Kitaplarla otoriter yönetimleri anlamak (2): ‘Autocracy, Inc.’

Yakın zamanda yayımlanan bir kitap, takip ettiğim çevrelerde küçük bir bomba etkisi yarattı. Kitabın yazarı, Cambridge Üniversitesi Varoluşsal Risk Araştırma Merkezi’nden Dr. Luke Kemp, Goliath’s Curse (Goliath’ın Laneti) adlı kitabında 5.000 yıllık medeniyeti incelemiş ve şu sonuca ulaşmış: 

“Büyük olasılıkla oldukça yakın bir zamanda kendi kendimizi yok edeceğiz.” 

Gelecekle ilgili karamsar olduğunu söyleyen Kemp, bu seferki medeniyet çöküşünün tarihte daha önce yaşanan örneklerinden daha da sert olacağını, çünkü daha önce hiç bu kadar birbirine bağımlı ve eşitsiz bir medeniyet yaratmadığımızı söylüyor. 

Kemp’in medeniyetimizin hızla çöküşe doğru gittiğine yönelik fikrinin gerekçesi, dünyamızın iklim değişikliği, nükleer silahlar, yapay zeka ve katil robotların tehdidi altında olduğu bir dönemde narsist Trump, psikopat Putin ve Makyavelist Şi Cinping’in aynı anda yönetici pozisyonuna gelmesi. Dolayısıyla, kendi kendimizi yok etmek için tüm şartlar hazır ve tarih bir kez daha tekerrür edecek. Yazara göre, bu senaryodan tek bir çıkış yolu var: Aslında özümüzde iyi insanlar olduğumuzu hatırlamak ve otoriter yönetimleri besleyen her şeyi reddetmek. 

• Örneğin, yapay zeka şirketlerinde çalışmamak, bu liderlerin peşinden gitmeyi bırakmak ve direnişe geçmek.

Direnmek için önce anlamak gerekiyor

Bir savaşı kazanmak için en iyi taktiklerden birinin “düşmanını iyi tanımak” olduğu söylenir. Öyleyse, bizim de Kemp’in öngördüğü bu akıbeti tersine çevirmek için otoriter liderleri ve genel olarak otokrasiyi iyi tanımamız gerekiyor. İşte bu nedenle, bu serinin ikinci yazısında Anne Applebaum’un Autocracy, Inc.’ine bir göz atmayı teklif ediyorum. (Anladığım kadarıyla kitabın Türkçesi yakın zamanda piyasada olacak. Ben orijinal versiyonunu okudum; dolayısıyla, aşağıda okuyacağınız alıntılar benim çevirim.)

Kitabın genelinde otoriter liderlerin kendi aralarında bir tür iletişim içinde oldukları ve birbirlerini destekledikleri iddiasını sürdüren Applebaum, kitabın daha başında Batılı okuyucuyu uyarıyor:

"Otokrasi bir siyasal sistem, toplumu şekillendirmenin bir yolu ve iktidarı örgütlemenin bir yoludur. Dolayısıyla sadece belli kültür veya dinler onu üretmez. Hiçbir millet otokrasiye mahkum olmadığı gibi, hiçbir milletin demokrasisi de güvence altında değildir."

Böylece yazar, Ece Temelkuran’ın How to Lose a Country kitabında yaptığı gibi, daha en başta “Bu okuyacağınız başkasının değil, hepimizin hikayesi” mesajını veriyor. 

Söylemin önemi

Bunun ardından Applebaum, dilin otoriter yönetimlerin kurulmasındaki rolüne değiniyor. Zira, bir otokrasinin fiziken kurulabilmesi, önce beyinlerimizin ve düşüncemizin kolonize edilmesiyle mümkün olabiliyor. George Orwell’in 1984’ünde de vurgulanan söylem hâkimiyeti, Applebaum’a göre de her şeyin temeli. Bu çerçevede otoriter liderlerin açıkça yalan söyleyebildiğine ve biz her ne kadar buna çok şaşırsak da aslında bunu bilerek yaptığına işaret ediyor. Çünkü yazara göre, “Bazen amaç insanları yalana inandırmak değil, yalancıdan korkmalarını sağlamaktır.”

