Orta ölçekli savaşın laneti: İran’daki savaşın uzamasının açmazları ve nedenleri

İran’daki savaşın niçin uzadığına, Trump ile Netanyahu’nun en azından kısa erimde umduklarını niye bulamadıklarına dair araştırma yaparken çok sayıda değerlendirmeyle karşılaşıyoruz. Gazeteci yazar Evren Balta, ABD ile İsrail’in üçüncü haftasına giren savaş senaryosunun niçin tutmadığını birkaç noktada özetliyor: 

• Rejimin dış askerî müdahale ile zayıflaması sonrasında kitlesel halk ayaklanmalarının ortaya çıkması ve maliyetin giderek düşmesi bekleniyordu. Oysa savaş tam tersini yaptı. Mobilizasyonun maliyetini düşürmedi, yükseltti.
• İran rejimi, savaşın ilk günlerinden itibaren onlarca kişiyi İsrail ve ABD adına casusluk, bilgi sızdırma ve iç karışıklık yaratma suçlamasıyla gözaltına aldı. Sokağa çıkmak artık yalnızca rejime karşı çıkmak değil, aynı zamanda yabancı müdahalenin uzantısı gibi damgalanmayı göze almak anlamına geliyordu.
• Dış saldırı, muhalefete alan açmadı. Rejimin baskısını daha sert, daha meşru ve daha kolay uygulanabilir hâle getirdi. Üstelik İran’da rejim karşıtlığı vardı ama onu iktidar değişimine çevirecek ortak bir merkez yoktu. Bu boşluğu "Şah seçeneği" de dolduramadı.
• Savaşın iktidar blokunda bir çözülme yaratacağı beklentisi vardı. Varsayım şuydu: Süren askerî baskı ya Batı ile uzlaşmaya açık bir saray müdahalesini ya da sistemi dönüşüme zorlayacak bir iç ayrışmayı tetikleyecekti.
• Oysa otoriter rejimlerde yukarıdan kopuşun işlemesi için rejimin geleceğinin belirsizleşmesi yeterli koşul değildi. Ayrılanların korunacağına dair inandırıcı bir güvence, sonrasına dair asgari bir geçiş çerçevesi ve hiç kimsenin tek başına kalmayacağını hissettiren bir eşgüdüm zemini de gerekiyordu. İran’da bunların hiçbiri oluşmadı.
• Üçüncü hesap, merkezin çeper aktörler tarafından zayıflatılacağı varsayımıydı. İranlı Kürt gruplar rejimi meşgul edebilir, sınır hattını ısıtabilir, yerel baskı yaratabilirdi; olmadı.
• Başta Kürt gruplar olmak üzere sınır hattındaki silahlı ve etnik aktörlerin, hava bombardımanı altında zayıflayan merkeze karşı ikinci bir cephe açacağı düşünüldü. Ancak bu seçenek de işlemedi. Zira sınırda silahlı hareket üretmek ile ülke çapında bir iktidar alternatifi üretmek aynı şey değildi. 
• Son olarak Suriye tecrübesi ABD’ye güveni aşındırmıştı. Suriye Kürtleri, İranlı Kürtlere açıkça aynı hataya düşmemeleri çağrısını yaptı; ABD’nin iş zorlaştığında geri çekilebileceğini söyledi.

Evren Balta, yukarıdaki tespitlerinden şöyle bir sonuç çıkarıyor:

“Trump’ın siyasi açmazı, savaşın uzamasıyla birlikte yalnızca cephede değil, Amerikan iç siyasetinde de görünür hâle geldi. Başlangıçta bu müdahale, kısa sürede sonuç verecek, İran’ı hızla geri adım atmaya zorlayacak, maliyeti sınırlı bir güç gösterisi olarak sunuldu. Fakat savaş üçüncü haftasına girerken ortaya çıkan tablo bambaşka oldu. Petrol fiyatları 100 doların üzerine çıktı, ham petrol vadeli işlemleri %40’tan fazla yükseldi ve Ortadoğu üretiminde günlük 8-10 milyon varillik düşüşten söz edilmeye başlandı. IEA da bu şok karşısında tarihteki en büyük eşgüdümlü rezervleri piyasaya sürdü.

