Irkçılık ile sessizlik arasında: Göçmenler 'şehrin manzarasını' mı bozuyor?

Almanya’da Şansölye Friedrich Merz’in bir sözü üzerine başlayan tartışma, ülkedeki göç meselesini yeniden alevlendirdi. Merz, yeni göç politikalarıyla ilgili bir basın toplantısında yasa dışı göçün sınırlandığını söyledi; ardından da “Ama şehir manzarasını görüyorsunuz” diyerek sokaklarda hâlâ “onlardan çok bulunduğunu” ima etti. 

• Bu yalnızca politik bir tespit değildi. Merz, Almanya’nın değişen sokaklarının, dillerinin ve yüzlerinin bir rahatsızlık kaynağı olarak görüldüğünü ifade ediyordu.

Bu sözler yoğun eleştiri oklarının hedefi oldu ve Merz hakkında "halkı kin ve düşmanlığa tahrik" (Volksverhetzung) suçlamasıyla şikayetlerde bulunuldu. Eleştirenler, Merz’in daha önce Ukraynalı mülteciler için “Sozialtourismus”, Müslüman göçmen kökenli öğrenciler için “kleine Paschas” ifadelerini kullanmasını da hatırlatarak onun ırkçı bir tutum sergilediğini ya da AfD seçmenlerini kazanmak için bilinçli olarak sert bir dil kullandığını düşünüyor.

Sebebi ne olursa olsun bu açıklama, göçmenlerin ve onların Almanya’da doğmuş çocukları ile torunlarının yıllardır maruz kaldığı dışlanma, kalıplaşmış yargılar ve aidiyet sorunlarına dokunan eski yaraları yeniden açtı. Bu yaralar, 2015 sonrası göç dalgasının yarattığı güvenlik tartışmaları, liberal toplumlarda huzurun zedelendiği hissi ve merkez solun etkili çözümler üretememesi karşısında derinleşirken bir yandan da aşırı sağın yükselişi hızlanıyor.

'Kızlarınıza sorun'

Gelen tepkiler üzerine Merz, sözlerinin "yalnızca oturma izni olmayan ve kurallara uymayan kişilere" yönelik olduğunu iddia etti. Ancak bir gazetecinin sözlerini geri çekip çekmeyeceğini sorması üzerine verdiği “Eğer kızlarınız varsa onlara sorun” yanıtı tartışmayı daha da büyüttü. “Biz o kızlarız” sloganı sokaklara taşındı; birçok kadın bu sözlerin ırkçılığı normalleştirdiğini söyledi.

Öte yandan: Cem Özdemir de 2024’te FAZ’deki bir yorumunda, kızının Berlin’de bazı göçmen erkekler tarafından rahatsız edildiğini anlatarak göç politikalarında değişim çağrısı yapmıştı. 

• Böylece tartışma, bir taraf için “ırkçılık”, diğer taraf için “kamusal güvenlik” meselesi hâline geldi. 

Özellikle kadınlar için tren istasyonları, parklar ve bazı semtler eskisi kadar güvenli gelmiyor olabilir. Bu yalnızca bir algı değil, çoğu kadın için gündelik bir deneyim. Ancak göç tartışmaları yüzler, diller, kıyafetler üzerinden estetik bir problemmiş gibi ele alındıkça görünürlük ile davranış birbirine karışıyor. Daha esmer, daha koyu saçlı erkeklerin “tehlike” olarak algılanması, Türk göçmenlerin Almanya doğumlu torunlarında bile kimlik ve özgüven kırılmaları yaratabiliyor.

Estetik değil, etik

Oysa entegrasyon bir manzara değil; bir davranış, gelinen ülkeye karşı benimsenen bir tutumdur. Sorun kimin neye benzediği değil, insanların birbirine nasıl baktığı, nasıl davrandığı, sınırlarını nasıl koruduğudur. 