Hepimiz bazen siyasal gündemi takip ederken “Ben artık yetişemiyorum, bu da mı oldu?” ya da “Bunun bu konuyla ne ilgisi var?” gibi düşüncelere kapılıyoruzdur. İşte bu, Applebaum’a göre, sizi pasif bir yurttaşa dönüştürmek için bilerek yaratılan bir söylem kargaşası. Yazara göre: 

“Eğer etrafınızda ne olup bittiğini anlayamıyorsanız gidip bir demokrasi hareketine katılmaz veya doğruları söyleyen bir lideri takip etmezsiniz. Bunun yerine politikayı takip etmeyi tümden bırakırsınız.” 

Bir başka deyişle, otoriter liderler gündemdeki karmaşayı bilerek yaratır ve adeta bütün tuşlara aynı anda basar. Böylece vatandaş da yorulur, siyasetten soğuyup geleceğe dair plan yapmayı bırakır; demokratik bir ülkede yaşama umudunu unutur ve gündelik zevklere yönelir. 

Demokratları karalamak olmazsa olmaz

Gündem kargaşası yaratma yöntemlerinden biri olmasının yanında, Applebaum’a göre otokratik bir yönetim kurmanın olmaz olmaz şartlarından biri, demokratları devlet organları aracılığıyla karalamaktır. Savcılık, mahkemeler, polis, devlet kontrolündeki medya ve sosyal medya, adil ve dürüst olduğu bilinen birinin hayatına veya inançlarına yönelik dört bir koldan saldırıya başlar. Bu insanları ortada somut bir delil yokken ihanet ve yolsuzlukla suçlar, hatta bazen tutuklar ve işkence eder. Böylece bu suçlamalar hukuken bir sonuç doğurmasa da kişi lekelenmiş ve halkın gözünde itibar kaybetmiş olur. 

Yazara göre bu durum, halkın o kişi hakkındaki iddiaların yanlış veya abartılmış olduğunu bildiği durumlarda dahi geçerlidir. Kişi hiç durmadan bir şeylerle suçlanıyorsa ve hakkında “gizli” bir şeylerin bulunduğu—örneğin gizli bir e-mail, kasa veya telefon bulunduğu haberleri yapılıyorsa—en sonunda o “gizli” şeylerde suç teşkil edecek hiçbir şey çıkmasa da halkta o kişinin samimi olmadığı ve bir şeyleri sakladığı fikri doğar. Tanıdık geldi mi?

Applebaum, bu karalama yönteminin, eski tip otokrasilerde görülen öldürmeden daha etkili olduğunu çünkü ölen bir liderin şehide veya sembole dönüşebildiğini ve siyasal bir hareketin başlamasına neden olabildiğini ifade ediyor. Oysa iyi yönetilmiş bir karalama kampanyası o demokrat kişiyi siyaseten bitirir. “Tehlike” ortadan kesin olarak kalkar. 

Hukuk devletinin (!) yargı sopası 

Üstelik masum birilerini yolsuzlukla suçlamanın otoriter yönetimler için başka avantajları da vardır. Bunların başında, ülkenin halen bir “hukuk devleti” olduğu propagandasını yapabilmektir. “Hakkında soruşturma açılmış, bağımsız mahkemelerin kararını beklemek gerekir çünkü burası bir hukuk devleti” söylemi, liderin ve Adalet Bakanı’nın dilinden düşmez. Üstelik soruşturmanın tarafsız olmadığını söyleyenler veya yargılamadaki usulsüzlükleri ortaya koyanlar da “adil yargılamayı etkiledikleri” iddiasıyla susturulabilir.  

Applebaum’a göre böylece, “Asıl kendi yolsuzluklara batmış olan otokratik rejimler suçlamaları tersine çevirir ve kendileriyle muhalifleri arasındaki çizgi belirsizleşir.” İşte halkta oluşan “Ya tamam onlar yolsuz da bak bunlar hakkında da neler söyleniyor, hepsi aynıymış meğerse” hissi ve düşüncesi bundan doğar. Üstelik, muhalifler hakkındaki yolsuzluk iddiaları, iktidar partisi hakkındaki yolsuzluk iddialarına ilginin azalmasına neden olur. Trump’ın Epstein dosyasıyla ilgili üzerindeki baskı arttığında Obama’yla ilgili bazı iddialar ortaya atması buna güzel bir örnek. 