Bu noktadan sonra savaş artık uzak bir dış politika dosyası değil; Amerikan seçmeninin benzin pompasında, markette ve enflasyon beklentilerinde hissettiği doğrudan bir iç siyaset meselesi oldu. Üstelik aynı savaş iki hafta içinde Trump’ı siyaseten zayıflatan bir dosyaya dönüştü. Cumhuriyetçi çevrelerde bölünme belirginleşti.

Bu savaş bitecekse, büyük ihtimalle bir uzlaşmayla değil, karşılıklı yorgunlukla bitecek. Petrol fiyatları Trump’ın iç siyasette taşıyabileceği sınırı aştığında, Devrim Muhafızları’nın operasyonel kapasitesi belirli bir eşik altında kaldığında ya da bölgesel yayılma Washington’u kaçınmak istediği daha geniş bir savaşın içine çektiğinde… Ortaya çıkacak şey büyük ihtimalle kesin bir barış değil dondurulmuş, kırılgan ve her an yeniden alevlenmeye hazır bir yıpratma evresi olacak.”

Kara operasyonu yapılabilir mi?

Global Akademi Merkezi'nde (GAM) görevli Umut Berhan Şen, 9 Mart’taki analizinde muhtemel bir kara operasyonunun zorluklarından söz ediyor: İran’ın coğrafi büyüklüğünün (Türkiye’nin 2, Almanya’nın 4 katı) ve değişken topografik özellikleri nedeniyle 2003 yılında Irak’ta gerçekleştirilen kapsamlı kara operasyonuna benzemeyeceğini, “ondan daha yıpratıcı olacağını” belirterek şöyle devam ediyor: 

“Amerikan kara kuvvetleri, M1A2 Abrams ana muharebe tankları ve Bradley zırhlı muharebe araçları ile bir ‘şok ve dehşet’ harekâtı icra etme kapasitesine sahip. Onların güç konfigürasyonu, merkezî bir komuta-kontrol mekanizması, gerçek zamanlı veri ağı ve dünyadaki en gelişmiş hava destek entegrasyonu üzerine kuruludur. Lakin bu devasa makinenin arkasındaki o muazzam lojistik zinciri, İran’ın o sarp Zagros Dağları'nın, derin vadilerin ve çölün ortasında, oldukça zorlu bir asimetrik harp doktriniyle sınanabilir.

İran tarafına baktığında ise karşında klasik bir ordu değil, bir ‘mozaik savunma’ yapısı söz konusu. İran Kara Kuvvetleri, ABD’nin ağır zırhlı tümenlerinin aksine, çok daha hafif, esnek ve kendi başına hareket edebilen hücre tipi bir örgütlenmeye sahip. İranlıların elindeki zırhlı güç, modernize edilmiş eski platformlardan ve yerel üretim varyasyonlardan oluşsa da, düşmanın ilerleyişini engebeli arazilerde durdurmak ve yavaşlatmak için tasarlanmış.

İran’ın gerçek gücü, Devrim Muhafızları'nın o yeraltı tünel ağlarına gizlenmiş, merkezî olmayan komuta yapısında gizli. Yani sen bir noktayı vurduğunda, sistemin bütünü çökmez, aksine her bir hücre kendi savaşını sürdürmeye devam eder.

ABD’nin kara harekâtı, sadece düşman hatlarını yarmakla ilgili değil; o hatların gerisinde, yani lojistik hatlarda, ikmal merkezlerinde ve şehir merkezlerinde nasıl bir direnişle karşılaşacağıyla da ilgili. Amerikan ordusu için hedef, düşmanın komuta merkezini ve ana kuvvetlerini imha ederek hızlı bir sonuç almak. İran içinse hedef, düşmanı bu geniş coğrafyanın derinliklerine çekip, çatışmayı bitmek bilmeyen bir yıpratma savaşına dönüştürerek rakibinin lojistik hatlarını ve siyasi iradesini kırmak.

