Rusya-Çin Görüşmeleri

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in davetiyle Moskova’yı ziyaret etti. Çin kaynakları, Şi’nin gerçekleştirdiği üç günlük ziyareti bir barış projesi ve "dostluk gezisi" olarak tanımladı. Ziyaretin ilk gününde Kremlin'de bir araya gelen Çin ve Rusya liderleri, iki ülkenin paylaştığı yakın bağları ve stratejik vizyonu vurguladılar. Ziyaret öncesinde Rusya lideri Putin, "hegemonya iddiasında bulunan ve küresel düzene uyumsuzluk getiren bazı ülkelerin aksine, Rusya ve Çin'in gerçek ve mecazi anlamda köprüler inşa ettiğini" söyledi. Görüşmenin en çok merak edilen yanı, Rusya’nın Ukrayna’yı işgali konusunda Çin’in tutumunun ne olacağıydı. Bir başka önemli konu ise iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin ne yönde ilerleyeceğiydi.

Ukrayna Savaşı

Çin, şubat ayında "Ukrayna Krizinin Siyasi Çözümü" isimli 12 maddelik bir plan yayımladı. Çin'in barış planı ulusal egemenliğe saygı gösterilmesi, soğuk savaş zihniyetinin terk edilmesi, sıcak çatışmanın durdurulması ve barış görüşmelerinin yeniden başlatılması çağrısında bulunuyor. Planda ayrıca ABD ve Avrupa’ya yönelik örtülü bir eleştiri olarak görülen "tek taraflı yaptırımların" kullanılması da kınanıyor. Şi’nin Moskova’ya ziyareti açıklanırken bu planın Rusya mevkidaşına tanıtımı ve teşviği, Çin kaynakları tarafından öne çıkarılan bir noktaydı. Görüşmeler sonunda Putin "müzakere sürecine her zaman açığız" diyerek planın çözüm için bir temel oluşturabileceğini söyledi. 

Ancak uzmanlar görüşme sonunda yapılan ortak açıklamaya dikkat çekiyor. İki lider, Batı ile ilişkilerde yaklaşan "yeni çağı" kutlarken, ABD'yi "askerî avantajını" korumak için uluslararası güvenliği "baltalamakla" suçladı ve NATO'nun Asya'da artan askerî varlığından duydukları endişeyi dile getirdi. Buna ek olarak, Şi ve Putin askerî işbirliğini geliştirme ve daha fazla deniz ve hava tatbikatı yapma sözü verdi. Öte yandan, ABD ve Avrupa’nın endişe duyduğu Çin'in Rusya'ya silah tedariki konusuna değinilmedi. Uzmanların değerlendirmelerinde, Çin’in, ikili askerî ve ekonomik ilişkileri güçlendirerek, ABD ve Avrupa yaptırımları altında zorlanan Rusya’yı dolaylı olarak desteklediği vurgulandı.

Çin’in barış planı ve Rusya ile yaptığı görüşmeler, Batı liderleri ve Ukrayna tarafından da şüpheyle karşılandı. Ukrayna daha önce barış görüşmeleri için kırmızı çizgisinin, Rusya askerlerinin topraklarından tamamen çekilmesi olduğunu belirtmişti. ABD ise barış planının bir "oyalama taktiği" olabileceği uyarısında bulundu. Dışişleri Bakanı Antony Blinken şu ifadeleri kullandı: "Rusya güçlerinin Ukrayna topraklarından çıkmasını içermeyen bir ateşkes çağrısı, fiilen Rusya'nın işgalinin onaylanmasını desteklemek anlamına gelir."

