Küreselleşmenin son perdesi kapanırken: Dolar imparatorluğunun sonu mu?

Bu yılki Davos zirvesine Kanada Başbakanı Carney’in “kurallara dayalı uluslararası düzen”in bir illüzyon olduğunu itiraf eden sözleri damgasını vurdu. Carney, Trump yönetimini sert biçimde eleştirirken ABD’nin hegemonyasına dayalı eski düzenin de çöktüğünü söyledi. Bu açıklamalar çok ses getirdi, günlerce tartışıldı.

Oysa bugünlerde büyük ölçüde unutulmuş olsa da, Carney’in bundan yedi yıl önce İngiltere Merkez Bankası Başkanı sıfatıyla yaptığı bir başka konuşmayı hatırlayanlar için Davos’taki çıkışı sürpriz değildi. Üstelik son günlerde dünya ekonomisinde yaşanan çalkantılar düşünüldüğünde, 2019’daki konuşması bugün çok daha çarpıcı ve öngörülü görünüyor.

Carney o dönemde dünyanın önde gelen merkez bankalarından birinin başkanı olarak, Amerikan dolarının küresel rezerv para statüsünün sorgulanması gerektiğini açıkça dile getirmişti:

“Uluslararası ticarette üretici ya da ithalatçının para birimi yerine ABD dolarının yaygın biçimde kullanılması, küresel ekonomi üzerinde istikrarsızlaştırıcı bir etki yaratmaktadır.”

Carney’e göre ABD, küresel ticaretin yalnızca yüzde 10’unu ve küresel GSYH’nin yaklaşık yüzde 15’ini oluşturmasına rağmen, dolar toplam uluslararası ticaretin neredeyse yarısında kullanılıyordu. Dahası, dünyadaki tüm menkul kıymet ihraçlarının yaklaşık üçte ikisi ABD kaynaklıydı. Bu yapı sürdürülebilir değildi.

O dönemde bu radikal çıkışın Carney’in IMF başkanlığına giden yolunu kapattığı iddia edilmişti. Bugün ise benzer tespitleri yapanların sayısı hızla artıyor.

Nitekim Davos’ta konuşan Trump’ın ticaret bakanı Howard Lutnick, “küreselleşmenin hem Batı hem de ABD için başarısız olduğunu” söyleyerek, ABD’nin sanayisini geri getirmek istediğini ve bunun küreselleşmeye son vererek yapılacağını açıkça dile getirdi. Bu nokta önemli; çünkü Amerikan yönetiminden yükselen sanayileşme talebine birazdan tekrar döneceğiz.

Yine Davos’ta konuşan Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Bretton Woods sisteminin çöktüğünü ve dolar-altın bağının koptuğu 1971 krizini hatırlatarak bugün de benzer büyüklükte bir dönüşüm yaşanabileceğini söyledi.

Batılı liderlerin art arda kürsüye çıkıp bu tür “tarihsel” açıklamalar yapmasını gelişmelere yön verme olarak okumamak gerekir. Bunlar proaktif liderlik örnekleri değil, aksine yaşanan dönüşüm artık inkar edilemez hâle geldiğinde verilen gecikmiş tepkilerdir. Davos gibi bir platformda küreselleşmenin bitişinin neredeyse hep bir ağızdan ilan edilmesi aslında bizlere şunu göstermekte: Küreselleşme çoktan çökmüştür; siyasetçiler şimdi bunu duyurmakla yükümlüdür.

Altın neden sığınak?

Bugünkü kırılmayı anlamak için küreselleşmenin 1990’larda başlamadığını hatırlamak gerekir. Kapitalist dünya ekonomisinin ilk küreselleşme dalgası 19. yüzyıla uzanır ve 1914-1930 arasında çöker. Bu dönemde dünya ticareti ve finansal varlıklar neredeyse donma noktasına gelir. 1929 Büyük Buhranı’nda ayakta kalabilen tek varlık altın olur.