ABD’nin teknolojik üstünlüğü hava ve deniz sahasında mutlak bir hâkimiyet kursa bile, kara harekâtı başladığı anda iş, teknolojinin sınırlarını aşıp coğrafyanın sertliğiyle çarpışmaya dönüşür. İran’ın elinde sadece mühimmat değil, on yıllardır bu ‘kıyamet senaryosuna’ göre şekillenmiş, her karışı savunmaya endeksli bir coğrafi kale var…

Bu, tarihin en kanlı satranç oyunlarından biri olacak. Tabii gerçekleşirse.”

Orta ölçekli savaşın laneti

Dr. Osman Gazi Kandemir ise 16 Mart’taki analizinde orta ölçekli savaş tuzağından söz ediyor: 

“Robert Kaplan’ın Foreign Affairs dergisindeki güncel analizinin özü şu: Orta ölçekli savaşlar başlangıçta hesaplandığından farklı, kademeli olarak büyür. Başlangıçta sınırlı bir operasyon olarak tasarlanan müdahale her adımda biraz daha genişler; çıkış stratejisi bulanıklaşır, hedefler kayar, maliyetler birikir.

Vietnam böyle büyüdü. Irak böyle büyüdü. Şimdi sıra İran’da mı?

Trump yönetimi İran’a karşı hava ve deniz varlığıyla başladı. Kara kuvveti yok, doğrudan işgal niyeti yok. Ama Kaplan’ın uyarısı tam da burada devreye giriyor: Eğer İran’da iç çatışma patlak verirse, rejim çöküşü anarşiye dönüşürse, Washington kendini özel kuvvet ve danışman göndermeye mecbur hissedebilir…

Deniz piyadesi bir açıdan kara kuvvetidir. Karaya çıkar, mevzi tutar, çatışmaya girer. Hava operasyonlarında kayıplar görece çok azdır. Deniz piyadesinde ise personel kaybı riski daha yüksektir. Çok sayıda asker kaybı, manşete düşer, kamuoyu eşiği zorlanır, siyasi baskı artar. Siyasi baskı yeni kararları zorlar. Her karar bir öncekini meşrulaştırır. Sarmalanma böyle işler; kimse baştan bataklığa girmeye karar vermez, bataklık adım adım büyür.

ABD ile İran arasındaki askerî asimetri çarpıcı. Ateş gücü, teknoloji, lojistik kapasite karşılaştırılamaz bile. Ama bu tablo yanıltıcı. Ukrayna örneği bunu açıkça ortaya koydu. Rusya savaşın ilk günlerinde Ukrayna’nın birkaç günde teslim olacağını hesap etti. Coğrafyayı, milliyetçi motivasyonu, asimetrik direniş kapasitesini göz ardı etti. Hesap tutmadı. İran’da da benzer bir dinamik işliyor.

Devrim Muhafızları’nın balistik füze kapasitesi, Körfez’deki vekil ağları, Hürmüz Boğazı’nı kapatma tehdidi; bunların hiçbiri ateş gücüyle ölçülemiyor. Güçlünün hesabının tutmaması rastlantı değil, asimetrik savaşın yapısal özelliği.

Zayıf taraf her zaman ateş gücüyle değil, sabırla, coğrafyayla ve motivasyonla savaşır. Büyük güç için varoluşsal olmayan bir çatışma, küçük taraf için tam da budur: Varoluş meselesi. Bu motivasyon farkı dengeyi düşündüğümüzden çok daha erken bozar.

R. Kaplan, orta ölçekli savaşların yanlış hesaptan doğduğunu söylüyor… Yanlış hesap ve stratejik muğlaklık bir arada var olabiliyor; yöneticiler hem yanılıyor hem de bu yanılgıyı örtmek için belirsizliği araçsallaştırıyor.” 

Derinlik ve belirsizlik bir doktrindir, güçlü bir silahtır

Kandemir, 9 Mart 2026 tarihli makalesinde “yeraltının ve coğrafi derinliklerin” avantajlarına da değiniyor:

“İran-Irak Savaşı (1980-1988), Tahran’a acı bir gerçeği öğretti: Hava üstünlüğünü sağlayan bir rakibe karşı yeryüzündeki unsurları korumak neredeyse imkansızdır. 1984’te başlayan tünel kazı faaliyetleri bu kabulün ürünüdür; bugün 31 eyaleti kapsayan yeraltı ağı, o dönemde çizilen planın üzerinde yükselmektedir.

