Her gün kapınıza gelen kuryelerle tanışın

Motosikletimle ışıklarda duruyorum. Tekim. Sağımda solumda hiç araba yok. Derken birden bir motosikleti güruhu sağlı sollu yanaşıyorlar yanıma. Hepsi kurye. 15-20 kadarlar. Kimisi sade kıyafetleriyle evrak taşıyor, kimisi rengarenk mont ve kasklar içerisinde yemek. 

Düşünmeye başlıyorum; pandemiyle birlikte sayıca o kadar arttılar ki, sanki ülkenin bir yarısı hayatını idame ettirmek için diğer yarısına yemek, gıda, market ürünleri, kıyafet taşıyor gibi… 

Makine mühendisi, muhasebeci, iletişim fakültesi mezunu ve hatta müzisyen… Her meslekten insan şu sıralar akın akın kuryelik mesleğine geçiş yapıyor. O kadar ki, hizmet sektöründeki diğer alanlardan pek çok insan bu mesleğe geçtiğinden şu sıralar misal garson, aşçı bulmak çok zor. 

Peki, nasıl kurye olunuyor? Kaç para kazanıyorlar? Sosyal güvenceleri var mı? Kazalara karşı görev yaptıkları şirketler tarafından korunuyorlar mı? Kuryelerle yaptığımız görüşmeler ve konuya ilişkin haberler çerçevesinde 8 soruda kuryelik mesleğine dair pek bilinmeyenleri aktarıyoruz.

• Türkiye’de şu anda kaç kurye var?

Sorunun cevabı Türkiye’de pek çok istatistikte karşımıza çıkan türden: Kime sorduğunuza bağlı. TRT’nin herhangi bir kaynak belirtmeksizin paylaştığı habere göre bu yılın haziran ayında 982 bin kurye görev yapıyor. Yani yuvarlak hesap 1 milyon. Bu rakam her kaynakta/haberde kimin açıklama yaptığına göre değişiyor. Toplam rakamın 400 bin olduğu, İstanbul’da -sadece- 50 bin kuryenin çalıştığını yazan kaynaklar da var. Bir Türkiye klasiği… Fakat görünen o ki, en yüksek rakamı en makul olarak kabul edebiliriz. Yani kurye sayımız yurt sathında 1 milyonu bulmuş olmalı!

• Kurye olmak için aranan şartlar neler?

En basit haliyle söylersek, bir motosiklet veya araba ehliyeti. Araba ehliyetiniz varsa 50 cc altı bir motorla bu işi yapabiliyorsunuz. Bunun dışında sabıka kaydı, sağlık raporu gibi rutin belgeler isteniyor sizden. Yine hiçbir kaynakta derli toplu anlatılmadığı için SRC Belgesi diye bilinen bir “mesleki yeterlilik” belgesi olduğunu, fakat kuryelik “tehlikeli meslekler” sınıfında yer almadığından bu belgenin işverenin özel talebi dışında kanunen zorunlu olmadığını da yine ancak detaylı araştırma ile öğrenebiliyoruz.

Ayrıca tabii ki, motosikleti kuryenin alması, şirketlerin verdiği logolu kask/mont gibi temel malzemenin dışında her türlü koruma malzemesini de kendilerinin temin etmesi gerekiyor. 

• SRC Belgesi neden zorunlu değil?

Çalışma Bakanlığı’na bağlı “Mesleki Yeterlilik Kurumu” tarafından verilen ve “yurt içi kargo ve yük taşımacılığı” yeterlilik belgesi şu anda zorunlu değil. Belgeyi almak için tatmin edici bir eğitimden geçilip geçilmediği ayrı bir sorun ama önce kuryeliğin İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü tarafından “tehlikeli meslekler” sınıfına alınması gerekiyor ki, bu belge zorunlu hale gelebilsin. Belgeyi almanın 1040 TL masrafı olması nedeniyle alım oranı çok düşük. Ayrıca pek çok şirket de işe alım esnasında bu belgeyi zorunlu kılmış değil.

• Kuryeler hangi sistemde işe alınıyor? “Esnaf kurye” sistemi nedir?

Maaşlı kurye çalıştırmak neredeyse tarih oluyor. Çok bilinen yemek/gıda dağıtım firmalarının bir süredir tercih ettikleri bir sistem var: “Esnaf kurye” sistemi. Bu sistemde kurye bir şahıs şirketi kuruyor ve yemek firmasına belirli periyotlarda fatura (haftalık/15 günlük/aylık) kesiyor. Evrensel'in haberi konuyu en iyi anlatan içeriklerden birisi. 

Şahıs şirketini kuran kişi 29 yaşından küçük ise 1 yıl boyunca Bağkur’u devlet tarafından yatırılıyor, 3 yıl boyunca vergi ödemiyor. Artık tüm şirketler bu sistemi tercih ediyor. Nedeni tahmin edilebilir ve basit: Bu sistemde olası bir kaza/yaralanma vs… gibi durumlarda tüm sorumluluk kuryenin şahıs şirketine ait. Yemek dağıtım firması sadece bir şirketten taşıma hizmeti alan bir diğer şirket konumunda. 

• Kuryeler nasıl bir sistemde para kazanıyor?

