Kapıları zorlayan canavar: Dolar

Cumhurbaşkanlığı seçiminin ikinci turuna giderken döviz kurlarında beklenildiği üzere bir oynaklık hâli mevcut. Dolar/TL kuru Türkiye piyasalarının kapalı olduğu saatlerde uluslararası piyasada 20,18’e kadar yükselerek rekor seviyeyi kaydetti. Piyasaların açılmasının ardından ise spot dolar kuru 19,82 seviyelerinden işlem görmeye başladı. 14 Mayıs seçimlerinden bir önceki gün kur yaklaşık 19,58 düzeylerindeydi.

Seçim sonrası ekonomi politikalarına ilişkin belirsizlik, yüksek cari açık ve ticaret açıkları döviz talebini artırarak dolar kurunun yukarı yönlü hareket etmesine neden olan temel etmenler olarak sıralanabilir. Kurumların beklentileri de genellikle bu etmenler nedeniyle döviz kurlarında seyrin yukarı yönlü olması yönünde.

Geçtiğimiz haftalarda Türk lirasına ilişkin bir analiz yayımlayan ABD merkezli yatırım bankası Goldman Sachs, cari açıkta 2018 ve 2019 yıllarında olduğu gibi bir düzeltme olmaması hâlinde liranın %13 değer kaybetmesi gerektiğini hesapladıklarını ifade etmişti.

HSBC’nin Türkiye'de seçim sonuçlarına ilişkin yayımladığı raporunda ise 2023 yıl sonu için dolar/TL beklentisi 24'e yükseltilmiş ve seçimleri kimin kazandığı farketmeksizin yılın ikinci yarısında dövizde güçlü bir düzeltme yaşanacağı tahmininde bulunulmuştu.

Dövizden dönüşüm

TCMB bu görünüme karşın döviz kurunun yükselmesini önleyici birtakım makroihtiyati tedbirler uyguluyor. Örneğin kurum, geçtiğimiz hafta getirdiği düzenleme ile bankaların gerçek kişiler için dövizden dönüşüm hedefini %5’ten %15’e yükseltti. Hedefi tutturamayan bankalara ise eksik kalan tutar kadar menkul kıymet tutma yükümlülüğü getirildi.

Uygulanan düzenleme sonucunda bankaların vadeli mevduat için teklif ettikleri faiz oranları bir hafta içinde büyük bir sıçrama yaptı. Öyle ki; TCMB verilerine göre mevduatların büyük bölümünü oluşturan 1-3 ay arası ortalama vadeli mevduat faizleri %30 düzeyini aşarak Ekim 2003’ten bu yana en yüksek seviyeyi kaydetti.

Buna karşın kredi faizleri, TCMB tarafından getirilen diğer düzenlemelerin de etkisiyle mevduat faizlerinin altında seyretmeye devam ediyor. TCMB tarafından yayımlanan veri setine göre 12 Mayıs haftasında TL cinsinden ortalama ticari kredi faizi %15,8 seviyesinde gerçekleşti. Bu oranlar konut kredileri için %18,2, taşıt kredileri içinse %25,5 oldu ve yalnızca TL cinsinden ihtiyaç kredileri %34,2 faiz oranı ile mevduat faizi düzeyini aşabildi.

Bu durum bankaların topladıkları mevduattan kredi açması hâlinde zarar etmesi anlamına gelirken, özel bankalar için kredi iştahını azaltıcı mahiyette olduğunu söyleyebiliriz.

Sıkılaştırma

Sektörden edinilen bilgilere göre döviz alım sürecinde bankalar tarafından uygulanan bir sıkılaştırma da mevcut. Bazı kaynaklar ise bu sıkılaştırmanın TCMB’nin sözlü yönlendirmesi nedeniyle olduğunu ifade ediyor.

Ekonomi gazetesinden Merve Yiğitcan’ın haberine göre bankalar kurumsal müşterilerine günlük bin ila 5 bin dolar arası döviz alım limiti verirken, saat 11.00’dan sonra döviz satışı yapmıyor. Bankalardan döviz alamayan firmalar ise ihtiyaçları olan dövizi bankalararası kurun çok üzerinde bir bedel ödeyerek serbest piyasadan temin ediyor. Bu durum reel sektör firmalarının döviz maliyetlerini artırırken, ithalat tarafında sıkışıklığa neden olarak ekonomik aktivitenin gerilemesine neden oluyor.

Konuya ilişkin Ekonomi gazetesine konuşan TOBB Hazır Giyim ve Konfeksiyon Sektör Meclisi Başkanı Şeref Fayat, “Dövizi sabah saatlerinde aldınız, aldınız. Yoksa mümkün değil. Alsak da yine zarardayız. İhracatçılar olarak TL reeskont kullandığımızda bize verilen %2 primi dahi %3-4 fark vererek alıyoruz. Yani kendi dövizimizi ucuza satıp pahalıya alıyoruz” ifadelerini kullandı.

Fayat ayrıca, “Kurumsaldan bireysele doğru giden bir sıkılaşma söz konusu. Ancak ben yeni gelen ekonomi yönetiminin bundan vazgeçeceğine, sert olmasa da yumuşak geçiş yapacağına eminim. Aksi hiçbir ülkede görülmemiş. Kimse Türkiye’nin Arjantin olmasını istemeyecektir. Döviz krizine sebebiyet verilmeden bu politikalardan bir dönüş olacağına inanıyorum” dedi.

İstanbul Tüccarlar Kulübü Başkanı İlker Önel ise dövize erişimde en büyük sıkışıklığın hammadde tarafında olduğunu, döviz alınsa bile yüksek kurdan alındığını ve bunun da maliyet artırıcı etkisi nedeniyle fiyatlara yansıyacağını söyleyerek, “Yani mal gelmeden bir kısmını belli fiyattan satmışız. Ama bunu yaparken doların maliyetini ortalama almıştık, 19,50 ise 20 lira almışız, şimdi ise her 1 doların maliyeti 2-3 lira daha fazla geliyor. Yani sözleşme fiyatından zarar ediyoruz. Bu durum üretim sürecine de yansımaya başladı, reel sektör zorlanıyor” ifadelerini kullandı.

Aynı kaynağa konuşan KASAD Başkanı Alican Duran ise, “Finansal döngümüz normal hâle gelmezse sıkıntı büyük, fabrikalar kilitlenmek üzere. Böyle devam ederse seri iflaslar görebiliriz” açıklamasında bulundu.