Bu mimarinin omurgasını ‘füze şehirleri’ oluşturuyor. Zagros ve Elburz gibi dağ kütlelerinin içine yatay olarak açılan bu tüneller yüzlerce metre derinliğe uzanıyor; üstlerindeki kaya örtüsü mevcut sığınak delici mühimmatın büyük bölümüne karşı doğal bir zırh oluşturuyor. Fordow nükleer tesisi bu yapının en bilinen örneği.

İsviçre, 1963’te çıkardığı federal bir yasayla her vatandaşın nükleer sığınağa erişimini zorunlu kıldı. Bugün ülkede 370 binden fazla sığınak bulunuyor ve bu kapasite nüfusun tamamını içine alabilecek seviyede. NATO da aynı stratejiyi benimsedi.

Norveç, 1982’den bu yana Trondheim yakınlarındaki dağların içine kazılmış iklim kontrollü mağaralarda M1A1 Abrams tankları, zırhlı araçlar ve binlerce ton mühimmat stokluyor. Soğuk Savaş boyunca Arnavutluk’ta 173 binden fazla beton sığınak inşa edildi; bu rakam kilometrekare başına ortalama 5,7 sığınak anlamına geliyordu. 

İran’ın dağların içine kazdığı yapılar füze depolarından ibaret değil. Bu mimari aynı zamanda rakiplerinin kesin sonuç almasını zorlaştıran bir stratejik belirsizlik üretiyor. Modern savaşta bazen en güçlü silah, tam da bu belirsizlik oluyor.”

Coğrafya ve asimetrik savaşın avantajları

Johns Hopkins Üniversitesi profesörü ve Iran’s Grand Strategy kitabının yazarı İran kökenli ABD vatandaşı Vali Nasr, 14 Mart’ta Financial Times gazetesine, “coğrafya teknoloji kadar üstündür” ekseninde bir analiz yaptı: 

“Savaşın başlamasından iki hafta sonra İran’ın stratejisi daha net biçimde ortaya çıkıyor. İran başlangıçta Amerikan ve İsrail saldırılarını soğurmayı, aynı zamanda İsrail şehirlerine ve ABD üslerine drone ve füze saldırılarıyla karşılık vermeyi hedefledi. 

Amaç, karşı tarafın önleme füze stoklarını tüketmekti. Uzun vadeli plan ise savaşın ikinci aşaması için daha büyük ve daha ölümcül füzeleri saklı tutmaktı. Ancak İran bunun yanında paralel ve muhtemelen daha etkili bir strateji daha uyguluyor: Küresel ekonomiye karşı savaş açmak.

Savaşta coğrafya en az teknoloji kadar önemlidir. İran, Körfez’in kuzey kıyısının tamamını kontrol ediyor ve güney kıyısındaki enerji sahalarının ve bu sulardan geçen her şeyin üzerinde baskı kurabiliyor.

İran’ın müttefiki Husiler, Kızıldeniz’in girişinde ve Süveyş Kanalı’na giden geçidin üzerinde bulunuyor. Böylece İran, Arap Yarımadası’nın iki tarafından küresel ekonomiyi sıkıştırabilecek bir konuma sahip.

Bugün İran’ı yönetenler Irak ve Suriye’deki asimetrik savaşların tecrübeli isimleri. Şimdi aynı stratejiyi ABD’ye karşı küresel ekonomi savaş alanında uyguluyorlar. Drone’lar, kısa menzilli füzeler ve mayınlarla tankerlerin ve limanların vurulması, küresel tedarik zincirlerini bozarak ve petrol fiyatlarını yükselterek çok daha büyük bir etkiye yol açıyor.

Savaşın bitmesini isteyenler yalnızca Körfez ülkeleri değil; Asya, Afrika ve hatta Avrupa’daki birçok ülke de çatışmaların devam etmesi halinde ciddi ekonomik krizlerden korkuyor. Bu yönde Washington üzerindeki baskı giderek artıyor.