“Çeşitliliği korumak” adına gerçek sorunları konuşmamak ise etik değildir çünkü konuşulmayan yerde önyargılar konuşur. Bu anlamda solun, göçmenleri topluca “iyi” ilan edip her eleştiriye “ırkçılık” damgası yapıştırması, ne yerel halkın ne de göçmenlerin davranışlar arasındaki farkı ayırt edebilmesine izin verir; herkes dış görünüşü üzerinden birlikte kriminalize edilir.

Kültür her zaman dönüşür

Merz’in "şehir manzarası" tartışmasından sonra yapılan bir ankette toplumun %63’ü Merz’in tespitine katıldığını söyledi. Bu kitlenin bir bölümü göçmenlerden degil, suça karışan göçmenler ve suçların takip edilmemesinden rahatsızlık duysa da AfD’ye sempati duyanlar arasında kültürel değişimin “Alman kültürünün yok oluşu” olarak görüldüğü de açık.

Son yıllarda Almanya’nın şehirleri gözle görülür biçimde değişti. Kimileri bunu çeşitliliğin zenginliği olarak görürken kimileri kültürel çözülme hissine kapılıyor. Oysa burada sadece göçmenler dükkan, restoran veya kafe açmıyor; aynı zamanda geleneksel Alman işletmeleri de kapanıyor çünkü onları devralacak yeni nesil azalıyor. 

• Göçmenlerin daha geleneksel aile yapısından gelen işletme kültürü ve Alman gençlerinin yabancı mekanlara ve mutfaklara duyduğu ilgi nedeniyle talep de daha çok göçmen işletmelerine yöneliyor. Böylece bir Alman “Bäckerei” kapanıyor, yerine bir Boşnak börekçisi açılıyor. 

Bundan üzüntü duymak belki doğaldır ancak Alman filozof Jürgen Habermas, 1990’larda göçün yükseldiği, işsizliğin arttığı, Alman sağının aşırılaştığı dönemde “Kültürlerin tür koruması yoktur” demişti. Yani ne Alman kültürünün zayıflaması engellenebilir ne de Türkiye’den gelenlerin geleneklerinin Alman toplumunda olduğu gibi korunması mümkün olabilir. Kültür, baskın biçimde muhafaza edilemez, kültür her zaman dönüşür.

Göçün şehir üzerinden tartışılmasındaki çelişki

Göçün kültür ve şehir üzerinden tartışılmasındaki çelişki tam da burada ortaya çıkıyor: Yıllardır Almanya’da “Parallelgesellschaft” tartışması vardı. Yani göçmenlerin kendi mahallelerinde yaşaması bir sorun olarak görülüyordu. 

• Ancak bugün göçmenler şehir merkezlerine gelip daha görünür hâle geldikçe tartışma başka bir boyut kazanıyor: Bu entegrasyon mu, yoksa Alman kültürünün yok sayılması mı? 

Berlin-Kreuzberg bunun en çarpıcı örneklerinden biri. Burası, bir zamanlar savaş sonrası dönemin yıkık, ucuz ve ihmal edilmiş bir bölgesiyken Türk işçiler, Alman sanatçılar, öğrenciler, solcular ve farklı göçmen gruplarıyla birlikte bugün dünyanın ilgisini çeken bir kültürel merkez hâline geldi. Ve dünya Berlin’i “özbeöz Alman” olduğu için değil, çeşitli kültürlerin, etniklerin ve dillerin birarada yaşadığı bir şehir olduğu için seviyor.

Solun temkini, sağın fırsatı 

Yine de “şehir manzarası” tartışması, Almanya’daki daha derin bir sorunu görünür hâle getirdi. Sol siyaset göç konusunda uzun süredir temkinli, ırkçılığa karşı duyarlılık bazen gerçek sorunların konuşulmasını zorlaştırıyor. Bu sessizlik ise sağ popülizmin işine yarıyor.

İnsanlar konuşulmayan konularda kendi gözlemlerine dayanıyor; gözlem ise hızla genellemeye dönüşüyor. Bunun bedelini ise yine vergi ödeyen, Almanya’yı kültürel olarak zenginleştiren göçmenler ve onların çocukları ödüyor.