Sonuç: Demokratik yönde bir değişim umudunun ortadan kaybolması ve otoriter liderin daimi iktidarıdır.

Otokratlar arasındaki dayanışma

Anne Applebaum, tüm dünyada ortak olarak görülen bu otokratik yönetim niteliklerini aktarmasının ardından, kitabının sonunda, bu ortaklığın bir rastlantı olmadığını, otokratların birbiriyle iletişim ve dayanışma içinde olduğunu da iddia ediyor. Yazara göre otoriter liderler, sadece kendi ülkeleri içindeki bilgi akışını ve vatandaşların düşüncelerini kontrol etmeye çalışmaz, aynı zamanda küresel olarak da tartışmaları yönlendirir. 

Buna bağlı olarak hem kendi ülkelerinde televizyonlara, yerel ve ulusal gazetelere ve trol ağlarına büyük paralar harcanır hem de diğer ülkelerde kendilerininkine benzer politikaların alıcı bulması için yerel siyasetçilere ve iş insanlarına yatırım yapılır. “Farklı platformlarda aynı komplo teorilerinin ve benzer konuların ön plana çıkması için birlikte çalışmaktalar.” Üstelik bu dayanışma sadece fikirsel değil, finansal zeminde de ortaya çıkar. Kitapta bu konudaki en çarpıcı örneklerden biri Venezuela, Türkiye ve İran arasındaki uluslararası hukuka aykırı altın trafiği.

Peki ne yapmalı?

Kitabının genelinde daha çok ABD, Rusya ve Çin örneği üzerinden giden Applebaum, ara sıra başka ülkelere ve elbette Türkiye’ye de değiniyor. Dolayısıyla, yazdıkları çok büyük bir coğrafyayı ilgilendiren kapsamlı bir analiz sunuyor. Buna rağmen oldukça kısa sayılabilecek (ve bu nedenle de bazıları tarafından eleştirilen) bir kitapla otokratik rejimlerin ortak noktalarını ve nasıl ortaklaştıklarını ortaya koymaya çalışan Appleabum, kitabının sonunda, bu yönetimler altında direnen demokrat liderlere ve milyarlarca vatandaşa ne yapmaları gerektiğini de anlatıyor. 

Yazara göre, demokrat medya, sivil toplum kuruluşları ve liderler savunmada değil, karşı saldırıda olmalı ve şeffaflık, hesap verme ve özgürlük vurgusu yapmalı. Bunu da sadece ülkelerinde değil, otokratların yaptığı gibi, küresel bir mücadeleye dönüştürmeli. Bu noktada bir avantajımız olduğunu söylüyor Applebaum: 

“20. yüzyıldaki seleflerinin aksine, bugünün otokratları kolayca ve etkili şekilde sansür uygulayamıyor. Onun yerine kızgınlık, nefret ve üstünlük arzusu gibi duyguları kanalize ederek politikalarına desteği büyütmeye ve yeni taraftarlar kazanmaya odaklanmış durumdalar.”

Bu nedenle yazara göre, yapmamız gereken, demokrat, özgürlükçü ve haklara dayanan değerlerimizi korur ve aktarırken rekabet etmeyi öğrenmek. Bu da güçlü duygular ve vatandaşları en çok ilgilendiren konularla bağlantı kurma konusunda otokratların tekelini kırmaktan ve her şeyden önemlisi, gerçek için savaşmanın nasıl değişim getirdiği konusunda halkı ikna etmekten geçiyor. 

Gerçekçilik olarak pazarlanan düşüncenin yanıltıcı şekilde “Ne yaparsak yapalım gitmeyecekler abi” duygusuna neden olduğunu savunan Applebaum, “Milletler asla değişmiyorsa elbette onları değiştirmeye çaba harcamamıza gerek yok” diyor. Ancak bu önerme de otoriter yönetimler tarafından yaratılıyor ve elbette doğru değil. Zira halen liberal toplumlar ve özgür ülkeler var; bunlar vatandaşlarına, otokrasiler altında yaşayanlardan daha anlamlı bir hayat sunuyor. 

“Elbette bunlar da kusursuz olmaktan uzak. Önemli sorunları, derin ayrılıkları ve korkunç tarihsel yaraları var. Ancak tam da bu nedenle onları savunmalı ve korumalıyız.”