Son günlerde ABD ve İsrail, İran’ı çökertmek ya da teslim olmaya zorlamak umuduyla bombardımanın hızını ve yoğunluğunu artırdı. İran rejimi ise buna karşılık küresel ekonomi üzerinde asimetrik savaş yürütmeye ve Washington’u siyasi çözümün tek seçenek olduğuna ikna edecek kadar uzun süre direnmeye hazır.

İran liderleri bu savaşa, son savaşları olması hedefiyle girdiler. Ya bu savaş onları kıracak ya da ülkenin koşullarını kökten değiştirecek. Onların hesabı şu: Yeterince uzun süre ayakta kalıp küresel ekonomiyi yeterince sıkıştırabilirlerse bu hedefe ulaşabilirler.”

Amerika ile İsrail planlarındaki çelişki

Hava Kuvvetleri İstihbarat Eski Daire Başkanı Gürsel Tokmakoğlu, 10 Mart tarihli analizinde Trump ile Netanyahu saldırı planları arasındaki anlayış farklılığına işaret ediyor:

“Daha önce yazdığım gibi bu bir Cephesiz Savaş. ABD kıtası, Hint Okyanusu, Orta Doğu, uzay ve siber-uzay bu savaşın alanı, üstelik birleşik bir operasyon olarak icra ediliyor. Karar verici kombinasyonu için önce ikiye ayrılmış bir yapı var, ABD için ayrı, İsrail için ayrı.

Sonra ikinci halka ABD iç karar mekanizmasında; Deniz, Hava, Uzay, Siber Kuvvet Komutanlıkları; Savaş Bakanlığı merkezli, Hazine, Dışişleri ve Ticaret Bakanlıkları gibi sıkı koordinasyonu gerektiren; ancak Beyaz Saray’ın sevk ve idaresinde bir savaş... 

Yakınsama, tüm kademelerde açıkça geçerli olmadığı için çok alanlı operasyonların dört ilkesi arasında benzersizdir: Çeviklik, dayanıklılık, derinlik ve yakınsamanın uygulanabilirliği genişlik. Bu nedenle çokça tekrar ettim, ABD, Epic Fury’de kara harekâtı yapmıyor ki bu ilkeden dolayı sorun yaşasın; hava harekâtı esas alınıyor. 

Yine de dikkatten kaçmamalı, İran füzelerine ve dronlarına karşı çok geniş bir coğrafyada, çok çeşitli unsurlar ve komuta mekanizmaları devredeyken, bu ilkelerin anti-füze ve anti-drone sistemleriyle sağlanabiliyor olması gerekir; bu savaşın özelliği budur. Bu nedenle dost ateşi türü kazalar görülebilir.”

İran’daki 'etnik mozaik' hem olumlu hem olumsuz

Yusuf Azizi ise 16 Mart 2026'da Şark’ül Avsat gazetesindeki analizinde şunları söylüyor:

“İran toplumu hem yatay hem de dikey olarak incelenebilir. Yatay düzlemde, ulusal ve etnik bir mozaikle karşı karşıyayız. İran nüfusunun %50’sinden fazlasını Farslar oluştururken bu topraklarda Azeriler, Kürtler, Araplar, Beluçlar, Türkmenler ve diğer topluluklar da yaşıyor. Ancak bu etnik grupların çıkarları her zaman ortak olmuyor.

Derinlemesine bir perspektifle baktığımızda İran toplumunun yaşadığı ekonomik, siyasi ve sosyal krizler nedeniyle artık eskisi kadar popüler olmayan bir sosyal hiyerarşi görüyoruz. Yoksul kesimin, orta sınıfın, ezilen etnik grupların ve kadınların hoşnutsuzluğu, 2009 yılından bu yana İran’da yaşanan birçok protesto ve ayaklanmada kendini gösterdi. Bunların sonuncusu, geçtiğimiz ocak ayında binlerce göstericinin hayatını kaybettiği protesto gösterisiydi.