Altının sistemsel krizlerde “son sığınak” olmasının nedeni ise iki temel özelliğidir:

1. Altın kimsenin borcu değildir.
Bankadaki mevduatınız bankanın size borcudur. Elinizdeki hazine bonosu devletin borcudur. Sahip olduğunuz şirket tahvili, o şirketin size borcudur. Altın ise farklıdır. Fiziksel olarak elinizde tuttuğunuz bir değerdir ve herhangi bir kurumun ödeme vaadine dayanmaz.

2. Altında karşı taraf riski yoktur.
Bankalar batabilir, devletler temerrüde düşebilir, şirketler iflas edebilir. Fiziksel altın için ise ödemekle yükümlü bir karşı taraf yoktur. Yoktan üretilemez. Bu nedenle insanlık tarihinin yaklaşık 5 bin yıldır kullandığı temel değer saklama aracıdır. Bu yüzden altın, “finansal sistem dışı para” olarak tanımlanır.

Birinci küreselleşme dalgasının çöküşünden sonra ABD Başkanı Roosevelt 1933’te imzaladığı 6102 nolu Kararnameyle Amerikan vatandaşlarının ve şirketlerinin altını 1 ons = 20,67 dolardan ellerinden topladı. Bunun ardından da doları yüzde 40 devalüe ederek altının resmî fiyatını 35 dolara çıkardı. Roosevelt, Amerikan vatandaşlarının ve şirketlerin altın bulundurmasını da yasakladı. Amerikan devleti doların altın karşılığını korumak ve parasal kontrolü tamamen elinde tutmak istiyordu. Neticede dolar üzerindeki egemenliği güçlendi

Bretton Woods: Altın-dolar piramidi

İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan Bretton Woods sistemi, ikinci küreselleşme dalgasının omurgasını oluşturdu. Sistemin çekirdeği altın-dolar dengesiydi. ABD, 1 ons altının 35 dolar olduğunu taahhüt etti. Diğer ülkelerin paraları dolara, dolar ise altına sabitlendi.

• Uluslararası ticaret dolar üzerinden yürürken altın, sistemin nihai teminatıydı. ABD, yabancı merkez bankalarına istedikleri zaman dolarlarını altına çevirebilecekleri güvencesini verdi.

Küresel ekonomi büyüdükçe ABD daha fazla dolar bastı. Ancak ABD’nin altın stoku aynı hızda artmadı. Sonunda dünyada dolaşımdaki dolar miktarı, ABD kasasındaki altından fazla hâle geldi. Bu durum sisteme güveni aşındırdı.

Bu süreci hızlandıran dönüm noktalarından biri, Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle’ün 1965’teki çıkışı oldu. De Gaulle, Vietnam Savaşı nedeniyle ABD’nin büyük açıklar verdiğini, bu açıkları dolar basarak finanse ettiğini ve bunun dünyaya bedava borçlanmak anlamına geldiğini savundu. Fransa, elindeki dolarların karşılığında ABD’den altın talep etti ve bu altınları savaş gemileriyle ülkesine taşıdı.

Mesaj açıktı: Uluslararası ticaret, hiçbir ülkenin damgasını taşımayan evrensel bir parasal temele dayanmalıydı—yani altına.

Diğer ülkelerden benzer taleplerin artması üzerine ABD Başkanı Nixon, 1971’de doların altına çevrilebilirliğini askıya aldı. Bretton Woods sistemi fiilen sona erdi. Sonraki dokuz yılda altının fiyatı 35 dolardan 850 dolara çıkarak yaklaşık 24 kat arttı.

Borçla dönen dünya

Üçüncü küreselleşme dalgası bu noktada başladı: Borç temelli dolar sistemi.

Bu sistem basit bir döngüye dayanıyordu. ABD dünyadan mal, hizmet ve özellikle enerji satın alıyor, karşılığında dolar veriyordu. 1970’lerde kurulan petrodolar sistemi, petrolü fiilen doların arkasındaki yeni teminat hâline getirdi. Petrol yalnızca dolar üzerinden fiyatlandığı için, enerji ithal eden tüm ülkeler dolar tutmak zorunda kaldı. 