Bu aslında zor bir soru. Bu işi hangi şehirde, hangi firmada, hangi şartlar altında yapmakta olduğunuz, aylık gelirinizi tamamen değiştirebiliyor. Ama genelde sistem şöyle: Şirketler size ya çalışma saatlerinize, yahut da gün boyunca yaptığınız kilometreye göre temel bir ödeme yapıyor. Bunun dışında paket başına bir ücret alıyorsunuz. 

Bir de belirli bir paket sayısına ulaştıkça artan bir bonus ödemeniz var. Örneğin minimum günde 12 saat (!) çalışmanız karşılığında saat başına 30 lira, paket başına 3 lira alıyor ve mesela toplam paket tesliminiz 15’i, 25’, 40’ı, 50’yi aştıkça da giderek artan bir bonusa sahip oluyorsunuz. Sonuçta aylık/haftalık alacağınız hesaplanıyor ve siz o miktarı üzerine KDV ekleyerek şirkete fatura ediyorsunuz.

• Peki, bu işten kaç para kazanılıyor?

Bu çok göreceli bir soru. Maaşla çalışıyorsanız maaşınız bulunduğunuz şehre, yoğunluğa göre 2500 TL ile 6000 TL arasında değişebiliyor. Çalışma saatleri ve koşulları göz önüne alındığında çok düşük bir maaştan söz ediyoruz. Esnaf kurye sisteminde ise durum bambaşka. Daha çok büyük şehirlerde tercih edilen bu sistemde kazancınız biraz da size bağlı. 

Bu haber için görüştüğüm bir kurye, yeni yemek dağıtım işine geçen bir şirkete transfer olduğunu, burada istediği zaman çalıştığını, tek yapması gerekenin telefonundaki sistemi aktif hale getirmek olduğunu söyledi. 

Haftada üç gün sıkı çalışarak haftalık 1500 lira kazandığını, bunun 300 lirasının masrafa gittiğini (günlük 100 lira: sigara, yemek, benzin vs…), bunun dışında şahıs şirketinin defterini tutmak için aylık 250 lira muhasebeciye ödeme yaptığını, 68 lira damga vergisi verdiğini ve sürekli KDV ödememek için fiş/fatura peşinde koştuğunu anlattı. Eline 4000 lira gibi bir para geçiyormuş.

Fakat bir başka arkadaşının borçları olduğundan günde 16 saat, hafta altı gün durmaksızın çalışarak günde 50 paketin üstüne çıktığını ve onun günlük kazancının kimi günler 1000 TL’ye ulaştığını da belirtti. Tabii tepkim gözlerimi kocaman açarak “günde bin lira mı????” oldu. 

O da bana, İstanbul trafiğinde bu işi bu tempoda yapmanın çok yıpratıcı olduğunu, arkadaşının bir istisna sayılabileceğini, disiplinli çalıştığında sistemin kuryeye daha fazla paket atadığını anlattı ve ekledi: “Birkaç haftadır sallıyordum işi, dün ben de sıkı çalıştım, 44 paketle 700 lira kazandım.”

• Kuryeler olası kazalara karşı bir sosyal güvenceye sahip mi?

Kuryeler kendi kurdukları şirkette çalıştıklarından yemek getiren firmaların kazalarda herhangi bir sorumluluğu yok. Dolayısıyla tek güvenceleri Bağkur’dan sağlanan sigorta. 

Bunun dışında yemek taşıma şirketleri kaza yerine bölge sorumlularını gönderiyor fakat bir kuryenin bana aktardığı ifadeyle “o sorumlular da sokaktan geçen vatandaş gibi bizi yerden kaldırmak, iyi misin demek, belki ambulansı aramak dışında pek bir şey yapmıyorlar.”

• Kuryelik yapmanın en zor yanı nedir?

Konuştuğumuz kuryeler İstanbul’da görev yaptıklarından hepsinin ilk cevabı “trafik” oldu. İstanbul’da günün her saatine yayılan trafik dolayısıyla hem paket tesliminde gecikmeler yaşadıklarını (sistemin en kötü yanı da bu, sürekli zamana karşı yarışıyorlar ve bu nedenle kaza yapma ihtimalleri çok yüksek), hem de kaza yapma ihtimallerinin arttığını söylüyorlar. 

Bunun dışında kötü hava koşullarında dağıtım yapmakta da oldukça zorlanıyorlar. Türkiye’de sadece 2020 yılında 200 kadar kurye kazalarda yaşamını kaybetti, 250 kadarı ağır yaralandı. Dolayısıyla kuryelik sahiden “tehlikeli” bir meslek…

Kuryelikle ilgili 8 çarpıcı rakam:

• Türkiye’de son tahminlere göre kurye sayısı 1 milyona yaklaşmış durumda.
• Yaş ortalamaları 27.
• Her 3 kuryeden 2’si pandemide işsiz kaldığı için bu sektöre yönelmeyi tercih etmiş.
• Şu anda her 3 kuryeden 1’i günde 12 saatten fazla çalışıyor.
• Çalışanların yaklaşık yüzde 40’ı karnını doyurmak, ailesini geçindirmek için “başka yolu kalmadığından” bu işe başladığını söylüyor.
• 8-10 saat gibi görece daha insanı mesaiye sahip kurye oranı sadece yüzde 13.
• Her 100 ölümlü kazadan 34’ünü motosikletli kuryeler yaşıyor.
• Türkiye’de hazır gıda ve paket servis sektörünün büyüklüğü yılda 5 milyar dolar.