28 Şubat’ta patlak veren mevcut savaş, ABD ve İsrail’in İran’a düzenlediği saldırının ardından, İran’daki çatışmanın da siyasi haritasını değiştirdi. Başkan Donald Trump’ın ve daha çok da İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun, Dinî lider Hamaney ve bazı üst düzey yetkililerin öldürülmesinin ardından rejime öfkeli İran halkına sokaklara çıkıp devlet kurumlarını basma çağrıları yapmalarına rağmen, bu çağrılara yanıt verenler çok azdı. Hatta rejimin performansından memnun olmayan orta sınıf ve işçi kesimlerinden azımsanmayacak büyüklükte bir kesim rejimi destekledi.

Bu durum, İran’daki ulusal ve sol muhalefetin baskısıyla, rejime olan sevgiden ziyade, saldırganlara duyulan nefretten ve onların, askeri ve nükleer kurumların yanı sıra ülkenin altyapısını, sivil ve ekonomik tesislerini de tahrip eden saldırılarına verilen tepkiden kaynaklandı. Buna, İran’ın bölünmesi ya da federal bir devlete dönüştürülmesi korkusu da ekleniyor.

Aslında, ABD’nin İran’daki dini rejimi devirmek ya da en azından zayıflatmak için güvendiği en önemli Fars olmayan halklar arasında en organize ve en iyi silahlanmış olan Kürt halkıdır. Onları, çoğunluğu Sünni olan ve İran’daki mezhepçi yönetime düşmanlık besleyen Beluçlar ve Sünniler izler. Kürt hareketi seküler nitelikteyken, Beluçların silahlı siyasi hareketi Sünni dini niteliktedir.

Çoğu Şii olan Azeri Türkleri hem anlaşmazlıkları yüzünden hem de tarihî ve ekonomik nedenlerden ötürü Kürtlerin niyetlerinden şüphe duyuyorlar. İran’daki Azeri Türkleri bazen rejime bazen muhalefete yakın eğilim gösteriyor. Aynı durum bir dereceye kadar Ahvaz’daki Araplar için de geçerli. Bu da İran’daki Arapların ve Türklerin ülkedeki monarşinin geri dönmesinden duydukları korkuyu pekiştiriyor.

Diğer milletlerden daha fazla, Fars dini otoritesinin zayıflamasından ve onların ifadesiyle ‘İran’ın parçalanmasından’ korkmalarından ötürü, Farsların ABD-İsrail saldırısına karşı durduklarını unutmamalıyız.

İşte burada İran’ın durumu ile Irak’ın (ya da Afganistan, Suriye ve Libya’nın) durumu arasındaki fark ortaya çıkıyor. Irak’ta Kürtler nüfusun yaklaşık %25’ini oluşturuyor. Şiilerle ve az sayıda Sünnilerle ittifak kurarak Irak’ın çoğu bölgesini temsil eden bir siyasi güç oluşturdular. Saddam Hüseyin’i devirmek için Amerikalılar ve İngilizlerle ittifak kurdular. Irak’ta 2003 yılına kadar iktidarı elinde tutan Sünni Araplar, Kürtlere haklar tanıma konusunda daha esnek davranmışlardı.

İran’da ise böyle bir durum görülmedi. Fars kökenli İranlıların çoğu, kendilerini Ahameniş Pers İmparatorluğu’nun kurucusu Büyük Kiros (MÖ 526-576) döneminden beri bugün İran Devleti olarak bilinen toprakların tarihi sahipleri olarak görüyor. Dolayısıyla diğer halkların iktidar ve servetten adil bir şekilde pay almasını istemiyorlar. Çoğu, farklı görüşlere sahip olsalar da İran’ın bölgede genişlemeci bir emperyalist rol üstlenmesini tercih ediyor.

Mesele sadece İran halkının siyasi psikolojisiyle ilgili değil. Ali Hamaney’in şahsi psikolojisi, siyasi yetiştirilme tarzı, katı tutumu ve mesihçi ahiret inancı da, savaş ve öncesindeki protestolar sırasında yaşanan büyük yıkım ve kayıplara rağmen yönetici elitlerin ayakta kalmasına katkıda bulundu. Mücteba Hamaney’in düşünce yapısı ve yaklaşımı ise babası Ali Hamaney’inkinden çok da farklı değil. 