"Çok-kutuplu Dünya"

Görüşmelerde iki liderin de ortak ideallerinden biri, kendi ifadeleriyle, ABD egemenliğindeki tek-kutuplu dünya düzeninden uzaklaşmak ve "daha adil ve demokratik çok kutuplu bir dünya düzeni" oluşturmak olarak öne çıktı. Bu açıklamaların arka planında, Çin ve Rusya’nın etki alanlarını güçlendirmek için attığı adımların da değerlendirilmesi gerekiyor. Bunlar arasında en önemlilerinden biri BRICS grubu içinde geliştirilen ekonomik bağlar olarak görülüyor. Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’yı içeren grup, önde gelen gelişmekte olan ülkeler arası ekonomik işbirliğini artırmayı ve ticaret ilişkilerini geliştirmeyi hedefliyor.

BRICS üyesi ve dünyanın en kalabalık demokrasisi Hindistan, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalini hâlâ kınamadı, aksine Rusya ile enerji temelli ticaret ilişkilerini genişletti. Görüşmeler sonrası Şi ve Putin arasında imzalanan ortak bildiride, iki lider, Rusya-Hindistan-Çin (RIC) üçlüsü arasındaki koordinasyonun güçlendirilmesi çağrısında bulundu ve aralarındaki enerji işbirliğini derinleştirme sözü verdi.

Ayrıca, geçtiğimiz ay Güney Afrika’nın Rusya ve Çin ile Hint Okyanusu’nda 10 gün süren bir deniz tatbikatı yapması, Batı ülkelerinden tepki çekti. Ağustos’ta Güney Afrika’da on beşincisi gerçekleşecek BRICS Zirvesi öncesi yapılan tatbikat, ülkeler arasında gelişen güvenlik ilişkilerini de öne çıkardı. Nobel Barış Ödülü’ne layık görülen Rus gazeteci Dmitry Muratov, "Putin müttefikler arıyor ve Rusya'yı, Çin'in yanı sıra Hindistan, bazı Latin Amerika ülkeleri ve Afrika ile ortak bir kalenin parçası yapmaya çalışıyor. Putin kendi Batı karşıtı dünyasını inşa ediyor." ifadesini kullandı.

Orta Doğu hamlesi

Rusya ve Çin, BRICS ülkeleriyle olan ilişkilerin yanında Orta Doğu’da da etki alanlarını genişletiyor. Rusya, Ukrayna'ya karşı hâlihazırda yakın ilişkilere sahip olduğu İran tarafından üretilen insansız hava araçlarını kullanıyor. Ülkeler arasındaki güvenlik ilişkilerinin bir başka örneği olarak Çin, Rusya ve İran ile geçtiğimiz hafta Umman Denizi’nde üçlü deniz tatbikatı gerçekleştirdi. 

Öte yandan, geçtiğimiz ay Çin'in arabuluculuğunda gerçekleşen Suudi Arabistan-İran yakınlaşması ile iki ülke, yedi yıl önce kopardıkları diplomatik ilişkileri yeniden tesis etmeyi kararlaştırdı. Müzakerelerin Çin arabuluculuğunda yapılması ise, öncesinde Orta Doğu ülkeleriyle ticaret harici ilişkilerini düşük seviyede tutan Çin’in, bölgedeki ilk diplomatik adımı olarak öne çıktı. Orta Doğu’da genellikle ABD tarafından benimsenen bu rolü üstlenmesi, Çin adına da küresel diplomasideki rolünü güçlendiren önemli bir atılım olarak yorumlandı.

Ekonomik işbirliği

Rusya’nın, Ukrayna'yı işgali sonrası Batı ülkeleriyle giderek gerilen ilişkilerine karşılık, Çin ile ticaret hacmi geçtiğimiz yıl %30 artarak 185 milyar dolar seviyesine yükseldi. Rusya lideri Putin, 2023 yılında bu rakamın daha da artmasını beklediklerini belirtti.

Görüşme sonrasında, 2030'a kadar Rusya-Çin ekonomik işbirliğinin geliştirilmesine ilişkin 8 maddelik bir bildiri imzalandı. Bildiride, "piyasa ihtiyaçlarına uygun olarak ulusal para birimlerinin kullanımını genişletmek" de dahil, mali işbirliği düzeyinin artırılmasının kararlaştırıldığı ifade edildi. Enerji sektöründeki kapsamlı ortaklığın güçlendirilmesinin altı çizilen bildiride, karşılıklı ve küresel enerji güvenliğini sağlamanın önemine işaret edildi.