Dolar kazanan ülkeler bu parayı ABD Hazine tahvillerine yatırıyordu. ABD açık verdikçe dünya dolar kazanıyor, dünya dolar tuttukça ABD borçlanabiliyor, ABD borçlanabildikçe açık verebiliyordu. Altının bıraktığı boşluğu bir yönüyle petrol doldurdu; çünkü altın artık paranın teminatı olmaktan çıkarken, dünya ekonomisinin vazgeçilmez girdisi olan enerji dolar üzerinden fiyatlanarak dolara sürekli ve zorunlu bir küresel talep yaratıldı.

Bu yapı, doların alternatifi olmadığı ve ABD’nin batacağı düşünülmediği için 40 yıl sürdü. Ancak bu düzenin kırılganlığını ilk kaleme alanlardan birinin 1984’te George Soros olması anlamlıdır. Soros’un Reagan’ın "İmparatorluk Döngüsünün Tehlikesi" başlıklı yazısı yayımlandığında, ABD’nin net uluslararası yatırım pozisyonunun o dönem GSYH’sinin +%10’u civarındaydı. ABD küresel finans sisteminin net alacaklısıydı. 

O dönem ABD’nin finansal hegemonyası, gerçek üretim ve yatırım gücüyle dengeliydi. Bugün ise tablo tam tersine dönmüş durumda: ABD’nin net uluslararası yatırım pozisyonu GSYH’sinin yaklaşık -%85’i mertebelerinde seyrediyor. Bu, Amerikan ekonomisinin küresel sistem içindeki rolünün artık sermaye ihraç eden bir üretim merkezi olmaktan çıkıp, büyük ölçüde dış kaynak ve borçla çalışan bir finansal bağımlılık modeline dönüştüğünü gösteriyor. 

• Rezerv para statüsünün Amerikalı üreticiyi zayıflatıp finansal varlıkları şişirdiği bu çarpık dönüşüm, Soros’un daha 1980’lerde tanımladığı döngünün bugün geldiği aşamayı dramatik biçimde ortaya koyuyor. 

1971’de Nixom, altın çıpasına son verince ABD’nin para basma sınırı ortadan kalktı. Açıklar parasallaştırıldı, para arzı hızla büyüdü ve bunun doğal sonucu olarak Amerika’da enflasyon patladı. 

1980’lerde ABD Merkez Bankası Başkanı Paul Volcker faizleri %15’in üzerine çıkararak enflasyonu sert biçimde bastırabilmişti. Bugün ise aynı stratejinin uygulanması mümkün değil. ABD’nin borç/GSYH oranı 1980’lere kıyasla çok daha yüksek ve böyle bir faiz artışı doğrudan Amerikan devletinin borç ödeme kapasitesini çökertecek bir etki yaratacaktır.

Rezerv para olmanın laneti

Rezerv para statüsünün sağladığı ayrıcalık zamanla ABD’yi de vurmaya başladı. Dolara küresel talep devam ettikçe ABD’nin ithalat yapması kolaylaştı. Bunun bedeli ise sanayinin giderek ABD’den Çin başta olmak üzere diğer ülkelere kayması oldu. 

• Literatürde Dutch disease (Hollanda hastalığı) olarak bilinen bu durum, aşırı değerli para biriminin üretimi ve ihracatı çökertmesini ifade ediyor. 

ABD bugün fiilen “paranın Suudi Arabistan’ı” olmanın faturasını ödüyor. Küresel sistemin parasını pompalayan ülke hâline gelen ABD, kendi ekonomisiniyse üretimden kopardı. Dolayısıyla bugün ABD aynı anda hem dünyaya dolar ihraç edip hem de sanayi ihracatçısı olamaz. Ya para ihraç eder, ya mal. İkisini birlikte yapamaz.

Altının gör dediği

Son dönemde çok ses getiren ABD 2025 Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi, Trump’un Avrupa’yı gözden çıkarttığı üzerinden çokça tartışıldı. Belgede gözlerden kaçan ve bence çok daha önemli olan noktaysa Amerikan ekonomisinin geldiği yerin artık bir millî güvenlik sorunu olduğu vurgusuydu. 