Ortadoğu’da şu anda devam eden çatışmada Iraklı Şii milislerinin, Lübnan’daki Hizbullah’ın ve Yemen’deki Husilerin rolünü de unutmamak gerekir. Zira Tahran’ın talebi üzerine Sanaa’nın da çatışmaya gireceği tahmin ediliyor.

Son olarak, Mısır ve Körfez ülkelerinin, İran’ın saldırılarına rağmen, İsrail’in yanında yer almamak için Tahran’a karşı bir savaşa girmek istemediklerine dikkati çekmeliyiz. Eğer ABD ve İsrail, şimdiye kadar tanık olduğumuz iki haftadan fazla süren yıkıcı savaşın ardından İran rejimini deviremezlerse, roketlerin uğultusu ve bombaların sesi dindikten sonra bu görevi muhtemelen İranlılar kendileri yerine getirecekler.

İran’daki otoriter dinî rejimin çözümü, nihayetinde İran halkının, özellikle de Fars halkının elinden, başkent Tahran’da gerçekleşecek. Eğer ulusal ve demokratik bir halk hareketi ortaya çıkmazsa, İran’da demokratik ve âdemi merkeziyetçi bir yönetim kurulamaz.

Ortadoğu’daki hâkimiyet ve kaynaklar üzerine süren uluslararası çatışmayı anlamadan mevcut savaş anlaşılamaz. ABD ile Çin arasındaki ekonomik ve siyasi rekabet, Ortadoğu’da şu anda yaşananların tam merkezinde yer alıyor. Bu durumda, iki ekonomik proje arasındaki rekabete işaret edilebilir. Bunlardan birincisi, Pekin tarafından benimsenen ve İran tarafından desteklenen Kuşak ve Yol Girişimi. İkincisi ise Hindistan’dan Körfez ülkelerine, oradan Hayfa’ya ve ardından Avrupa’ya uzanan ticaret yolu. Bu projeye İran ve Çin karşı çıkıyor.

Bölge düzeyinde ise İran, Türkiye ve İsrail olmak üzere Arap olmayan üç ülke, birbiriyle çelişen bölgesel projeler kapsamında rekabet halindeler. Bu bağlamda ABD ve İsrail, ‘güç yoluyla barış’ söyleminde birleşiyor… 

Bazı gözlemciler, İran’ın zayıflaması halinde İsrail ve Türkiye’nin konumunun güçleneceğini, savaşın bir kazanan ve bir kaybedenle sonuçlanmayacağını, bunun yerine bölgede yeni bir güç dengesi oluşacağını düşünüyor.”

Hava operasyonları sonuç vermeyebilir

İranlı ve Kürt muhaliflerden izleyebildiklerim, hava ve kara operasyonlarının istenen sonucu vermeyebileceğini; esasen ayağa kalkacak olan İranlı halkların mücadelesiyle rejimin devrilebileceğini söylüyorlar.

Siyaset Bilimci Prof. Dr. Naif Bezwan, 16 Mart’ta Rudaw sitesinde yayımlanan söyleşisinde ilginç noktalara değiniyor: 

“Hava saldırılarıyla İran rejimini tamamen çökertmek veya savaşı bir sonuca bağlamak zor görünüyor. Ne ABD-İsrail ittifakı ne de İran tarafı, kara aşaması olmadan savaşı bitirecek nihai bir sonuca ulaşabilir. Mevcut durumda ‘çıkış stratejisi’ oldukça kısıtlıdır. Ya rejim kendi iç dinamikleriyle sarsılacak ya da ABD ve İsrail, stratejik hedeflerine ulaşmak için savaşı belirli formlarda bir kara harekâtına dönüştürmek zorunda kalacak. Bu ihtimal şu an masadaki en güçlü seçeneklerden biridir. Bölgesel dengeler ise her geçen gün daha karmaşık hale gelmektedir ve savaşın sonucu sadece askeri değil, küresel siyasi ittifakları da yeniden şekillendirecektir.” 

Bu alıntılarda ele alınan hususların birçoğuyla hemfikirim. Öte yandan bu derleme sayesinde duruma farklı açılardan bakmanın okuyucuya daha yararlı olacağını düşünmekteyim.