Portmanto Kelimeler

Her ne kadar Türkçede genellikle ayrı bir isimle bir alt sınıf olarak tanınmasa da, portmanto kelimeler olarak bilinebilen bir birleşik kelime türü daha vardır. Bu kelimeler genellikle iki adın birleşimiyle oluşan, ama birleşen iki adın bütünlüklerini korumadığı kelimelerdir.

İki veya daha fazla addan heceler veya sesler alınıp birleştirildiğinde oluşan kelimelere, Lewis Carroll mahlası ile bilinen yazar Charles L. Dodgson, “portmanto kelimeler” adını takmıştır.

Neden mi? Çünkü İngilizce portmanteau, bir portmanto kelimesidir.

Fransızca porte “taşımak” ve Fransızca manteau “palto, pelerin” kelimelerinin İngilizce birleşiminde porte kelimesi, sonundaki ⟨e⟩ harfini kaybeder ve portmenteau halini alır. Türkçeye okunuşu ile portmanto olarak geçen kelime “askılık” anlamını almıştır.

Evet, kabul ediyoruz, bir ⟨e⟩ harfinin kaybı çok da kuvvetli bir portmanto kelime yapmıyor. Ama Türkçede buna çok daha iyi örnek olan iki kelimeyi sizinle tanıştırmak istiyoruz.

Sunta kelimesi en başta bir ticari marka olarak 1950’lerde kullanılmaya başlanmıştır. İlk defa 1940’ların başında Almanya’da üretilen, sıkıştırılmış talaş ve yongadan yapılan sunta, hızlı bir şekilde inşaat, doğramacılık, çevre düzenleme gibi alanlarda ucuz ve kolay elde edilebilen bir kereste olarak kullanılmıştır.

Sunta adı, bir portmanto kelimedir, “suni tahta” tamlamasının birleşmesinden oluşmuştur. Görüldüğü gibi iki bileşen kelime de birer ses veya hece kaybetmiştir. Belki de Türkçede bu tarz kelimelere sunta kelimeler demeliyiz.

Sık kullanımından dolayı başta ticari marka olan sunta zaman içinde genelleşmiş, isimleşmiştir.

Peki, sizlerle başka bir portmanto kelime paylaşalım. Eskiden otobüse binerken bastığımız akbil adının nereden geldiğini biliyor muydunuz?

1994-95 yıllarında İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin başlattığı bir toplu taşıma ödeme girişimi olarak Akbil, “akıllı bilet” tamlamasının birleşmesi ile oluşmuştur.

2015 yılına girildiğinden beri artık kullanılmayan Akbil sistemi de yerini, adı bir portmanto kelime olmayan bir birleşik kelime İstanbulkart’a bırakmıştır.

İstanbulkart, İzmirimkart, AnkaraKart, BursaKart, bunların hepsi birleşik kelime olsa da, maalesef hiçbiri portmanto kelime değildir.

O zaman Türkiye genelinde kullanılacak bir olası karta TürkiyeKart yerine Türkart mı desek? Ama o zaman da “bu ne tür kart kardeşim” diye espriler başlar . . .  neyse.