• Buna göre “Our Dollar, Your Problem” (Bizim dolarımız, sizin sorununuz) dönemi bitiyor; bugün gelinen noktada mesele “Our Dollar, Our Problem” (Bizim dolarımız, bizim sorunumuz). 

1971 sonrası kurulan düzende ABD bastığı paranın ve yarattığı dengesizliklerin maliyetini dünyanın geri kalanına ihraç edebiliyordu. Dünya dolar biriktiriyor, bu dolarlar Amerikan tahvillerine geri dönüyor ve ABD açık verebiliyordu. Bugün ise bu mekanizma çalışmıyor. Rezerv para düzeni bugün Amerika’nın gücünün kaynağı değil, tersine bizzat zayıflığının nedeni. Yani mesele artık doların faturasının diğer ülkelere yüklenmesi değil, doların ABD’nin kendi üretim kapasitesini tahrip etmesi.

ABD 2025 Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi'ndeki bu vurgu tesadüf değil. 1990’larda ABD’nin birçok eyaletinde imalat sanayi ekonominin birinci sırasında yer alırken bugün neredeyse tüm eyaletlerde alt sıralara düşmüş durumda. ABD artık yalnızca sanayisini değil, altyapı inşa etme kapasitesini de kaybediyor. Baltimore’daki yıkılan köprünün yeniden yapılmasının 2028’e sarkacağının konuşulması, bu çöküşün sembolik bir göstergesi. Çin’in hızlıca kısa sürede inşa ettiği dev barajlar, hızlı trenler, mega şehirlerle kıyaslandığında dünyanın süper gücü bir köprüyü inşa etmeyi başaramıyor. 

Sovyetler Birliği’nin çözülme sürecini o dönem yerinde görmüş bir lise öğrencisi olarak bugün ABD’yi gezdiğimde benzer sahnelerle karşılaşıyorum: İşçi sınıfı zayıflamış, sanayisi çökmüş, uyuşturucu kullanımı ve intihar oranları yüksek bir toplum. Trump’ın yardımcısı JD Vance’ın filme de uyarlanan otobiyografik kitabında (Hillbilly Elegy) anlattığı hayat hikayesi, son kırk yılda çöken Amerikan mavi yakalı işgücünün sosyolojisini çarpıcı biçimde ortaya koyuyor.

Altının son aylardaki güçlü yükselişini de bu yazıda anlatılan sıkışma ve kısır döngünün izdüşümü olarak okumak yerinde olur. Altın yükselirken aslında bir emtia pahalanmıyor; borca dayalı dolar düzenine duyulan güven aşınıyor. Altına yöneliş, mevcut parasal mimarinin sürdürülemezliğine dair küresel bir oylama anlamına geliyor.

Ve tam da burada Amerikan güvenlik raporunun koyduğu çıplak ikilem devreye giriyor: ABD ya tahvil piyasasını ve doları feda ederek sanayisini kazanacak ya da zamanla tüm silahlarını ve ileri teknoloji ürünlerini Çin’e yaptıran bir ülke hâline gelecek. Başka bir seçenek yok.

ABD sanayisini yeniden kurmak istiyorsa bunu aşırı değerli bir dolarla yapması mümkün değil. Yeniden sanayileşmek için daha zayıf, daha rekabetçi bir dolar gerekli. Daha zayıf dolar ise altın gibi “kimsenin borcu olmayan” varlıkların güçlenmesi demek. Bu yüzden altının yükselişi, Trump’un sanayileşme hedefiyle çelişmiyor, onun kaçınılmaz bir bedeli.

Dolayısıyla Trump’ın sorunu neyi istediği değil, hangi bedeli ödemeye razı olduğu meselesidir. Dolar ve tahvil piyasası mı feda edilecek, yoksa Amerikan sanayisinin son kalıntıları mı? Altın yükselişiyle şimdiden kendi cevabını vermiş görünüyor.