Dünyanın en büyük doğal gaz ihracatçısı olan Rusya, Ukrayna'yı işgalinin ardından Avrupa pazarına erişimini büyük ölçüde yitirdi. Enerji ihracı için yüzünü doğuya çeviren Rusya'nın önündeki en büyük engel, Sovyetler Birliği döneminde inşa edilen ve hâlâ kullanımda olan boru hatlarının büyük kısmının batıya gitmesi. Bu durumun başlıca sebepleri, boru hatlarının inşa edildiği yıllarda endüstriyel açıdan gelişmemiş Çin'in, Avrupa’ya kıyasla oldukça düşük enerji talebi ve Rusya’nın önemli fosil yakıt rezervlerinin Avrupa’ya olan yakınlığıydı. Çin'in endüstriyel üretime dayalı büyüyen ekonomisi ve Avrupa ile giderek bozulan ilişkiler, Rusya için Çin'i özellikle son on yılda çok daha değerli bir pazar hâline getirdi.  

Rusya, işgalden bu yana Sibirya'nın Gücü boru hattı üzerinden Çin'e gaz sevkiyatını artırmış olsa da önerilen Sibirya'nın Gücü 2 boru hattı planı için yapılan görüşmelerden henüz kesin bir sonuç çıkmadı. Bildiride sadece, boru hattı inşasına yönelik araştırma ve müzakerelerin ilerletilmesinin sağlanacağı söylendi. Rusya'da hükümet kaynakları, görüşmeler sırasında Sibirya'nın Gücü 2 boru hattı için gerekli anlaşmanın bu yıl içinde imzalanmasını beklediklerini dile getirdi. Uzmanlar ise Avrupa pazarına erişimini kaybeden Rusya'nın enerji müzakerelerinde Çin'e karşı dezavantajlı bir konumda olduğunu vurguluyor.

Boru hattı yoluyla gelecek doğal gaz kaynakları, elinde arz fazlası olan Rusya'nın mecbur kaldığı oldukça indirimli fiyatlar haricinde, Çin için stratejik bir önem de taşıyor. Dünyanın en büyük fosil yakıt ithalatçısı olan ülke, bu ithalatın çoğunu, dünya deniz ticaretinin üçte birinin yapıldığı Güney Çin Denizi üzerinden gerçekleştiriyor. Japonya, Güney Kore, Tayvan, Filipinler, Tayland ve Avustralya gibi bölgedeki birçok ülkenin ABD ile müttefik ya da yakın ilişkilere sahip olması ise Çin tarafından büyük bir risk olarak görülüyor. Özellikle, Malezya ve Endonezya arasında bulunan ve dünyanın en önemli deniz ticareti rotalarından olan Malakka Boğazı, Çin’in çoğunluğu İran’dan ve Arap ülkelerinden gelen fosil yakıt ithalatının %70’ini sağlıyor. Bu boğazın, olası bir krizde ABD donanması tarafından bloke edilme ihtimali, özellikle Tayvan konusunda söylemlerini ve hamlelerini giderek daha da tehditkâr hâle getiren Çin tarafından büyük bir endişe kaynağı olarak görülüyor.

Dünyayı ne bekliyor?

İki ülke arasında var olan ve özellikle Ukrayna Savaşı sonrası artan ekonomik güç asimetrisine rağmen, Çin’le sürdürülecek ve görüşmelerden anlaşıldığı üzere derinleştirilecek stratejik partnerlik, Rusya için oldukça değerli. Çin ise, bu partnerliğe kendisinden daha çok ihtiyaç duyan bir başka otoriter rejim ile ilişkilerin Batı ülkelerine ortak karşıtlıkları üzerinden pekişmesini memnuniyetle karşılayacaktır.