Kahkahalar arasında demokrasi: Sağ popülizmin mütecaviz eğlence kültürü siyaseti nereye taşıyor?

Sağ popülist aktör ve hareketler, geçen yıllarda liberal uluslararası düzenin süreç, norm ve kurumlarını pervasızca alay ve eğlence malzemesine çevirmeyi tabiri caizse huy edindi. 

ABD Başkanı Donald Trump, artık seçim yapmaya lüzum görmediğinden şaka yollu bahsediyor; “51. eyalet” ilan etmeye niyetlendiği Kanada’nın başbakanına “vali” diye hitap ediyor, “52. eyalet” için uygun gördüğü Grönland’ınsa “işgalini takip etmesi gerektiği için” seyircilerden müsaade isteyerek konuşmasını kısa kesiyor. 

El Salvador Devlet Başkanı Nayib Bukele, kendine yöneltilen otoriterleşme eleştirilerini ve anayasaya mugayeret iddialarını, Twitter (X) biyografisini “dünyanın en havalı diktatörü” diye güncelleyerek tiye alıyor. 

Birleşik Krallık’ın Avrupa Birliği’nden ayrılmasına ilişkin müzakerelerde yaşanan diplomatik ve parlamenter sürüncemeye atıfla dönemin başbakanı Boris Johnson, üzerinde “tıkanıklık” yazan duvarı “Brexit’i Hallet” buldozeriyle güle eğlene yıkıyor. 

Arjantin Devlet Başkanı Javier Milei, seçim kampanyası reklamında kötücül bir antikahraman tebessümü takınıp merkez bankasının maketini Mjölnirvari çekiciyle paramparça ederken arkasındaki kalabalık "Yıkım! Yıkım! Yıkım!" diye tempo tutuyor. 

Popülist liderler, özgür ve adil seçimlerden hukukun üstünlüğüne, toprak bütünlüğünden diplomatik teamüllere liberal demokrasi ve uluslararası düzenin esaslarını kamusal şovlarına alet ederken radikal sağ platformlarda biraraya gelen destekçileri ise gitgide saldırganlaşan ve sıklıkla marjinal toplulukları hedef alan istihza ve internet meme'leriyle müesses söylem normlarını ihlal etmekten çekinmiyor.

Popülist siyasetin saflarında mütecaviz bir eğlence kültürünün bu denli yaygınlaşması beklenmedik bir gelişme değil, çünkü bu söylem ve davranış pratikleri, popülizmin yapısına içkin addedilen vasıflardan kaynaklanıyor. Meslektaşı Pierre Ostiguy’ın alçak-yüksek siyaset tipolojisinden faydalanan siyaset bilimci Benjamin Moffitt, Popülizmin Küresel Yükselişi’nde bu olguyu “terbiyesiz” popülist siyaset üslubunun “terbiyeli” teknokratik üsluptan ayrımı üzerinden okumamızı öneriyor. 

İdeolojik pozisyonlardan ziyade sosyokültürel tavırlara öncelik veren bu kuramsal çerçevede, popülizm doğrudan doğruya bir siyasi üslup olarak tanımlanırken bu üslubun temelleri arasında renkli performanslar, ölçüsüz alaycılık, teklifsiz konuşmalar, kaba saba hareketler, coşkunluklar, taşkınlıklar ve politik doğruculuğa aykırı söylemler bulunuyor. Madalyonun ters yüzünü ise steril nezaket, duygusal itidal, bürokratik ciddiyet, teknokratik dil ve liberal elitin ahlaki kodlarıyla örülü–özellikle Batı toplumlarının aşina olduğu–bir “yüksek” siyaset oluşturuyor. 

Düzen tesisi ve muhafazası, bilgi ve uzmanlık iddiası, kitlesel güven ve huzur temini gibi konulardaki hatırı sayılır üstünlüğüne rağmen liberal-teknokratik siyaset üslubu, seçmen nezdinde tutuk, katı, mesafeli ve hepsinden öte “sıkıcı” bulunma dezavantajıyla malul. Ve popülist aktörler, aralarındaki karşıtlığı keskinleştirerek rakiplerinin bu zayıf noktasını etkili bir siyasi silaha dönüştürmekten asla geri durmuyor.

Bu stratejinin en görünür örnekleri kuşkusuz Donald Trump’ın retoriğinde karşımıza çıkıyor. Siyaset sahnesine çıktığı ilk günden itibaren liberal demokratik düzenin sosyokültürel düsturuna uygun, alışıldık “bir başkan gibi” davranmayı kendi sözleriyle “aşırı sıkıcı” olmakla eşdeğer tutan Trump, mitinglerinde ve sosyal etkileşimlerinde sahnelediği kuralsız ve mütecaviz performansları doğrudan doğruya bu müesses can sıkıntısının yegâne panzehri olarak pazarlamıştır. 

