldu, geliyor, oluyor, olmamış, olmuş, görür, oldum, olmuştu, geliyordu, görünüyordu, duruyordu, gelmiş, baktı, oluyorum, görünüyor, bakıyor, yaptı, konuşur, duruyor, bakıyordu, oluyordu, hissediyorum, hissediyordu, gelmişti)

[eylemsi + gibi] Yapısında Kurulan Öbekler: (olduğu, yaptığı, dediği, istediği, dediğim, geldiği, söylediği, istediğim, gördüğünüz, dediğin, tuttuğu, kaptığı, bildiğin, yaptığım, gördüğün, bildiğiniz, gerektiği) + GİBİ

[gibi + eylemsi] Yapısında Kurulan Öbekler: GİBİ + (duran, görünen, yaparak, gözüken, yapıp, gelen, olan)

[ilgeç + gibi] Yapısında Kurulan Öbekler: (varmış, değil, yokmuş, yok, değilmiş, var) + GİBİ

[gibi + ilgeç] Yapısında Kurulan Öbekler: GİBİ + (değil, değilmiş) 

Gelelim "gibi"den sonra virgül kullanılıp kullanılmayacağı sorusuna. Verilmek istenen anlama bağlı olarak gibi sözcüğünden sonra virgül konabilir. "Gibi" den sonra gereksiz virgül koymamak için cümlenin anlam çözümlemesinin doğru yapılması gerekir. Necmiye Alpay “gibi”den sonraki bu virgülün anlam üstündeki etkisini, yaygın kullanılan şöyle bir örnekle açıklamıştı:

"Çalış baban gibi, eşek olma!"

"Çalış, baban gibi eşek olma!"

"Vb.", "vs." kısaltmaları "ve benzeri, ve bunun gibi" anlamına geldiğinden, "gibi" diye eklememiz gerekmiyor. Yani “vb. gibi”, “vs. gibi” yazımlarında “gibi” sözcüğü gereksizdir. 

Haber yazımında “gibi” yazılması gereken yerlerde yanlışlıkla “denli” sözcüğünün kullanılması, medyanın kötü dil alışkanlıklarındandır. Oysa “denli” ilgeci, “kadar” anlamında üstünlük derecesini belirtir. Ömer Asım Aksoy, Dil Yanlışları kitabında bu konuya dikkat çekmiştir. “Denli” sözcüğünün kullanımına dair şu örneği verebiliriz:

• “Ne denli uğraşsanız boştur, nesir yazanın da şair kadar saygıya layık olduğuna kimseyi inandıramazsınız.” -N. Ataç.

Sözlerinde “gibi” sözcüğünün geçtiği pek çok şarkı vardır. “Gibi” üzerine derlediğim bu yazının son cümlelerini yazarken çok sevdiğim “Kum Gibi” şarkısını Cem Adrian-Hande Mehan ikilisinin muhteşem yorumuyla dinliyordum. 

Şiirde bir durumu, nesneyi veya soyut kavramı daha etkili kılmak için benzetme yapmak amacıyla "gibi" ilgecine çok sık başvurulur. “Gibi” sözcüğü, anlatımı zenginleştirir, duyguyu somutlaştırır ve şiire görsel / duygusal bir derinlik katar. Yazıyı bitirirken Ece Ayhan’ın “Zambaklı Padişah” şiirinden şu dizeler aklıma geldi:

“… 

Azizim, güzel atlar güzel şiirler gibidirler

Öldükten sonra da tersine yarışırlar, vesselam!”