Trump’ın nazarında sıkıcılık, adeta siyaseten yok hükmünde olmaya delalet eder: 2016 adaylık yarışındaki rakibi Jeb Bush’a “düşük enerjili” yaftasını yapıştırıp Low Energy Jeb’i eğlencesine bile taklit edilemeyecek kadar sıkıcı bulduğunu söylemiş; 2020’deki rakibi Joe Biden’a “uykucu” mahlasını yakıştırmış ve Sleepy Joe’yu “şimdiye kadar gördüğü en sıkıcı insan” ilan etmiş; rakip partinin başkan adaylığı münazaralarını tek kelimelik “SIKICI!” tweetiyle kestirip atmış; kendisini sıkça eleştiren Bill Maher ve Stephen Colbert gibi sunucu-komedyenleri ise mizah yoksunluğu ve sıkıcılıkla itham etmiştir. 

Hatta geçen günlerde ortaya çıkan yeni belgelerle tekrar manşetlere taşınan Jeffrey Epstein meselesine gösterilen yoğun ilgiden duyduğu rahatsızlığı da vaktiyle yine aynı yöntemle dışa vuran ABD başkanı, kendi taraftarlarını dahi karşısına almak pahasına kamuoyunun “oldukça sıkıcı” Epstein davasına olan merakını küçümseyerek dikkatleri bu skandalın gün yüzüne çıkmış ve çıkmamış ayrıntılarından uzaklaştırmaya çalışmıştır.

Elbette sıkıcılık yaftası Trump’ın siyasi repertuvarına has bir unsur değil, sağ popülizmin farklı bağlamlarda tekraren devreye soktuğu bir söylem silahı olarak öne çıkıyor. Brezilya’da Jair Bolsonaro, başkanlığı sırasında politik doğruculuğun artık “şaka yapmayı bile” yasakladığından yakınmış, bu ahlaki hassasiyet rejiminin gündelik hayatı ve siyaseti “çekilmez derecede sıkıcı” hâle getirdiğini söyleyerek kendi hoyrat tarzını bir nevi dirilik, eğlence ve özgürlük vaadi olarak sunmuştu. 

Atlantik’in beri yakasında, Avrupa Birliği kurumlarının kamusal söylemde zaten uzun süredir teknokratik bir sıkıcılıkla özdeşleştirildiği Birleşik Krallık’ta ise sağ popülist lider Nigel Farage, AB Konseyi Başkanı’nı “ıslak bez” kadar karizmadan yoksun, kimsenin umurunda olmayan bir memur olarak tasvir ederek benzer bir kontrastın altını çizmişti.

Nitekim Farage’ın Brexit kampanyasında “sıkıcı Avrupa”yı, riskli ama heyecan verici bir dünya ve ona açılacak “küresel Britanya” tahayyülüyle karşı karşıya getirmesi tesadüf değildi. Referandum sonrasında ise AB ile ayrılığa dair diplomatik müzakerelerin uzaması ve parlamenter denetimin artması karşısında Başbakan Boris Johnson, Avam Kamarası’nı “tıkanmış”, “paralize olmuş” ve “korkak” diye yaftalamış; sağ popülist kanaat önderlerinin köpürttüğü “Brexit sıkıntısı” temasından güç alarak müesses nizamın hantallığına karşı kendi eylemselliğini öne çıkarmıştı.

Sonuç olarak sağ popülizmin saflarında, yalnızca yerleşik söylem ve davranış normlarını ihlal etmekle kalmayıp sıkıcılığı adeta affedilmez bir siyasi günah telakki eden mütecaviz bir eğlence kültürünün kök saldığını söylemek mümkün. 

• Ancak bu kültürden neşet eden sıkıcılık suçunun faturası, yalnızca popülist aktörlerin alaya alınıp itibarsızlaştırılan siyasi rakiplerine çıkmıyor; mütecaviz eğlence, doğrudan doğruya liberal demokratik rejimlerin işleyiş mantığını da aşındırma potansiyeli taşıyor.

Sosyolog Hartmut Rosa’nın Toplumsal Hızlanma’da (Social Acceleration) dikkat çektiği üzere demokratik siyaset, yapısal açıdan muayyen bir yavaşlığa, ciddiyete ve sabra yaslanır çünkü katılımcı ve müzakereci irade oluşumu, kolektif çıkarların tespiti ve temsili gibi süreçler, zaman-yoğun bir kurumsal mesaiyi ve etraflı kamusal tartışmaları gerektirir. 

Peki mütecaviz eğlence kültürünün siyasete tahakküm ettiği bir gelecekte liberal demokrasinin akıbeti ne olabilir? Kültür eleştirmeni Neil Postman’ın Ölümüne Eğlenmek’teki (Amusing Ourselves to Death) vahim teşhisine göre içtimai hayatın şov dünyasına dönüştüğü, kamusal söylemin kahkahalar arasında boğulduğu ve kritik siyasi tartışmaların spektaküler atışma döngülerine indirgendiği mevcut koşullar, radikal çözülmelerin vuku bulacağı bir geleceğin habercisi.

Her şeye rağmen baş döndürücü bir hızla hayatımızı kuşatan eğlence kültürüne en azından siyaset sahasında kapılmamayı ve demokratik süreçlerin beslediği kolektif can sıkıntısına tahammül etmeyi, hatta belki de onu sahiplenerek sabır ve ciddiyetle ortak bir geleceği yeni baştan inşa etmeyi başarabilecek miyiz? Bunu zaman gösterecek.